APPSC Group 2 · Environment and ecology · Ecology and ecosystems
ఆవరణ అనుక్రమం: ప్రాథమిక, ద్వితీయ, పరాకాష్ఠ
ఆవరణ అనుక్రమం అంటే ఒక ప్రాంతంలోని జాతులు కాలక్రమంలో క్రమంగా, దాదాపు ఊహించదగిన విధంగా మారడం. శీతోష్ణస్థితితో సమతుల్యంలో ఉండే స్థిరమైన పరాకాష్ఠ సముదాయం ఏర్పడే వరకు ఈ మార్పు సాగుతుంది.
- APPSC Group 2
- 7 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- అనుక్రమం (succession): ఒక ప్రాంతంలోని జాతుల కూర్పులో క్రమంగా, దాదాపు ఊహించదగిన విధంగా జరిగే మార్పు.
- మార్గదర్శక జాతులు (pioneer species): ఖాళీ ప్రాంతంలో మొదట స్థిరపడే జాతులు.
- సీర్ (sere): ఒక ప్రాంతంలో ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా వచ్చే సముదాయాల మొత్తం వరుస.
- సీరల్ దశలు (seral stages / seral communities): ఒక సీర్‌లోని ఒక్కో తాత్కాలిక సముదాయం.
- పరాకాష్ఠ సముదాయం (climax community): పర్యావరణంతో (ప్రధానంగా శీతోష్ణస్థితితో) దాదాపు సమతుల్యంలో ఉండే చివరి, స్థిరమైన సముదాయం.
- ప్రాథమిక అనుక్రమం (primary succession): ఇంతకుముందు నేల గానీ జీవం గానీ లేని చోట మొదలవుతుంది: ఖాళీ శిల, కొత్తగా చల్లారిన లావా, కొత్తగా ఏర్పడిన ఇసుక దిబ్బలు, కొత్తగా ఏర్పడిన చెరువు లేదా జలాశయం.
- ద్వితీయ అనుక్రమం (secondary succession): ఒక సముదాయం నాశనమైనా నేల మిగిలి ఉన్న చోట మొదలవుతుంది: వదిలేసిన వ్యవసాయ భూమి, కాలిపోయిన లేదా నరికిన అడవి, వరద ముంచిన భూమి.
- ద్వితీయ అనుక్రమం ప్రాథమిక అనుక్రమం కంటే వేగంగా జరుగుతుంది, ఎందుకంటే అక్కడ నేల, విత్తనాలు, వేర్లు ముందే ఉంటాయి.
- ఖాళీ శిలపై మార్గదర్శకాలు: సాధారణంగా లైకెన్‌లు (lichens). అవి స్రవించే ఆమ్లాలు శిలను కరిగించి మృత్తికా నిర్మాణాన్ని ప్రారంభిస్తాయి. తర్వాత మాస్‌లు (mosses – నాచు మొక్కలు) వస్తాయి.
- నీటిలో మార్గదర్శకాలు: సాధారణంగా వృక్ష ప్లవకాలు (phytoplankton).
- హైడ్రార్క్ అనుక్రమం (hydrarch succession): నీటిలో జరుగుతుంది; తడి (hydric) పరిస్థితి నుంచి మధ్యస్థ తేమ (mesic) పరిస్థితి వైపు సాగుతుంది.
- జీరార్క్ అనుక్రమం (xerarch succession): పొడి ప్రాంతాల్లో జరుగుతుంది; పొడి (xeric) పరిస్థితి నుంచి మధ్యస్థ తేమ పరిస్థితి వైపు సాగుతుంది.
- అనుక్రమం, పరాకాష్ఠ భావనలను ఎఫ్.ఇ. క్లెమెంట్స్ (F.E. Clements, 1916) అభివృద్ధి చేశారు.
వివరణ
అనుక్రమ దశలు
| హైడ్రార్క్ (నీరు) | జీరార్క్ (ఖాళీ శిల) |
|---|---|
| వృక్ష ప్లవకాలు | లైకెన్‌లు (మొదట పెంకు రకం – crustose, తర్వాత ఆకు రకం – foliose) |
| నీట మునిగి వేళ్లూనిన మొక్కలు | మాస్‌లు |
| వేళ్లూని తేలే మొక్కలు | గుల్మాలు, గడ్డి |
| రెల్లు చిత్తడి, తుంగ జాతి మొక్కలు (చిత్తడి-పచ్చిక) | పొదలు |
| పొదలు | చెట్లు |
| అడవి (పరాకాష్ఠ) | అడవి (పరాకాష్ఠ) |
- రెండు వరుసలూ మధ్యస్థ తేమ (మోస్తరు తేమ) పరిస్థితుల వైపే దారితీస్తాయి: జలాశయాలు పూడుకుపోయి పొడిగా మారతాయి; ఖాళీ శిలపై నేల ఏర్పడి ఎక్కువ నీటిని నిలుపుకుంటుంది.
అనుక్రమంలో ఏం మారుతుంది
- నేల లోతు, సేంద్రియ పదార్థం పెరుగుతాయి.
- జాతుల సంఖ్య, వైవిధ్యం పెరుగుతాయి.
- మొత్తం జీవద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది.
- సముచిత స్థానాలు (niches) మరింత ప్రత్యేకమవుతాయి, ఆహార జాలకాలు మరింత సంక్లిష్టమవుతాయి.
- పోషక చక్రాలు మరింత మూసుకున్నవిగా మారతాయి; వ్యవస్థ నుంచి తక్కువ నష్టమవుతుంది.
- సముదాయం r-ఎంపిక (r-selected) మార్గదర్శకాల (చిన్నవి, వేగంగా పెరిగేవి) నుంచి K-ఎంపిక (K-selected) పరాకాష్ఠ జాతుల (పెద్దవి, దీర్ఘాయువు ఉన్నవి) వైపు మారుతుంది.
ప్రాథమిక, ద్వితీయ అనుక్రమాల పోలిక
| లక్షణం | ప్రాథమిక | ద్వితీయ |
|---|---|---|
| ప్రారంభ స్థితి | నేల లేదు, జీవం లేదు | నేల ఉంది, జీవం తొలగిపోయింది |
| ఉదాహరణలు | ఖాళీ శిల, లావా, కొత్త చెరువు | వదిలేసిన పొలం, కాలిన అడవి |
| మార్గదర్శకాలు | లైకెన్‌లు, వృక్ష ప్లవకాలు | నేలలోని విత్తనాల నుంచి వచ్చే గడ్డి, గుల్మాలు |
| వేగం | చాలా నెమ్మది (శతాబ్దాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ) | వేగంగా (దశాబ్దాలు) |
లోతైన విశ్లేషణ
కారణం, శక్తి ఆధారంగా రకాలు
- స్వజనిత అనుక్రమం (autogenic succession): మార్పు సముదాయం వల్లనే జరుగుతుంది (ఉదాహరణకు మొక్కలు నేలను, నీడను ఏర్పరచడం).
- పరజనిత అనుక్రమం (allogenic succession): మార్పు బాహ్య శక్తుల వల్ల జరుగుతుంది (మంటలు, వరద, పూడిక, వాతావరణ మార్పు).
- స్వయంపోషక అనుక్రమం (autotrophic succession): మొదటి నుంచీ పచ్చని మొక్కలదే ఆధిపత్యం; కాలక్రమంలో జీవద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది.
- పరపోషక అనుక్రమం (heterotrophic succession): ప్రారంభంలో పరపోషకాలదే ఆధిపత్యం, ఉదాహరణకు చనిపోయిన దుంగపై లేదా మురుగునీరు ఎక్కువగా చేరిన చెరువులో; కాలక్రమంలో సేంద్రియ పదార్థం తగ్గుతుంది.
పరాకాష్ఠపై భిన్న దృక్పథాలు
| సిద్ధాంతం | ప్రతిపాదించినవారు | భావన |
|---|---|---|
| ఏక పరాకాష్ఠ (monoclimax) | ఎఫ్.ఇ. క్లెమెంట్స్ | ప్రతి శీతోష్ణ ప్రాంతానికి శీతోష్ణస్థితి నిర్ణయించే ఒకే ఒక పరాకాష్ఠ ఉంటుంది |
| బహు పరాకాష్ఠ (polyclimax) | ఎ.జి. టాన్స్‌లీ (A.G. Tansley) | ఒకే ప్రాంతంలో నేల, భూస్వరూపం, మంటలు మొదలైనవి నిర్ణయించే అనేక పరాకాష్ఠలు ఉండవచ్చు |
| పరాకాష్ఠ నమూనా (climax-pattern) | ఆర్.హెచ్. విట్టేకర్ (R.H. Whittaker) | పరాకాష్ఠ అనేది పర్యావరణాన్ని బట్టి మారే నిరంతర నమూనా |
యంత్రాంగాలు (కానెల్, స్లాటియర్ – Connell and Slatyer, 1977)
- సులభతరం చేయడం (facilitation): తొలి జాతులు పరిస్థితులను మార్చి తర్వాతి జాతులకు సహాయపడతాయి.
- సహనం (tolerance): తర్వాతి జాతులు తక్కువ వనరులను తట్టుకుని, తొలి జాతుల కంటే ఎక్కువ కాలం నిలుస్తాయి.
- నిరోధం (inhibition): తొలి జాతులు ఆ స్థలాన్ని ఆక్రమించి, అవి చనిపోయే వరకు లేదా ఏదైనా అలజడి కలిగే వరకు తర్వాతి జాతులను అడ్డుకుంటాయి.
అలజడి అనుక్రమాన్ని మళ్లీ మొదటికి తెస్తుంది. మంటలు, చక్రవాతాలు, పశువుల మేత, పోడు వ్యవసాయం కారణంగా భారతదేశంలోని అనేక భూదృశ్యాలు ఏదో ఒక సీరల్ దశలోనే నిలిచిపోతాయి. ఉదాహరణకు, అనేక గడ్డిభూములు క్రమం తప్పని మంటలు లేదా మేత వల్లనే నిలిచి ఉన్నాయి.
వాస్తవ ఉదాహరణలు: 1883లో క్రకటోవా (ఇండోనేషియా) అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం ఆ దీవిలోని జీవాన్ని తుడిచిపెట్టిన తర్వాత, అది ప్రాథమిక అనుక్రమానికి ప్రామాణిక అధ్యయనంగా మారింది. ఈశాన్య భారతదేశంలో వదిలేసిన ఝూమ్ (పోడు వ్యవసాయం) భూములు తిరిగి అడవి వైపు సాగే ద్వితీయ అనుక్రమాన్ని చూపుతాయి.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "వదిలేసిన పొలంలో జరిగేది ప్రాథమిక అనుక్రమం." ✓ నేల మిగిలి ఉంటుంది కాబట్టి అది ద్వితీయ అనుక్రమం.
- ✗ "ఖాళీ శిలపై మార్గదర్శకాలు మాస్‌లు." ✓ లైకెన్‌లే మార్గదర్శకాలు; మాస్‌లు తర్వాత వస్తాయి.
- ✗ "హైడ్రార్క్ అనుక్రమం పొడి నుంచి తడి వైపు సాగుతుంది." ✓ హైడ్రార్క్ తడి నుంచి మధ్యస్థ తేమ వైపు; జీరార్క్ పొడి నుంచి మధ్యస్థ తేమ వైపు సాగుతుంది.
- ✗ "పోటీ తక్కువ కాబట్టి ప్రాథమిక అనుక్రమం వేగంగా జరుగుతుంది." ✓ నేల ముందే ఉంటుంది కాబట్టి ద్వితీయ అనుక్రమమే వేగంగా జరుగుతుంది.
- ✗ "సీర్ అంటే చివరి సముదాయం." ✓ సీర్ అంటే మొత్తం వరుస; చివరి స్థిర దశ పరాకాష్ఠ.
త్వరిత పునశ్చరణ
- అనుక్రమం: జాతుల కూర్పులో క్రమంగా, ఊహించదగిన మార్పు.
- మార్గదర్శకం → సీరల్ దశలు → పరాకాష్ఠ; మొత్తం వరుస = సీర్.
- ప్రాథమిక: నేల లేదు (శిల, లావా, కొత్త చెరువు). ద్వితీయ: నేల మిగిలి ఉంది (వదిలేసిన పొలం, కాలిన అడవి).
- ద్వితీయ అనుక్రమం వేగవంతం.
- మార్గదర్శకాలు: శిలపై లైకెన్‌లు; నీటిలో వృక్ష ప్లవకాలు.
- హైడ్రార్క్: తడి → మధ్యస్థ తేమ. జీరార్క్: పొడి → మధ్యస్థ తేమ.
- క్లెమెంట్స్ (1916): ఏక పరాకాష్ఠ. టాన్స్‌లీ: బహు పరాకాష్ఠ. విట్టేకర్: పరాకాష్ఠ నమూనా.
- అనుక్రమంలో వైవిధ్యం, జీవద్రవ్యరాశి, నేల పెరుగుతాయి.
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: అనుక్రమం అనేది ప్రకృతి తనను తాను పునరుద్ధరించుకునే మార్గం. ఒకే జాతిని నాటడం కంటే సహజ అనుక్రమాన్ని వేగవంతం చేసినప్పుడే ఆవరణ పునరుద్ధరణ ఉత్తమంగా పనిచేస్తుంది.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- ఏకపంట తోటలు (monoculture plantations) (యూకలిప్టస్, అకేషియా) అనుక్రమాన్ని నిలిపివేస్తాయి, చాలా తక్కువ వైవిధ్యాన్ని పోషిస్తాయి; కాగితంపై మాత్రం "హరిత విస్తీర్ణం" పెరిగినట్లు కనిపిస్తుంది.
- పోడు వ్యవసాయం: సుదీర్ఘ బీడు చక్రాలు ద్వితీయ అనుక్రమం ద్వారా నేల పునరుద్ధరణకు వీలిస్తాయి. జనాభా ఒత్తిడితో చక్రాలు కుదించుకుపోతే భూమి క్షీణిస్తుంది.
- గనుల తవ్వకం, క్వారీ ప్రాంతాల్లో అనుక్రమాన్ని మళ్లీ ప్రారంభించడానికి చురుకైన సహాయం (పై మట్టి, మార్గదర్శక జాతులు, నత్రజని స్థాపక మొక్కలు) అవసరం.
- చిత్తడి నేలలు హైడ్రార్క్ అనుక్రమం ద్వారా సహజంగానే పూడుకుపోతాయి; అడవులు నరికిన పరీవాహక ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే పూడిక ఈ ప్రక్రియను వేగవంతం చేస్తుంది.
- ముందున్న మార్గం:
- స్థానిక జాతులతో సహాయక సహజ పునరుత్పత్తి
- విత్తన వనరులను, నేలను రక్షించడం
- మిశ్రమ జాతులతో దశలవారీగా పునరుద్ధరణ
- సహజ పునరుత్పత్తి ప్రాంతాలను కొన్నేళ్లపాటు మేత, మంటల నుంచి దూరంగా ఉంచడం
- ఉదాహరణ: మేతను, మంటలను ఆపి పునరుద్ధరించిన క్షీణ అడవి, వేగంగా పెరిగే ఒకే విదేశీ జాతిని నాటిన భూమి కంటే తరచుగా వేగంగా, ఎక్కువ స్థానిక వైవిధ్యంతో కోలుకుంటుంది.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Ecology and ecosystems notes · APPSC Group 2 notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.