పుణ్యక్షేత్రాలు: జ్యోతిర్లింగాలు, శక్తి…

ముఖ్య వాస్తవాలు

తీర్థం = మోక్షానికి దాటించే రేవు (ఒక రేవు స్థలం). పురాణాలు మూడు రకాలను చెబుతాయి: స్థావర (స్థిరమైన పుణ్యస్థలాలు), జంగమ (కదిలేవి: పుణ్యపురుషులు), మానస (మనసుకు సంబంధించినవి: సత్యం, ఓర్పు, ఇంద్రియ నిగ్రహం).
నైమిశారణ్యం (Naimisharanya; గోమతి నది తీరం, ఉత్తరప్రదేశ్): సూతుడు (సూత మహాముని, ఉగ్రశ్రవసుడు) సుదీర్ఘ సత్రయాగం సమయంలో శౌనకుడికి, ఇతర మునులకు పురాణాలను చెప్పిన స్థలం. ఇది సీతాపూర్ జిల్లాలో ఉంది.
ప్రభాస తీర్థం (Prabhasa Tirtha; సోమనాథ్ సమీపంలో, సౌరాష్ట్ర, గుజరాత్): యాదవులు ఏరకా గడ్డి దుడ్డుకర్రలతో ఒకరినొకరు చంపుకున్న (మౌసల ఘట్టం) స్థలం, వేటగాడు జర బాణంతో కొట్టగా శ్రీకృష్ణుడు దేహాన్ని విడిచిన స్థలం. స్కాంద పురాణంలో ఒక పూర్తి ప్రభాస ఖండం ఉంది.
స్కాంద పురాణం: అతి పెద్ద పురాణం, సుమారు 81,000 శ్లోకాలు. దాని వైష్ణవ ఖండంలో తిరుమల స్థలపురాణం అయిన వేంకటాచల మాహాత్మ్యం ఉంది.
ప్రయాగ (ప్రయాగ్‌రాజ్): తీర్థరాజం, అంటే తీర్థాలకు రాజు, మత్స్య, కూర్మ పురాణాలు దీన్ని కీర్తిస్తాయి; గంగ, యమున, అంతర్వాహిని సరస్వతి కలిసే త్రివేణీ సంగమం.
సప్త మోక్షపురులు (Sapta Mokshapuris; మోక్షం ఇచ్చే ఏడు నగరాలు; నారద పురాణంలో జాబితా): అయోధ్య, మథుర, మాయ (హరిద్వార్), కాశీ, కాంచీ, అవంతిక (ఉజ్జయిని), ద్వారక.
కాశీ (వారణాసి): విశ్వనాథుడు (విశ్వేశ్వరుడు), మణికర్ణిక ఘాట్; లింగ పురాణం దీన్ని అవిముక్త క్షేత్రం అంటుంది; స్కాంద పురాణంలోని కాశీ ఖండం కాశీని, విశ్వేశ్వరుని, గంగను, మోక్షాన్ని కలిపి చెబుతుంది ("కాశీలో మరణం ముక్తినిస్తుంది").
గయ (బీహార్): అసురుడు గయాసురుని పేరు మీద వచ్చింది; విష్ణుపాద ఆలయం; పితృదేవతలకు పిండప్రదానానికి ప్రథమ స్థలం (వాయు, నారద, మత్స్య, అగ్ని, గరుడ పురాణాలు).
చార్‌ధామ్ (Char Dham; నాలుగు ధామాలు, ఆదిశంకరులతో ముడిపడినవి): బదరీనాథ్ (ఉత్తరం), పూరీ (తూర్పు), ద్వారక (పడమర), రామేశ్వరం (దక్షిణం).
కుంభమేళా జరిగే స్థలాలు (నాలుగు): ప్రయాగ్‌రాజ్, హరిద్వార్, ఉజ్జయిని, నాసిక్.
పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలు (శివ పురాణం, కోటి రుద్ర సంహితలో జాబితా; ఆ పురాణంలో స్థలాలకు సంబంధించిన ప్రధాన అంశం ఇవే):

జ్యోతిర్లింగం	స్థలం	రాష్ట్రం
సోమనాథుడు	ప్రభాస / సోమనాథ్	గుజరాత్
మల్లికార్జున స్వామి	శ్రీశైలం	ఆంధ్రప్రదేశ్
మహాకాళేశ్వరుడు	ఉజ్జయిని (క్షిప్రా నది తీరం)	మధ్యప్రదేశ్
ఓంకారేశ్వరుడు	నర్మదా నదిలోని మాంధాత ద్వీపం	మధ్యప్రదేశ్
కేదార్‌నాథ్	హిమాలయాలు (మందాకిని)	ఉత్తరాఖండ్
భీమశంకరుడు	సహ్యాద్రి, భీమా నది జన్మస్థానం	మహారాష్ట్ర
కాశీ విశ్వనాథుడు	వారణాసి	ఉత్తరప్రదేశ్
త్ర్యంబకేశ్వరుడు	నాసిక్ సమీపం, గోదావరి జన్మస్థానం	మహారాష్ట్ర
వైద్యనాథుడు	దేవ్‌ఘర్ (కొన్ని జాబితాలలో: పర్లి)	జార్ఖండ్
నాగేశ్వరుడు	ద్వారక సమీపం (కొన్ని జాబితాలలో: ఔండా)	గుజరాత్
రామేశ్వరుడు	రామేశ్వరం	తమిళనాడు
ఘృష్ణేశ్వరుడు (ఘుశ్మేశ్వరుడు)	ఎల్లోరా సమీపం	మహారాష్ట్ర

శక్తి పీఠాలు: దక్షుని కుమార్తె సతీదేవి దక్షుని యజ్ఞంలో దేహాన్ని విడిచింది; దుఃఖంతో శివుడు ఆ దేహాన్ని మోసుకెళ్లాడు; విష్ణువు సుదర్శన చక్రం దాన్ని ఖండించింది, ఒక్కో భాగం పడిన చోటు ఒక్కో పీఠం అయింది. సాధారణ లెక్క 51 (ఇతర గ్రంథాలు 52, 64 లేదా 108 అంటాయి). ఆదిశంకరులు రచించినట్లు చెప్పే అష్టాదశ శక్తి పీఠ స్తోత్రం 18 పీఠాలను పేర్కొంటుంది.
కామరూప (Kamarupa; కామాఖ్య, గువాహటి, అస్సాం): శాక్త సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన పీఠం.
పద్దెనిమిది పీఠాలలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని మూడు: భ్రమరాంబ (శ్రీశైలం), పురుహూతిక (పిఠాపురం), మాణిక్యాంబ (ద్రాక్షారామం). జోగులాంబ (అలంపూర్) తెలంగాణలో ఉంది.
పంచారామాలు (Pancharamas; ఐదు శివ క్షేత్రాలు, అన్నీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో): అమరారామం (అమరావతి), ద్రాక్షారామం, కుమారారామం (సామర్లకోట), క్షీరారామం (పాలకొల్లు), సోమారామం (భీమవరం).
త్రిలింగాలు (Trilinga; త్రిలింగ దేశం): శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామం.
తిరుమల: సప్తగిరులలో (శేషాచలం) ఒకటైన వేంకటాద్రి మీద శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి (శ్రీనివాసుడు); పూజలు వైఖానస ఆగమం (Vaikhanasa Agama) ప్రకారం జరుగుతాయి; స్వామి పుష్కరిణి తిరుమలలోని ఆలయ కోనేరు; టీటీడీ (TTD) 1932లో ఏర్పడింది.
శ్రీశైలం (నల్లమల కొండలు, కృష్ణా నది తీరం): ఒకే ఆలయ సముదాయంలో మల్లికార్జున స్వామి (జ్యోతిర్లింగం), భ్రమరాంబ (శక్తి పీఠం).
సింహాచలం (విశాఖపట్నం): శ్రీ వరాహ లక్ష్మీ నరసింహస్వామి; మూలవిరాట్టు చందనం పూత కింద ఉంటుంది; అసలు రూపం అక్షయ తృతీయ (వైశాఖ శుద్ధ తదియ) నాడు జరిగే చందనోత్సవంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
అహోబిలం (నల్లమల, నంద్యాల జిల్లా): నవ నరసింహ (తొమ్మిది నరసింహ క్షేత్రాలు); నరసింహస్వామి స్తంభం నుండి వెలువడి హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించిన స్థలం.

వివరణ

పురాణాలలో తీర్థాలు

స్కాంద పురాణం తీర్థాల గ్రంథం; దాని ఏడు ఖండాలు మాహేశ్వర, వైష్ణవ, బ్రాహ్మ, కాశీ, ఆవంత్య, నాగర, ప్రభాస. పద్మ, మత్స్య పురాణాలు, మహాభారతంలోని వన పర్వం (తీర్థయాత్ర) కూడా తీర్థ మాహాత్మ్యాలను కలిగి ఉన్నాయి.
కురుక్షేత్రం ధర్మక్షేత్రం; పుష్కర (రాజస్థాన్) బ్రహ్మ తీర్థం; గయ శ్రాద్ధానికి (పితృదేవతలకు అర్పణలు) స్థలం, దీన్ని గరుడ పురాణం, వాయు పురాణం కీర్తిస్తాయి.
పుష్కరాలు: బృహస్పతి (గురు గ్రహం) ఒక నిర్దిష్ట రాశిలో ప్రవేశించినప్పుడు పన్నెండు నదులలో ఒక్కోదానికి పుష్కరం వస్తుంది; గురుడు సింహ రాశిలో ఉన్నప్పుడు గోదావరి, కన్య రాశిలో ఉన్నప్పుడు కృష్ణా పుష్కరాలు.

ఏ పురాణం ఏ స్థలాన్ని కీర్తిస్తుంది

పురాణం	అది కీర్తించే స్థలాలు
బ్రహ్మ	పురుషోత్తమ క్షేత్రం (పూరీ జగన్నాథ), కోణార్క్ సూర్య క్షేత్రం, గౌతమి (గోదావరి)
శివ	పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలు
లింగ	అవిముక్త క్షేత్రంగా కాశీ
స్కాంద	కాశీ ఖండం (కాశీ); అవంతి ఖండం (ఉజ్జయిని, మహాకాళుడు); రేవా ఖండం (నర్మద); వైష్ణవ ఖండం (వేంకటాచలం, పూరీ, బదరి, అయోధ్య); బ్రహ్మ ఖండం (సేతువు, రామేశ్వరం)
వరాహ	నాలుగు తీర్థాలు: చక్ర (సంపద), రూప (పితృదేవతల శ్రేయస్సు), యోగ (రాగద్వేషాల నివారణ), సోమ (విద్య, కీర్తి); మథుర, గోకర్ణం
వామన	కురుక్షేత్రం, అక్కడి అనేక తీర్థాలు
కూర్మ, మత్స్య	కాశీ, ప్రయాగ, నర్మద; మత్స్యలో గయ కూడా

పురాణాలలోని పర్వతాలు, రాజ్యాలు, స్థలాలు

పేరు	నేడు	గుర్తుంచుకోవలసింది
మేరువు	పురాణ కల్పన	జంబూద్వీపం మధ్యలో ఉన్న బంగారు పర్వతం
భరతవర్షం	భారతదేశం	జంబూద్వీపంలోని ఒక వర్షం, కర్మభూమిగా కీర్తి
మందర	బీహార్‌లోని మందార్ కొండ (సంప్రదాయం)	మథనంలో కవ్వం; వాసుకి తాడు; కూర్మం మోసింది
వింధ్య	మధ్య భారతం	దక్షిణం నుండి తాను తిరిగి వచ్చే వరకు వంగి ఉండమని అగస్త్యుడు చెప్పాడు (ఆయన తిరిగి రాలేదు)
గంధమాదనం	హిమాలయాలు	హనుమంతుడు ఓషధుల కోసం వెళ్ళిన పర్వతం; వేదవతి తపస్సు
ఋష్యమూకం	హంపి	సుగ్రీవుని ఆశ్రయం; మతంగ మహర్షి శాపం వల్ల వాలి రాలేడు
మహేంద్రగిరి	తూర్పు కనుమలు (ఒడిశా–ఆంధ్ర)	పరశురాముని పర్వతం
మలయ	దక్షిణ పశ్చిమ కనుమలు	చందనానికి ప్రసిద్ధి
సహ్యాద్రి	పశ్చిమ కనుమలు	ఒక కులపర్వతం; గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి జన్మస్థానం
ప్రతిష్ఠానపురం	ప్రయాగ్‌రాజ్ సమీపం	పురూరవుని (ఐల, చంద్రవంశం) తొలి రాజధాని
హస్తినాపురం	మీరట్ సమీపం	కురువంశ రాజధాని
ఇంద్రప్రస్థం	ఢిల్లీ	ఖాండవప్రస్థంపై కట్టిన పాండవుల రాజధాని; మయసభ
మథుర	ఉత్తరప్రదేశ్	శూరసేన రాజ్యం రాజధాని; శ్రీకృష్ణుని జన్మస్థలం
మాహిష్మతి	నర్మదా తీరం	కార్తవీర్యార్జునుని హైహయ రాజధాని
విదర్భ	తూర్పు మహారాష్ట్ర	రుక్మిణి పుట్టిల్లు
అలకాపురి	కైలాసం సమీపం	కుబేరుని రాజధాని; యక్షులు, గుహ్యకులు
కాంచీపురం	తమిళనాడు	ఏకాంబరేశ్వరుడు, కామాక్షి, వరదరాజస్వామి
గోకర్ణం	కర్ణాటక తీరం	రావణుని ఆత్మలింగం, మహాబలేశ్వరునిగా పూజ
పుష్కర	రాజస్థాన్	బ్రహ్మ క్షేత్రం
బదరికాశ్రమం	బదరీనాథ్	నర నారాయణుల తపస్సు

జ్యోతిర్లింగాలు: అడిగే కథలు

సోమనాథుడు: క్షీణించిపొమ్మని దక్షుడు శపించిన చంద్రుడు (సోముడు) ప్రభాసలో శివుని పూజించి విముక్తి పొందాడు; అందుకే చంద్రుడు వృద్ధి, క్షయం పొందుతాడు.
మల్లికార్జున స్వామి: తల్లిదండ్రుల చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసి గణేశుడు భూప్రదక్షిణ పందెంలో గెలిచినప్పుడు, కార్తికేయుడు కోపంతో క్రౌంచ పర్వతానికి వెళ్లిపోయాడు; శివపార్వతులు మల్లికార్జున స్వామి, భ్రమరాంబలుగా అతని దగ్గరే నివసించడానికి వచ్చారు.
రామేశ్వరుడు: రావణునితో యుద్ధానికి ముందు (లేదా తర్వాత) శ్రీరాముడు పూజించిన లింగం.
ఘృష్ణేశ్వరుడు: పన్నెండింటిలో చివరిది, భక్తురాలు ఘుశ్మ పేరు మీద వచ్చింది.
సాధారణ జాబితాలో అత్యధిక జ్యోతిర్లింగాలు మహారాష్ట్రలో ఉన్నాయి (భీమశంకరుడు, త్ర్యంబకేశ్వరుడు, ఘృష్ణేశ్వరుడు); దేవ్‌ఘర్‌లోని వైద్యనాథుడు జార్ఖండ్‌లో ఉన్నాడు.
జ్యోతిర్లింగాలు కానివి (తరచూ ఐచ్ఛికాలుగా ఇస్తారు): ఏకాంబరేశ్వరుడు (కాంచీ), అరుణాచలేశ్వరుడు, శ్రీకాళహస్తి; ఇవి పంచభూత స్థలాలు.

శక్తి పీఠాలు: శంకరుల జాబితాలోని పద్దెనిమిది

దేవి	స్థలం	ప్రాంతం
శాంకరి	ట్రింకోమలీ	శ్రీలంక
కామాక్షి	కాంచీపురం	తమిళనాడు
శృంఖల	ప్రద్యుమ్నం	పశ్చిమ బెంగాల్
చాముండేశ్వరి	మైసూరు	కర్ణాటక
జోగులాంబ	అలంపూర్	తెలంగాణ
భ్రమరాంబ	శ్రీశైలం	ఆంధ్రప్రదేశ్
మహాలక్ష్మి	కొల్హాపూర్	మహారాష్ట్ర
ఏకవీర	మాహూర్	మహారాష్ట్ర
మహాకాళి	ఉజ్జయిని	మధ్యప్రదేశ్
పురుహూతిక	పిఠాపురం	ఆంధ్రప్రదేశ్
గిరిజ (బిరజ)	జాజ్‌పూర్	ఒడిశా
మాణిక్యాంబ	ద్రాక్షారామం	ఆంధ్రప్రదేశ్
కామరూప (కామాఖ్య)	గువాహటి	అస్సాం
మాధవేశ్వరి	ప్రయాగ	ఉత్తరప్రదేశ్
వైష్ణవి	జ్వాలాముఖి	హిమాచల్ ప్రదేశ్
మంగళ గౌరి	గయ	బీహార్
విశాలాక్షి	వారణాసి	ఉత్తరప్రదేశ్
సరస్వతి	కాశ్మీర్	జమ్మూ కాశ్మీర్

పంచారామాలు. సంప్రదాయ కథ: అసురుడు తారకాసురుడు కంఠంలో ఒక శివలింగాన్ని (అమృతలింగం) ధరించి ఉండటం వల్ల అతన్ని ఎవరూ చంపలేకపోయారు; కుమారస్వామి (సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు) దాన్ని ఛేదించాడు, దాని ఐదు ముక్కలు ఐదు చోట్ల పడ్డాయి, ఒక్కోటి ఒక ఆరామం అయింది.

ఆరామం	స్థలం	శివుడు
అమరారామం	అమరావతి (పల్నాడు)	అమరేశ్వరుడు
ద్రాక్షారామం	ద్రాక్షారామం (కోనసీమ)	భీమేశ్వరుడు
కుమారారామం	సామర్లకోట (కాకినాడ)	కుమార భీమేశ్వరుడు
క్షీరారామం	పాలకొల్లు (పశ్చిమ గోదావరి)	క్షీర రామలింగేశ్వరుడు
సోమారామం	భీమవరం (పశ్చిమ గోదావరి)	సోమేశ్వరుడు

ద్రాక్షారామాన్ని దక్షిణ కాశీ అని కూడా అంటారు; సంప్రదాయం ప్రకారం దక్షుని యజ్ఞం ఇక్కడే జరిగింది, ఇక్కడి దేవి మాణిక్యాంబ (శక్తి పీఠం).
ఒక్కో ముక్కను ప్రతిష్ఠించినవారు (కథ): అమరారామం, ఇంద్రుడు (అమరులు, దేవతలు); కుమారారామం, కుమారస్వామి; సోమారామం, చంద్రుడు (సోముడు), అందుకే సోమేశ్వరుడు; క్షీరారామం, శ్రీరాముడు (విష్ణువు అని ఒక స్థానిక కథ).
సోమారామం: ఇక్కడి లింగం చంద్రుని కళలను బట్టి రంగు మారుతుందని చెబుతారు.
త్రిపురాంతకం (మార్కాపురం జిల్లా, గతంలో ప్రకాశం; త్రిపురాంతకేశ్వరుడు, బాల త్రిపురసుందరి) శ్రీశైలానికి తూర్పు ద్వారం, పంచారామం కాదు.
చాళుక్య భీముడు I (తూర్పు చాళుక్యుడు, 9వ–10వ శతాబ్దం) ద్రాక్షారామం, సామర్లకోటలలోని భీమేశ్వర ఆలయాలను (కుమారారామ భీమేశ్వరుడు) నిర్మించాడు.

తిరుమల (తిరుపతి)

సప్తగిరులు: శేషాద్రి, నీలాద్రి, గరుడాద్రి, అంజనాద్రి, వృషభాద్రి, నారాయణాద్రి, వేంకటాద్రి. స్వామి పుష్కరిణికి దక్షిణంగా వేంకటాద్రి (వేంకటాచలం) మీద స్వామి ఉన్నాడు.
శేషాచలం: ఆదిశేషుడు, వాయుదేవుడు తమ బలాన్ని పరీక్షించుకున్నారు; ఆదిశేషుడు ఆనంద పర్వతాన్ని చుట్టుకోగా వాయువు వీచాడు; పర్వతంలో కొంత భాగం స్వర్ణముఖి దగ్గర వచ్చి పడింది, ఆదిశేషుడు శేషాచల శ్రేణిగా మారాడు.
స్థలపురాణం: వేంకటాచల మాహాత్మ్యం (స్కాంద పురాణం; వరాహ, భవిష్యోత్తర పురాణాలలో కూడా ఉంది). కథ క్రమంలో:
- యజ్ఞం చేస్తున్న మునులు త్రిమూర్తులలో శ్రేష్ఠుడు ఎవరో తెలుసుకోవడానికి భృగువును పంపారు; వైకుంఠంలో ఆయన విష్ణువు వక్షస్థలాన్ని తన్నాడు, విష్ణువు మాత్రం ఆయన పాదానికి నొప్పి కలిగిందా అని మాత్రమే అడిగాడు.
- విష్ణువు వక్షస్థలం తన నివాసమని భావించే లక్ష్మి కోపంతో కరవీరపురానికి (కొల్హాపూర్) వెళ్ళిపోయింది; ఆమెను వెతుకుతూ విష్ణువు వేంకటాద్రికి వచ్చాడు.
- శ్రీనివాసుడిగా ఆయన చింతచెట్టు కింద పుట్టలో నివసించాడు; ఆయనకు పాలు ఇవ్వడానికి బ్రహ్మ, శివుడు ఆవు, దూడగా మారారు; కోపించిన గొల్లవాని గొడ్డలి దెబ్బ శ్రీనివాసునికి తగిలింది.
- వకుళాదేవి ఆయనను సంరక్షించింది: శ్రీకృష్ణుని వివాహం చూడాలనే కోరిక తీరేలా ఆమె మళ్ళీ పుట్టిన యశోద.
- ఆకాశరాజు పొలం దున్నుతుండగా పద్మంలో పద్మావతి దొరికింది; వేటకు వెళ్ళినప్పుడు శ్రీనివాసుడు ఆమెను చూశాడు; పెళ్లి కోసం ఆయన కుబేరుని నుండి అప్పు తీసుకున్నాడు (ఇది ఒక విశ్వాసం, హుండీకి చట్టపరమైన ఆధారం కాదు).
- లక్ష్మి, పద్మావతి ఎదురైనప్పుడు శ్రీనివాసుడు వేంకటేశ్వరునిగా శిలారూపంలో నిలిచిపోయాడు.
ఆదివరాహ క్షేత్రం: స్వామి పుష్కరిణి ఒడ్డున వరాహస్వామి ఆలయం ఉంది; ఆచారం ప్రకారం భక్తులు ముందుగా వరాహస్వామిని దర్శిస్తారు.
ఆనంద నిలయం: గర్భాలయం మీద ఉన్న బంగారు తాపడం గల విమానం.
తిరుమలలోని ఐదు విగ్రహాలు (పంచబేరాలు):
- ధ్రువబేరం: మూలవిరాట్టు, స్థిరంగా ఉండే ప్రధాన విగ్రహం
- కౌతుకబేరం: భోగ శ్రీనివాసుడు
- స్నపనబేరం: ఉగ్ర శ్రీనివాసుడు (స్నపన మూర్తి)
- ఉత్సవబేరం: శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత మలయప్పస్వామి
- బలిబేరం: కొలువు శ్రీనివాసుడు
ఉత్సవాలు: వార్షిక బ్రహ్మోత్సవం (తొమ్మిది రోజులు; పురాణ కథ ప్రకారం బ్రహ్మ ప్రారంభించాడు; మొదటి రోజు ధ్వజారోహణం, ఐదో రోజు గరుడ సేవ, చివరి రోజు స్వామి పుష్కరిణిలో చక్రస్నానం); వైకుంఠ ఏకాదశి (వైకుంఠ ద్వార దర్శనం); రథసప్తమి.
సమీపంలో: తిరుచానూరులో (అలమేలు మంగాపురం, సుమారు 5 కి.మీ. దూరం; కార్తిక బ్రహ్మోత్సవంలో పంచమి తీర్థం) పద్మావతి అమ్మవారి ఆలయం; తిరుపతిలో గోవిందరాజస్వామి ఆలయం (టీటీడీ చరిత్ర ప్రకారం క్రీ.శ. 1130లో రామానుజులు ప్రతిష్ఠించారు).
భక్తులు: తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు (వేంకటేశ్వరునిపై సంకీర్తనలు), తరిగొండ వెంగమాంబ, హథీరాంజీ (బావాజీ).
టీటీడీ: 1932 నాటి టీటీడీ చట్టం (మద్రాసు చట్టం XIX ఆఫ్ 1933) కింద ఏర్పడింది; ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వైదొలగిన 1843 నుండి 1933 వరకు హథీరాంజీ మఠం మహంతులు ఆలయాన్ని నిర్వహించారు. నేడు టీటీడీ ఆంధ్రప్రదేశ్ ధార్మిక మరియు హిందూ మత సంస్థలు మరియు దేవాదాయ చట్టం, 1987 (A.P. Endowments Act, 1987)లోని ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం కింద నడుస్తుంది; దావాలలో దాని తరఫున దాని కార్యనిర్వాహక అధికారి (Executive Officer) వ్యవహరిస్తాడు, దాని బడ్జెట్‌ను ప్రభుత్వం ఆమోదిస్తుంది.

శ్రీశైలం

ప్రాచీన పేరు శ్రీపర్వతం; దక్షిణ కైలాసం అని కూడా అంటారు. నంద్యాల జిల్లాలోని నల్లమల అడవిలో, పాతాళగంగ (కృష్ణా నది) పైన ఉంది.
భ్రమరాంబ: అరుణాసురుడిని సంహరించడానికి అమ్మవారు తుమ్మెద (భ్రమరం) రూపం ధరించింది.
సాక్షి గణపతి ప్రతి భక్తుడి దర్శనాన్ని నమోదు చేస్తాడు; శిఖరేశ్వరం (శిఖరం) దర్శనం పునర్జన్మ నుండి విముక్తి ఇస్తుందని చెబుతారు.
ఉత్సవాలు: మహాశివరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు, ఉగాది (కన్నడ, మహారాష్ట్ర భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో వస్తారు), భ్రమరాంబకు కుంభోత్సవం.
నల్లమలలోని చెంచు అటవీ ప్రజలు మల్లికార్జున స్వామిని తమ అల్లుడిగా భావిస్తారు (చెంచు మల్లన్న). శివాజీ ఉత్తర గోపురాన్ని నిర్మించాడు (1677).

సింహాచలం

విశాఖపట్నం సమీపంలోని కొండపై వరాహ లక్ష్మీ నరసింహస్వామి క్షేత్రం (వరాహ, నరసింహ రూపాలు ఒకే మూర్తిలో).
కథ: నరసింహస్వామి తనను కాపాడిన తర్వాత ప్రహ్లాదుడు మొదటి ఆలయాన్ని నిర్మించాడు; భూమిలో కప్పబడిన విగ్రహాన్ని రాజు పురూరవుడు కనుగొని దానిపై చందనం పూశాడు.
చందనోత్సవం (చందన యాత్ర): అక్షయ తృతీయ నాడు నిజరూప దర్శనం కోసం చందనాన్ని తొలగిస్తారు, తర్వాత కొత్త చందనం పూస్తారు.
రాతి ఆలయం కళింగ శైలిలో ఉంది, ప్రధానంగా తూర్పు గాంగుల కాలం (13వ శతాబ్దం) నాటిది; తన తూర్పు దండయాత్ర తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇక్కడ ఒక శాసనం వేయించాడు (1516).

అహోబిలం

నరసింహస్వామిని చూసి దేవతలు "అహో బలం" (ఎంత బలం!) అని పలికినందున ఈ పేరు వచ్చింది. గరుడుడు ఇక్కడ తపస్సు చేశాడు, అందుకే ఈ కొండ గరుడాచలం (గరుడాద్రి).
నవ నరసింహులు: జ్వాల, అహోబిల (ఉగ్ర), మాలోల, క్రోడ (వరాహ), కారంజ, భార్గవ, యోగానంద, ఛత్రవట, పావన.
ఎగువ అహోబిలంలో నవ నరసింహ సన్నిధులు, దిగువ అహోబిలంలో ప్రహ్లాదవరద ఆలయం ఉన్నాయి. నరసింహస్వామి వెలువడిన స్తంభంగా ఉగ్ర స్తంభాన్ని చూపిస్తారు. అహోబిల మఠాన్ని (శ్రీవైష్ణవ) 14వ శతాబ్దంలో ఆది వణ్ శఠకోప జీయర్ స్థాపించారు.

వీటితో కలిపి అడిగే ఇతర ఆంధ్రప్రదేశ్ క్షేత్రాలు

క్షేత్రం (జిల్లా)	దైవం	గుర్తుంచుకోవలసింది
శ్రీకూర్మం (శ్రీకాకుళం)	కూర్మనాథస్వామి	కూర్మ అవతారానికి ప్రధాన ఆలయం; కళింగ శైలి
అరసవల్లి (శ్రీకాకుళం)	సూర్యనారాయణస్వామి	ప్రాచీన సూర్య ఆలయం; రథసప్తమి (మాఘ శుద్ధ సప్తమి)
శ్రీముఖలింగం (శ్రీకాకుళం)	ముఖలింగేశ్వరుడు	వంశధార తీరం; తూర్పు గాంగుల శైవ కేంద్రం; లింగంపై ముఖం
విజయనగరం	పైడితల్లి అమ్మవారు	పట్టణ గ్రామదేవత; బొబ్బిలి యుద్ధం (1757) కథ; సిరిమాను ఉత్సవం
విశాఖపట్నం (బురుజుపేట)	కనక మహాలక్ష్మి	మార్గశిర గురువారాలలో పూజలు
అన్నవరం (కాకినాడ)	వీర వేంకట సత్యనారాయణస్వామి	పంపా నది పైన రత్నగిరి కొండ; సత్యనారాయణ వ్రతం (రేవా ఖండం)
పిఠాపురం (కాకినాడ)	కుక్కుటేశ్వరుడు (కుక్కుటం = కోడి పుంజు), పురుహూతిక	శక్తి పీఠం; పాదగయ (గయాసురుని పాదాలు); శ్రీపాద శ్రీవల్లభుని జన్మస్థలం
అంతర్వేది (కోనసీమ)	లక్ష్మీ నరసింహస్వామి	వశిష్ఠ గోదావరి సముద్రంలో కలిసే చోటు; విగ్రహం పడమర ముఖంగా ఉంటుంది
ద్వారకా తిరుమల (ఏలూరు)	వేంకటేశ్వరస్వామి	చిన్న తిరుపతి; ద్వారక మహర్షి పేరు
విజయవాడ, ఇంద్రకీలాద్రి (ఎన్‌టీఆర్)	కనకదుర్గ	పాశుపతాస్త్రం కోసం అర్జునుని తపస్సు; దసరా
మంగళగిరి (గుంటూరు)	పానకాల నరసింహస్వామి	బెల్లం పానకాన్ని స్వామి నోటిలో పోస్తారు
కోటప్పకొండ (పల్నాడు)	త్రికోటేశ్వరుడు	మూడు శిఖరాలు; మహాశివరాత్రికి అలంకరించిన భారీ ప్రభలు
నెల్లూరు	తల్పగిరి రంగనాథస్వామి	పెన్నా తీరం; స్వామికి పాన్పుగా (తల్పం) ఆదిశేషుడు
పెంచలకోన (నెల్లూరు)	పెనుశిల లక్ష్మీ నరసింహస్వామి	ఉగ్ర నరసింహుని చెంచులక్ష్మిగా లక్ష్మి శాంతింపజేసింది
శ్రీకాళహస్తి (తిరుపతి)	కాళహస్తీశ్వరుడు, జ్ఞానప్రసూనాంబ	స్వర్ణముఖి తీరం; వాయు లింగం; సాలెపురుగు, పాము, ఏనుగు; కన్నప్ప
కాణిపాకం (చిత్తూరు)	వరసిద్ధి వినాయకుడు	బావి తవ్వుతున్న మూగ, చెవిటి, గుడ్డి సోదరులకు దొరికిన స్వయంభూ విగ్రహం
గుడిమల్లం (తిరుపతి)	పరశురామేశ్వరుడు	నిలబడిన శివుని రూపం చెక్కిన అతి ప్రాచీన లింగం (క్రీ.పూ. 3వ–2వ శతాబ్దం)
ఒంటిమిట్ట (వైఎస్ఆర్ కడప)	కోదండరామస్వామి	సీతారామలక్ష్మణులు ఒకే శిలపై
పుష్పగిరి (వైఎస్ఆర్ కడప)	చెన్నకేశవుడు, శివ సన్నిధులు	పెన్నా తీరం; వైష్ణవులకు మధ్య అహోబిలం, శైవులకు మధ్య కైలాసం
లేపాక్షి (శ్రీ సత్యసాయి)	వీరభద్రస్వామి	విరూపణ్ణ, వీరణ్ణ (విజయనగర అధికారులు) నిర్మించారు; వేలాడే స్తంభం; జటాయువు కథ
మహానంది (నంద్యాల)	మహానందీశ్వరుడు	నవనందులలో ప్రధానమైనది; ఊటనీటితో నిండే స్వచ్ఛమైన కోనేరు
యాగంటి (నంద్యాల)	ఉమామహేశ్వరుడు	అగస్త్యుని క్షేత్రం; పెరుగుతున్నట్లు నమ్మే నంది
మంత్రాలయం (కర్నూలు)	రాఘవేంద్రస్వామి	తుంగభద్ర తీరంలో మాధ్వ యతి బృందావనం

పంచభూత స్థలాలు: భూమి కాంచీపురం, జలం జంబుకేశ్వరం (తిరువానైక్కావల్), అగ్ని తిరువణ్ణామలై, వాయువు శ్రీకాళహస్తి, ఆకాశం చిదంబరం.

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఒక జ్యోతిర్లింగం (శ్రీశైలం), శంకరుల 18 శక్తి పీఠాలలో మూడు (శ్రీశైలం, పిఠాపురం, ద్రాక్షారామం), పంచారామాలు ఐదూ, మూడు త్రిలింగాలలో రెండు (శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామం; కాళేశ్వరం తెలంగాణలో ఉంది) ఉన్నాయి.
నరసింహ క్షేత్రాలు రాష్ట్రం పొడవునా ఉన్నాయి: అహోబిలం (నవ నరసింహ), సింహాచలం, మంగళగిరి, అంతర్వేది, వేదాద్రి, ధర్మపురి (తెలంగాణ), యాదగిరిగుట్ట (తెలంగాణ).
పెద్ద దేవస్థానాలలో బ్రహ్మోత్సవాలను వాటి ఈవోలు (EO) ప్రణాళిక చేస్తారు: తిరుమల టీటీడీ కింద (చట్టంలో దానికి ప్రత్యేక అధ్యాయం), శ్రీశైలం, కనకదుర్గ, సింహాచలం, అన్నవరం దేవాదాయ శాఖ కింద.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకలో (లేదా కురుక్షేత్రంలో) దేహాన్ని విడిచాడు." ✓ ప్రభాస తీర్థంలో.
✗ "సూతుడు పురాణాలను కురుక్షేత్రంలో చెప్పాడు." ✓ నైమిశారణ్యంలో.
✗ "పద్మ పురాణం అతి పెద్దది." ✓ స్కాంద పురాణం (సుమారు 81,000 శ్లోకాలు).
✗ "స్వామి పుష్కరిణి శ్రీరంగంలో ఉంది." ✓ తిరుమలలో.
✗ "అహోబిలం ఒక పంచారామం." ✓ అహోబిలం నవ నరసింహ క్షేత్రం; పంచారామాలు శివ క్షేత్రాలు.
✗ "కుమారారామం కాకినాడ పట్టణంలో ఉంది." ✓ సామర్లకోటలో; సోమారామం భీమవరంలో, క్షీరారామం పాలకొల్లులో.
✗ "త్రిపురాంతకం ఒక పంచారామం." ✓ అది శ్రీశైలానికి తూర్పు ద్వారం; ఐదు ఆరామాలు అమరావతి, ద్రాక్షారామం, సామర్లకోట, పాలకొల్లు, భీమవరం.
✗ "అంతర్వేది దక్షిణ కాశీ." ✓ సాధారణ సమాధానం ద్రాక్షారామం (కొన్ని స్థానిక కథనాలు అంతర్వేదికి కూడా ఈ పేరు వాడతాయి).
✗ "అలంపూర్ జోగులాంబ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది." ✓ అది తెలంగాణలో ఉంది; ఆంధ్రప్రదేశ్ పీఠాలు శ్రీశైలం, పిఠాపురం, ద్రాక్షారామం.
✗ "సింహాచలం మూలవిరాట్టు ప్రతిరోజూ కనిపిస్తుంది." ✓ నిజరూపం చందనోత్సవంలో (అక్షయ తృతీయ) మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
✗ "తిరుమల పాంచరాత్ర ఆగమాన్ని అనుసరిస్తుంది." ✓ వైఖానస (రామానుజులు ఇతర చోట్ల పాంచరాత్రను ప్రచారం చేశారు).
✗ "టీటీడీ 1947లో లేదా 1956లో ఏర్పడింది." ✓ 1932.

త్వరిత పునశ్చరణ

నైమిశారణ్యం: సూతుడు శౌనకుడికి చెప్పాడు; ప్రభాస: శ్రీకృష్ణుని నిర్యాణం (స్కాంద పురాణం, ప్రభాస ఖండం).
స్కాంద పురాణం: అతి పెద్దది, ~81,000 శ్లోకాలు; దాని వైష్ణవ ఖండంలో వేంకటాచల మాహాత్మ్యం.
మోక్ష నగరాలు: అయోధ్య, మథుర, మాయ, కాశీ, కాంచీ, అవంతిక, ద్వారక.
12 జ్యోతిర్లింగాలు (శివ పురాణం); ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనిది ఒకటే: మల్లికార్జున స్వామి, శ్రీశైలం.
శక్తి పీఠాలు: దక్ష యజ్ఞం, సుదర్శన చక్రం; సాధారణంగా 51; శంకరుల జాబితాలో 18.
ఆంధ్రప్రదేశ్ పీఠాలు: భ్రమరాంబ, పురుహూతిక (పిఠాపురం), మాణిక్యాంబ (ద్రాక్షారామం).
పంచారామాలు: అమరావతి, ద్రాక్షారామం, సామర్లకోట, పాలకొల్లు, భీమవరం.
తిరుమల: సప్తగిరులు, వైఖానస, స్వామి పుష్కరిణి, ముందుగా వరాహ దర్శనం, టీటీడీ 1932.
సింహాచలం: వరాహ లక్ష్మీ నరసింహస్వామి, అక్షయ తృతీయ నాడు చందనోత్సవం.
అహోబిలం: నవ నరసింహ, ఉగ్ర స్తంభం, గరుడాద్రి.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

పీఠాల లెక్కలు ఎందుకు వేరుగా ఉంటాయి. పురాణాలు, తంత్రాలు వేర్వేరు సంఖ్యలు చెబుతాయి (దేవీ భాగవతం, కాళికా పురాణం, తంత్ర చూడామణి). 2023లో ఏపీపీఎస్సీ (APPSC) 51 ను సరైన సమాధానంగా ఇచ్చింది; 18 అని అడిగితే అది శంకరుల అష్టాదశ జాబితా. ప్రశ్న ఏ జాబితాను సూచిస్తుందో దాని ప్రకారం సమాధానం ఇవ్వండి.
రెండు జ్యోతిర్లింగాలపై వివాదం ఉంది. వైద్యనాథుడు (దేవ్‌ఘర్ లేదా పర్లి), నాగేశ్వరుడు (ద్వారక లేదా ఔండా). మిగిలిన పదింటి రాష్ట్రం విషయంలో సందేహం లేదు; ఈ రెండింటికి ఐచ్ఛికాలను జాగ్రత్తగా చదవండి.
శ్రీశైలానికి ద్వంద్వ హోదా. ఒకే సముదాయంలో పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి, పద్దెనిమిది శక్తి పీఠాలలో ఒకటి; ఇది త్రిలింగాలలో కూడా ఒకటి. ఆదిశంకరులు శివానందలహరిని ఇక్కడే రచించారని సంప్రదాయం.
మాహాత్మ్యాలు, చరిత్ర. స్థలపురాణాలు (వేంకటాచల, శ్రీశైల, సింహాచల మాహాత్మ్యాలు) భక్తి గ్రంథాలు; ఆలయాల కాలాలు వాటి నుండి కాదు, శాసనాల నుండి తెలుస్తాయి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: ప్రతి స్థానిక క్షేత్రానికి ఒక కథ (సతీదేవి శరీర భాగం పడటం, జ్యోతి రూపంలో లింగం, ఒక అవతార కార్యం) ఇవ్వడం ద్వారా పురాణాలు స్థానిక ఆలయాలను దేశవ్యాప్త తీర్థయాత్రా పటంగా మార్చాయి.
అంశాలు: పవిత్ర భౌగోళికత ప్రాంతాలను కలుపుతుంది (చార్‌ధామ్, జ్యోతిర్లింగాలు, పీఠాలు); స్థలపురాణాలు ఆంధ్ర క్షేత్రాలను ఇతిహాసాలకు, పురాణాలకు జోడిస్తాయి; దేవాదాయ చట్టం నియంత్రించే ఆలయ ఆర్థిక వ్యవస్థను తీర్థయాత్రలే నడిపిస్తాయి.
ఉదాహరణ: తిరుమలలో వేంకటాచల మాహాత్మ్యం, ముందుగా వరాహ దర్శనం, పంచబేరాలు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.