పరిశీలన, సర్వే, వ్యక్తి అధ్యయనం, ప్రయోగం…

ముఖ్య వాస్తవాలు

సహజ పరిశీలన (naturalistic observation): ప్రవర్తనను జోక్యం చేసుకోకుండా అది సాధారణంగా జరిగే చోటే గమనించడం.
నియంత్రిత (ప్రయోగశాల) పరిశీలన (controlled observation): పరిశోధకుడు ఎంచుకున్న నియంత్రిత, నిర్మాణాత్మక పరిస్థితిలో ప్రవర్తనను గమనించడం.
భాగస్వామ్య పరిశీలకుడు సమూహంలో చేరతాడు; భాగస్వామ్యేతర పరిశీలకుడు బయటే ఉంటాడు.
హాథార్న్ ప్రభావం (Hawthorne effect): తమను అధ్యయనం చేస్తున్నారని తెలియడం వల్ల వ్యక్తులు తమ ప్రవర్తనను మార్చుకోవడం (వెస్టర్న్ ఎలక్ట్రిక్ హాథార్న్ వర్క్స్ అధ్యయనాలు, 1924–1932; ఎల్టన్ మేయో, సహచరులు వ్యాఖ్యానించారు; ఈ పదాన్ని హెచ్.ఎ. లాండ్స్‌బెర్గర్ 1958లో రూపొందించారు).
సర్వే (survey): ప్రశ్నావళులు, ముఖాముఖీలు, టెలిఫోన్ లేదా ఆన్‌లైన్ ఫారాల ద్వారా చాలా మంది నుంచి అభిప్రాయాలు, వైఖరులు, వాస్తవాలను సేకరిస్తుంది; ఏదైనా ఎంత తరచుగా జరుగుతుందో తెలుసుకోవడానికి మంచిది.
ముఖాముఖి (interview): నిర్మాణాత్మక (నిర్ణీత క్రమంలో నిర్ణీత ప్రశ్నలు) లేదా నిర్మాణరహిత (స్వేచ్ఛాయుత, సరళమైనది).
వ్యక్తి అధ్యయనం: చరిత్ర, ముఖాముఖీలు, పరీక్షలు, పరిశీలనను వాడి ఒక వ్యక్తి, సమూహం లేదా ఘటనను లోతుగా అధ్యయనం చేయడం; ఇది ప్రయోగేతర పద్ధతి.
చికిత్సా పద్ధతి (clinical method): నిర్ధారణ, చికిత్స లక్ష్యంగా చేసే వ్యక్తి అధ్యయనం; లైట్నర్ విట్మర్ 1896లో పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలో మొదటి మనోవైజ్ఞానిక క్లినిక్‌ను ప్రారంభించారు.
ప్రయోగాత్మక పద్ధతి: కార్యకారణ సంబంధాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది; స్వతంత్ర చరరాశిని (IV) మారుస్తారు, పరతంత్ర చరరాశిని (DV) కొలుస్తారు.
ప్రయోగ సమూహానికి చికిత్స ఇస్తారు; నియంత్రిత సమూహానికి ఇవ్వరు.
సహసంబంధ పద్ధతి (correlational method): రెండు చరరాశులు కలిసి మారుతున్నాయో లేదో కనుగొంటుంది; గుణకం −1 నుంచి +1 వరకు ఉంటుంది; సహసంబంధం కార్యకారణ సంబంధం కాదు.
అడ్డుకోత (cross-sectional) నమూనా: ఒకే సమయంలో వేర్వేరు వయో సమూహాలు; దీర్ఘకాలిక (longitudinal): అవే వ్యక్తులను సంవత్సరాల పాటు.
పరిమాణాత్మక పరిశోధన సంఖ్యలను సేకరిస్తుంది; గుణాత్మక పరిశోధన సంఖ్యేతర దత్తాంశాన్ని (పదాలు, కథనాలు, చిత్రాలు) సేకరిస్తుంది. ప్రధాన తేడా సేకరించి విశ్లేషించే దత్తాంశ రకం.
పరిశోధన నైతికత: స్వచ్ఛంద భాగస్వామ్యం, సమాచారపూర్వక సమ్మతి, అనంతర వివరణ, ఫలితాలను పంచుకోవడం, గోప్యత (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) జాబితా).

వివరణ

ఈ నోట్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర విద్యార్థి ఎదుర్కొనే విధంగా పద్ధతులను వివరిస్తుంది. తరగతి గది రూపం (ఉపాధ్యాయుల కోసం అంతఃపరిశీలన, పరిశీలన, ప్రయోగం, వ్యక్తి అధ్యయనం) EDU-PS-02లో ఉంది; అతి ప్రాచీన పద్ధతి అయిన అంతఃపరిశీలన కోసం దాన్ని చదవండి. పరిశోధన లక్ష్యాలు, సోపానాలు, దత్తాంశ రకాలు, చరరాశులు, పరికల్పనలు, ప్రతిచయనం PSY-ME-01లో ఉన్నాయి.

1. పరిశీలన

ఇందులో ఏముంటుంది: ఏం గమనించాలో ఎంచుకోవడం, దాన్ని నమోదు చేయడం (నోట్స్, చెక్‌లిస్టులు, నిర్ధారణ మాపనులు, వీడియో), ఆ నమోదును విశ్లేషించడం. మంచి పరిశీలన ప్రణాళికాబద్ధమైనది, యథాలాపంగా చూడటం కాదు.
సహజ: ఆటస్థలంలో పిల్లలు, మార్కెట్‌లో కొనుగోలుదారులు, కర్మాగారంలో కార్మికులు. ప్రవర్తన సహజమైనది, కానీ ఏం జరుగుతుందో, ఎప్పుడు జరుగుతుందో పరిశోధకుడు నియంత్రించలేడు.
నియంత్రిత: పరిశోధకుడు ఒక గదిని ఏర్పాటు చేస్తాడు (ఉదాహరణకు ఎంచుకున్న బొమ్మలతో ఒక ఆట గది), ఏకముఖ దర్పణం (one-way mirror) ద్వారా గమనిస్తాడు. మరింత ఖచ్చితమైనది, పునరావృతం చేయదగినది, తక్కువ సహజమైనది.
భాగస్వామ్య: పరిశోధకుడు సభ్యుడిగా మారతాడు (ఒక గ్రామంలో నివసిస్తాడు, ఒక ముఠా అధ్యయనంలో చేరతాడు). నమ్మకం, లోపలి దృష్టి లభిస్తాయి, కానీ వస్తునిష్ఠతను కోల్పోవచ్చు.
భాగస్వామ్యేతర: చేరకుండా బయటి నుంచి గమనిస్తాడు.
సమస్యలు: పరిశీలకుడి పక్షపాతం (observer bias; తాను ఆశించినదాన్నే చూడటం), ప్రతిక్రియాశీలత / హాథార్న్ ప్రభావం (తమను గమనిస్తున్నారని తెలిసి ప్రవర్తన మారడం), నెమ్మది, ఖరీదైనది; ఇది వ్యక్తులు ఏం చేస్తారో చూపుతుంది, ఎందుకు చేస్తారో కాదు.

2. సర్వే పద్ధతి

ఉద్దేశం: ఒక పెద్ద సమష్టి వైఖరులు, అభిప్రాయాలు, నమ్మకాలు లేదా ప్రవర్తనను, సాధారణంగా ఒక నమూనా నుంచి, తెలుసుకోవడం. ఒక సమస్య ఎంత సాధారణమో, దాని సంభావ్య కారణాలేమిటో కనుగొనడానికి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు ప్రశ్నావళి సర్వేలను వాడతారు (ఉదాహరణకు విద్యార్థుల్లో ఒత్తిడి, యువతలో మద్యపానం).
రూపాలు: వ్యక్తిగత ముఖాముఖి, ప్రశ్నావళి (పోస్టులో పంపినది, చేతికి ఇచ్చినది లేదా ఆన్‌లైన్), టెలిఫోన్ సర్వే, నియంత్రిత పరిశీలన (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ జాబితా).
ప్రశ్నావళి: రెస్పాండెంట్ (respondent) సమాధానాలు రాసే లిఖిత ప్రశ్నల సమితి. మూసిన (నిర్ణీత ప్రతిస్పందన) అంశాలు ఎంపికలను ఇస్తాయి (అవును / కాదు, బహుళైచ్ఛిక, నిర్ధారణ); తెరిచిన అంశాలు స్వేచ్ఛా సమాధానాలకు అవకాశం ఇస్తాయి. చౌక, ఎక్కువ మందిని చేరుతుంది, అనామకం; కానీ అక్షరాస్యులైన రెస్పాండెంట్లు అవసరం, తిరిగి వచ్చే రేటు తక్కువగా ఉండవచ్చు, వ్యక్తులు సమాజం ఆమోదించే సమాధానాలు ఇవ్వవచ్చు.
ముఖాముఖి: ఒక ఉద్దేశంతో ఎదురెదురుగా (లేదా ఫోన్‌లో) జరిగే సంభాషణ. నిర్మాణాత్మక (ప్రామాణిక): అందరికీ అవే ప్రశ్నలు, అదే క్రమం; పోల్చడం సులభం. నిర్మాణరహిత (అప్రామాణిక): ముఖాముఖి చేసేవారు సమాధానాలను అనుసరిస్తారు; సమృద్ధమైనది కానీ పోల్చడం కష్టం. ముఖాముఖీలు వ్యక్తి–వ్యక్తి, వ్యక్తి–సమూహం, సమూహం–వ్యక్తి లేదా సమూహం–సమూహం కావచ్చు. ఇవి నిరక్షరాస్యులకు, పిల్లలకు సరిపోతాయి, కానీ సమయం తీసుకుంటాయి, ముఖాముఖి చేసేవారి పక్షపాతానికి తావిస్తాయి.
ప్రతిచయనం: సర్వే దాని నమూనా అంత మంచిదే; యాదృచ్ఛిక, ప్రాతినిధ్య నమూనా ఫలితాలను సాధారణీకరించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. ప్రతిచయనం శాస్త్రీయ విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది: ఒక నిర్దిష్ట యూనిట్ల సమితి ఫలితాలను సమష్టికి విస్తరిస్తారు.

3. వ్యక్తి అధ్యయనం, చికిత్సా పద్ధతి

వ్యక్తి అధ్యయనం: ఒక సందర్భం గురించి అన్నీ: కుటుంబ, వికాస చరిత్ర, పాఠశాల లేదా ఉద్యోగ రికార్డు, వైద్య చరిత్ర, ఆ వ్యక్తితో, ఇతరులతో ముఖాముఖీలు, పరీక్షలు, పరిశీలన. దీన్ని అరుదైన లేదా అసాధారణ సందర్భాలకు, పరికల్పనలను రూపొందించడానికి వాడతారు. పాఠ్యపుస్తకాల్లోని ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలు: ఫినియాస్ గేజ్ (మెదడు ముందు భాగానికి గాయం తర్వాత వ్యక్తిత్వ మార్పు, 1848), రోగి హెచ్.ఎం. (మెదడు శస్త్రచికిత్స తర్వాత స్మృతి నష్టం, 1953), ఫ్రాయిడ్ చికిత్సా కేసులు.
చికిత్సా పద్ధతి: ఒక వ్యక్తి సమస్యను నిర్ధారించి చికిత్స చేయడానికి, ఆ తర్వాత పర్యవేక్షించడానికి కౌన్సెలర్లు, చికిత్సా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు వాడే వ్యక్తి అధ్యయనం. పిల్లలతో పియాజే చేసిన చికిత్సా ముఖాముఖి (clinical interview) దీనికి సంబంధించిన పద్ధతి.
ప్రయోజనాలు: లోతు; సంపూర్ణ వ్యక్తి చిత్రం; ప్రయోగాలు అసాధ్యమైన లేదా అనైతికమైన చోట ఉపయోగపడుతుంది.
పరిమితులు: ఇతరులకు సాధారణీకరించలేం; సమాచారం అందించేవారి నిజాయితీ, జ్ఞాపకశక్తిపై ఆధారపడుతుంది; పరిశోధకుడి వ్యాఖ్యానం వ్యక్తినిష్ఠంగా ఉండవచ్చు; ఎక్కువ సమయం తీసుకుంటుంది.

4. ప్రయోగాత్మక పద్ధతి

తర్కం: ఒక అంశాన్ని (IV) మార్చి, మిగతా అన్నింటినీ అలాగే ఉంచి, మరో అంశం (DV) మారుతుందో లేదో చూడటం. మారితే, ఆ మార్పుకు IV కారణం.
ఉదాహరణ: నేపథ్య శబ్దం స్మృతి స్కోర్లను తగ్గిస్తుందా? IV = శబ్దం (ఉంది / లేదు); DV = పునఃస్మరణ చేసిన పదాల సంఖ్య; నియంత్రించినవి: పదాల జాబితా, సమయం, గది, సూచనలు.
బాహ్య (గందరగోళ) చరరాశులు: DVని మార్చగల IV కాకుండా ఏదైనా (వయస్సు, అలసట, అభ్యాసం, రోజులోని సమయం). మూడు ప్రామాణిక నియంత్రణలు (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ): పరిస్థితులను స్థిరంగా ఉంచడం (లేదా తొలగించడం), ప్రతిసంతులనం (counterbalancing; అభ్యాసం, అలసట సమతుల్యం అయ్యేలా పనుల క్రమాన్ని మార్చడం), యాదృచ్ఛిక కేటాయింపు (random assignment; ప్రతి భాగస్వామికి ఏ సమూహంలోనైనా ఉండే సమాన అవకాశం).
ప్రయోగ, నియంత్రిత సమూహాలు: ప్రయోగ సమూహానికి IV ఇస్తారు; నియంత్రిత సమూహం అన్నింటిలోనూ సమానమైనది కానీ దానికి ఇవ్వరు; వాటి మధ్య తేడాయే ప్రభావం.
ప్లేసిబో (placebo): రెండు సమూహాల్లో అంచనాలు సమానంగా ఉండేలా నియంత్రిత సమూహానికి ఇచ్చే నకిలీ చికిత్స (చక్కెర మాత్ర).
ఏక అంధ (single-blind): భాగస్వాములకు తమ సమూహం తెలియదు. ద్వంద్వ అంధ (double-blind): భాగస్వాములకు గానీ, వారిని కొలిచే ప్రయోగకర్తకు గానీ తెలియదు. ఇది డిమాండ్ లక్షణాలను (demand characteristics; ఏం కావాలో భాగస్వాములు ఊహించడం), ప్రయోగకర్త పక్షపాతాన్ని (పరిశోధకుడి అంచనాలు ఫలితాలను ప్రభావితం చేయడం) నియంత్రిస్తుంది.
ప్రయోగశాల ప్రయోగం: గరిష్ఠ నియంత్రణ, కృత్రిమ పరిస్థితి.
క్షేత్ర ప్రయోగం (field experiment): IVని నిజమైన పరిస్థితిలో (ఒక పాఠశాల, ఒక కర్మాగారం) మారుస్తారు; మరింత సహజమైనది, తక్కువ నియంత్రణ.
పాక్షిక ప్రయోగం (quasi-experiment): సమూహాలు ఇప్పటికే ఉన్నందున పరిశోధకుడు వ్యక్తులను సమూహాలకు యాదృచ్ఛికంగా కేటాయించలేడు (ఉదాహరణకు భూకంపాన్ని ఎదుర్కొన్న పిల్లలను ఎదుర్కోని పిల్లలతో పోల్చడం, లేదా పురుషులను మహిళలతో పోల్చడం). కారణాన్ని సూచించవచ్చు కానీ అంత దృఢంగా నిరూపించలేం.

5. సహసంబంధ పద్ధతి

రెండు చరరాశులను అవి ఉన్నట్లుగానే కొలిచి సహసంబంధ గుణకాన్ని (r) లెక్కిస్తుంది: ధనాత్మక (రెండూ కలిసి పెరుగుతాయి, ఉదా. చదువు సమయం, మార్కులు), ఋణాత్మక (ఒకటి పెరిగితే మరొకటి తగ్గుతుంది, ఉదా. ఆందోళన, పరీక్షలో పనితీరు), లేదా శూన్య (సంబంధం లేదు).
బలం r విలువ ±1కి ఎంత దగ్గరగా ఉందనే దానిపై ఆధారపడుతుంది; గుర్తు దిశను మాత్రమే ఇస్తుంది. r ను ఎలా చదవాలి, ఎలా లెక్కించాలి అనేవి PSY-MS-01, STA-CR-01లో ఉన్నాయి.
సహసంబంధం కార్యకారణ సంబంధాన్ని నిరూపించదు: మూడో చరరాశి రెండింటినీ ప్రభావితం చేయవచ్చు (ఐస్‌క్రీమ్ అమ్మకాలు, నీట మునిగి మరణాలు రెండూ వేసవిలో పెరుగుతాయి), లేదా దిశ ఏ వైపైనా ఉండవచ్చు.
ప్రయోగం అసాధ్యమైన లేదా అనైతికమైన చోట (ధూమపానం, అనారోగ్యం; పేదరికం, పాఠశాల ఫలితాలు), ప్రాగుక్తి కోసం వాడతారు.

6. వయస్సుతో మార్పును అధ్యయనం చేసే నమూనాలు

నమూనా	ఎవరిని అధ్యయనం చేస్తారు	బలం	బలహీనత
అడ్డుకోత	వేర్వేరు వయో సమూహాలను, ఒకసారి	త్వరితం, చౌక	సమూహ ప్రభావం (cohort effect): వయో సమూహాలు వేర్వేరు కాలాల్లో పెరిగాయి
దీర్ఘకాలిక	అవే వ్యక్తులను, సంవత్సరాల పాటు పదే పదే	నిజమైన వ్యక్తిగత మార్పును చూపుతుంది	నెమ్మది, ఖరీదైనది, మధ్యలో వైదొలగడం (attrition), అభ్యాస ప్రభావాలు
అడ్డుకోత-క్రమిక (cross-sequential)	అనేక వయో సమూహాలు, ఒక్కొక్కటి కొన్ని సంవత్సరాలు	వయస్సు ప్రభావాన్ని సమూహ ప్రభావం నుంచి వేరు చేస్తుంది	సంక్లిష్టం, ఖరీదైనది

7. పరిమాణాత్మక, గుణాత్మక పద్ధతులు

అంశం	పరిమాణాత్మక	గుణాత్మక
దత్తాంశం	సంఖ్యలు, స్కోర్లు, లెక్కింపులు	పదాలు, కథనాలు, పరిశీలనలు, చిత్రాలు
లక్ష్యం	పరికల్పనలను పరీక్షించడం, కొలవడం, సాధారణీకరించడం	అర్థాలను, అనుభవాన్ని అర్థం చేసుకోవడం
సాధనాలు	ప్రయోగాలు, పరీక్షలు, నిర్మాణాత్మక సర్వేలు	లోతైన ముఖాముఖీలు, ఫోకస్ గ్రూపులు, భాగస్వామ్య పరిశీలన
నమూనా	పెద్దది, తరచూ యాదృచ్ఛికం	చిన్నది, ఉద్దేశపూర్వకంగా ఎంచుకున్నది
విశ్లేషణ	సాంఖ్యక శాస్త్రం	ఇతివృత్తాలు, వర్గాలు, వ్యాఖ్యానం

గుణాత్మక విధానాలు: లోతైన ముఖాముఖి; ఫోకస్ గ్రూప్ (focus group; ఒక మోడరేటర్ నేతృత్వంలో 6–10 మంది ఒక అంశాన్ని చర్చిస్తారు); జాతి వర్ణన (ethnography; ఒక సముదాయంలో నివసించి దాని సంస్కృతిని వర్ణించడం); కథనం / జీవిత చరిత్ర; దృగ్విషయ శాస్త్రం (phenomenology; వ్యక్తులు ఏదైనా ఎలా అనుభవిస్తారు); గ్రౌండెడ్ థియరీ (grounded theory; దత్తాంశంపై పరీక్షించడం కాకుండా దత్తాంశం నుంచే నిర్మించిన సిద్ధాంతం; గ్లేసర్, స్ట్రాస్, 1967); ఇతివృత్త విశ్లేషణ (thematic analysis).
విషయ విశ్లేషణ (content analysis) పాఠ్యం, ప్రసంగాలు లేదా మాధ్యమాలను వర్గాలుగా మారుస్తుంది; వాటిని లెక్కించవచ్చు (పరిమాణాత్మక) లేదా వ్యాఖ్యానించవచ్చు (గుణాత్మక).
మిశ్రమ పద్ధతులు / త్రికోణీకరణ (mixed methods / triangulation): ఒకే ప్రశ్నపై రెండు రకాల దత్తాంశాన్ని వాడటం, తద్వారా ఒకటి మరొకదాన్ని తనిఖీ చేస్తుంది.

8. పరిశోధన నైతికత

స్వచ్ఛంద భాగస్వామ్యం: వ్యక్తులు తాము ఎంచుకుంటేనే పాల్గొంటారు, ఎలాంటి జరిమానా లేకుండా ఎప్పుడైనా వైదొలగవచ్చు.
సమాచారపూర్వక సమ్మతి: పాల్గొనే ముందు అధ్యయనంలో ఏముంటుందో, దాని ప్రమాదాలు, ప్రయోజనాలను వారికి అర్థమయ్యే మాటల్లో చెబుతారు. పిల్లలకైతే తల్లిదండ్రుల సమ్మతి, పిల్లవాడి అంగీకారం (assent).
అనంతర వివరణ (debriefing): అధ్యయనం తర్వాత భాగస్వాములకు దాని నిజమైన ఉద్దేశాన్ని చెబుతారు, ఏదైనా మోసం జరిగితే వివరిస్తారు; వారు వచ్చిన స్థితిలోనే తిరిగి వెళ్లాలి.
సాధ్యమైన చోట భాగస్వాములతో ఫలితాలను పంచుకోవడం.
గోప్యత: దత్తాంశాన్ని రహస్యంగా ఉంచి, పేర్లు లేకుండా నివేదిస్తారు; సాధ్యమైన చోట అనామకత.
హాని నుంచి రక్షణ: శారీరక లేదా మానసిక ప్రమాదం కనిష్ఠంగా ఉండాలి, అధ్యయనం విలువతో సమర్థించదగినదిగా ఉండాలి. అధ్యయనాలను ఒక నైతిక కమిటీ ఆమోదిస్తుంది (భారతదేశంలో ఐసీఎంఆర్ (ICMR) మార్గదర్శకాలను అనుసరించే సంస్థాగత నైతిక కమిటీలు; అమెరికాలో సంస్థాగత సమీక్షా మండళ్లు (Institutional Review Boards)).
నియమాలను మార్చిన అధ్యయనాలు: వాట్సన్, రేనర్ చేసిన "లిటిల్ ఆల్బర్ట్" భయ అనుబంధనం (1920), మిల్‌గ్రామ్ విధేయత ప్రయోగాలు (1960ల ప్రారంభం, మోసం, బాధ), జింబార్డో స్టాన్‌ఫర్డ్ జైలు అధ్యయనం (1971, ముందుగానే నిలిపివేశారు).

9. ప్రయోజనాలు, పరిమితులు ఒక్క చూపులో

పద్ధతి	దేనికి ఉత్తమం	ప్రధాన ప్రయోజనం	ప్రధాన పరిమితి
సహజ పరిశీలన	నిజ జీవిత ప్రవర్తన, పిల్లలు, జంతువులు	సహజమైన ప్రవర్తన	నియంత్రణ లేదు; పరిశీలకుడి పక్షపాతం
నియంత్రిత పరిశీలన	ప్రవర్తన ఖచ్చితమైన నమోదు	పునరావృతం చేయదగినది	కృత్రిమం; ప్రతిక్రియాశీలత
సర్వే / ప్రశ్నావళి	పెద్ద సమూహాల వైఖరులు	ఎక్కువ మంది, చౌక	ఉపరితలమైనది; తప్పుడు సమాధానాలు; కారణం తెలియదు
ముఖాముఖి	వివరాలు, నిరక్షరాస్యులైన రెస్పాండెంట్లు	సరళమైనది, లోతుగా ప్రశ్నించవచ్చు	నెమ్మది; ముఖాముఖి చేసేవారి పక్షపాతం
వ్యక్తి అధ్యయనం	అరుదైన లేదా సంక్లిష్టమైన ఒంటరి సందర్భాలు	లోతు	సాధారణీకరించలేం
ప్రయోగం	కార్యకారణ సంబంధం	నియంత్రణ, పునరావృతం చేయదగినది	కృత్రిమం; నైతిక పరిమితులు
సహసంబంధ	సంబంధాలు, ప్రాగుక్తి	మార్చలేని వాటిని అధ్యయనం చేస్తుంది	కారణం తెలియదు
గుణాత్మక	అర్థాలు, కొత్త రంగాలు	సమృద్ధమైన అవగాహన	చిన్న నమూనాలు; వ్యక్తినిష్ఠం

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "నియంత్రిత పరిశీలన సహజ పరిస్థితిలో జరుగుతుంది." ✓ ఇది నియంత్రిత, నిర్మాణాత్మక పరిస్థితిలో జరుగుతుంది; సహజ పరిశీలన సహజ పరిస్థితిని వాడుతుంది.
✗ "ప్రయోగకర్త మార్చేది DV." ✓ ప్రయోగకర్త IVని మారుస్తాడు, DVని కొలుస్తాడు.
✗ "యాదృచ్ఛిక కేటాయింపు, యాదృచ్ఛిక ప్రతిచయనం ఒకటే." ✓ ప్రతిచయనం ఎవరు పాల్గొంటారో ఎంచుకుంటుంది (సాధారణీకరణ); కేటాయింపు ప్రతి వ్యక్తి ఏ సమూహంలో చేరతారో నిర్ణయిస్తుంది (కార్యకారణ సంబంధం).
✗ "బలమైన సహసంబంధం కారణాన్ని నిరూపిస్తుంది." ✓ ప్రయోగం మాత్రమే కారణాన్ని చూపగలదు; సహసంబంధం చరరాశులు కలిసి మారుతున్నాయని చూపుతుంది.
✗ "వ్యక్తి అధ్యయనం ప్రయోగాత్మక పద్ధతి." ✓ ఇది ప్రయోగేతర పద్ధతి: ఏదీ మార్చరు.
✗ "దీర్ఘకాలిక నమూనా ఒకే సమయంలో వేర్వేరు వయో సమూహాలను పోలుస్తుంది." ✓ అది అడ్డుకోత నమూనా; దీర్ఘకాలిక నమూనా అవే వ్యక్తులను కాలక్రమంలో అనుసరిస్తుంది.
✗ "గుణాత్మక, పరిమాణాత్మక పరిశోధనలు నమూనా పరిమాణంలో మాత్రమే భిన్నమైనవి." ✓ ఇవి ప్రధానంగా సేకరించి విశ్లేషించే దత్తాంశ రకంలో భిన్నమైనవి: పదాలు, సంఖ్యలు.
✗ "అనంతర వివరణ అధ్యయనానికి ముందు ఇస్తారు." ✓ సమాచారపూర్వక సమ్మతి ముందు వస్తుంది; అనంతర వివరణ తర్వాత వస్తుంది.
✗ "హాథార్న్ ప్రభావం అంటే పరిశీలకుడి పక్షపాతం." ✓ హాథార్న్ అంటే గమనిస్తున్నారు కాబట్టి భాగస్వాముల ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పు; పరిశీలకుడి పక్షపాతం పరిశోధకుడిలో ఉంటుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పరిశీలన: ఎంచుకోవడం, నమోదు, విశ్లేషణ; హాథార్న్ ప్రభావం = గమనిస్తున్నప్పుడు వ్యక్తులు మారడం.
సహజ = సహజ పరిస్థితి; నియంత్రిత = నిర్మాణాత్మక పరిస్థితి; భాగస్వామ్య, భాగస్వామ్యేతర.
సర్వే: చాలా మంది, ప్రశ్నావళి / ముఖాముఖి / ఫోన్; ఒక సమస్య ఎంత సాధారణమో.
నిర్మాణాత్మక ముఖాముఖి = నిర్ణీత ప్రశ్నలు; నిర్మాణరహిత = సరళమైనది.
వ్యక్తి అధ్యయనం: ఒక సందర్భం లోతుగా, ప్రయోగేతర; చికిత్సా పద్ధతి చికిత్సను జోడిస్తుంది (విట్మర్ 1896).
ప్రయోగం: IV మారుస్తారు, DV కొలుస్తారు; ప్రయోగ, నియంత్రిత సమూహాలు; కార్యకారణ సంబంధం.
నియంత్రణలు: స్థిరంగా ఉంచడం, ప్రతిసంతులనం, యాదృచ్ఛిక కేటాయింపు; ద్వంద్వ అంధ నమూనా పక్షపాతాన్ని ఆపుతుంది.
సహసంబంధం −1 నుంచి +1; కారణాన్ని ఎప్పుడూ నిరూపించదు.
అడ్డుకోత = అనేక వయస్సులు ఒకసారి; దీర్ఘకాలిక = అవే వ్యక్తులు సంవత్సరాల పాటు.
నైతికత: స్వచ్ఛంద, సమాచారపూర్వక సమ్మతి, అనంతర వివరణ, ఫలితాలు పంచుకోవడం, గోప్యత.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. అంతర్గత, బాహ్య సప్రమాణత. DVలో మార్పు నిజంగా గందరగోళ చరరాశి వల్ల కాకుండా IV వల్లే వచ్చినప్పుడు ప్రయోగానికి అంతర్గత సప్రమాణత (internal validity) ఉంటుంది. దాని ఫలితం ప్రయోగశాల బయట కూడా నిలిచినప్పుడు బాహ్య (పర్యావరణ) సప్రమాణత (external / ecological validity) ఉంటుంది. కఠినమైన నియంత్రణ అంతర్గత సప్రమాణతను పెంచుతుంది కానీ తరచూ బాహ్య సప్రమాణతను తగ్గిస్తుంది; క్షేత్ర ప్రయోగాలు దీనికి వ్యతిరేకంగా ఉంటాయి.

2. ప్రయోగాల్లోని నమూనాలు. ప్రయోజ్యుల మధ్య (స్వతంత్ర సమూహాలు, between-subjects): ప్రతి వ్యక్తికి ఒకే పరిస్థితి; యాదృచ్ఛిక కేటాయింపు అవసరం. ప్రయోజ్యుల లోపల (పునరావృత కొలతలు, within-subjects): ప్రతి వ్యక్తికి అన్ని పరిస్థితులు; తక్కువ మంది చాలు కానీ క్రమ ప్రభావాలు (order effects) ఉంటాయి, వీటిని ప్రతిసంతులనం ద్వారా నియంత్రిస్తారు (ABBA, లేదా సమూహంలో సగం మందికి ఒక్కో క్రమం). జత చేసిన జంటలు (matched pairs): సంబంధిత చరరాశి (ప్రజ్ఞ, వయస్సు) ఆధారంగా జత చేసిన జంటలు, ఒక్కొక్కరు ఒక్కో సమూహానికి.

3. కారకాల ప్రయోగాలు (factorial experiments) రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ IVలను ఒకేసారి మారుస్తాయి (ఉదా. శబ్దం × రోజులోని సమయం); ఒక IV ప్రభావం మరో IV స్థాయిపై ఆధారపడే పరస్పర చర్యను (interaction) చూపగలవు.

4. ఘటనానంతర (ex post facto, "జరిగిన తర్వాత") పరిశోధన ఇప్పటికే జరిగిపోయిన కారణాలను (బాల్యంలో వేధింపులు, మెదడు గాయం) అధ్యయనం చేస్తుంది. పరిశోధకుడు వ్యక్తులను వారి గతం ఆధారంగా ఎంచుకుంటాడు, కాబట్టి ఇది పాక్షిక ప్రయోగాన్ని పోలి ఉంటుంది, ఇతర కారణాలను తోసిపుచ్చలేదు.

5. మనోవైజ్ఞానిక అన్వేషణ పరిమితులు (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ). మనోవైజ్ఞానిక కొలతలకు నిజమైన సున్నా ఉండదు (ప్రజ్ఞా పరీక్షలో సున్నా అంటే ప్రజ్ఞ సున్నా అని కాదు); పరీక్షలు ఒక సంస్కృతికి సాపేక్షమైనవి, అనుసరణ అవసరం; గుణాత్మక దత్తాంశం వ్యక్తినిష్ఠ వ్యాఖ్యానానికి లోనవుతుంది. అందుకే ఫలితాలను ఒకటి కంటే ఎక్కువ పద్ధతులతో తనిఖీ చేస్తారు.

6. మోసం, దాని నియంత్రణలు. ప్రశ్నను వేరే విధంగా అధ్యయనం చేయలేనప్పుడు, ప్రమాదం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, పూర్తి అనంతర వివరణ తర్వాత ఇచ్చినప్పుడు మాత్రమే మోసం ఆమోదయోగ్యం. అధ్యయనం మొదలయ్యే ముందే నైతిక కమిటీలు నమూనాలను ఎందుకు సమీక్షిస్తాయో చెప్పడానికి మిల్‌గ్రామ్ కృషి ప్రామాణిక ఉదాహరణ.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.