APPSC Group 1 · Indian geography · Location, extent and geological structure
భారతదేశ భూవిజ్ఞాన నిర్మాణం: ఆర్కియన్ నుంచి క్వాటర్నరీ శిలా వ్యవస్థల వరకు
భారతదేశ శిలలు 2.5 బిలియన్ సంవత్సరాలకు పైగా కాలం నాటివి: ద్వీపకల్పపు అతి ప్రాచీనమైన ఆర్కియన్ కేంద్ర భాగం నుంచి క్వాటర్నరీ మైదానాల కొత్త ఒండ్రు నిక్షేపాల వరకు. వీటిని నాలుగు పెద్ద వ్యవస్థలుగా వర్గీకరిస్తారు.
- APPSC Group 1
- 7 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- భారతదేశానికి మూడు భూవిజ్ఞాన విభాగాలు ఉన్నాయి:
- ద్వీపకల్ప ఖండం (Peninsular Block)
- హిమాలయాలు, ఇతర ద్వీపకల్ప పర్వతాలు
- సింధు–గంగ–బ్రహ్మపుత్ర మైదానం (Indo-Ganga-Brahmaputra Plain)
- నాలుగు ప్రధాన శిలా సమూహాలు, అతి పురాతనమైనది నుంచి అతి కొత్తదాని వరకు:
| సమూహం | వయస్సు | ముఖ్య వ్యవస్థలు |
|---|---|---|
| ఆర్కియన్ (Archaean) | అతి పురాతనం (సుమారు 2.5 బిలియన్ సంవత్సరాలకు ముందు) | నీస్‌లు, షిస్ట్‌లు (gneisses and schists), ధార్వార్ |
| పురాణ (Purana) | ప్రీకేంబ్రియన్ (Precambrian) | కడప, వింధ్య |
| ద్రవిడ (Dravidian) | పేలియోజోయిక్ (Palaeozoic; కేంబ్రియన్ నుంచి కార్బోనిఫెరస్ వరకు) | సముద్ర శిలలు, ఎక్కువగా హిమాలయాల్లో |
| ఆర్య (Aryan) | ఎగువ కార్బోనిఫెరస్ నుంచి ఇప్పటి వరకు | గోండ్వానా, దక్కన్ ట్రాప్స్, టెర్షియరీ, క్వాటర్నరీ |
- ఆర్కియన్ శిలలు అతి పురాతనమైనవి; ద్వీపకల్పంలో పెద్ద భాగాన్ని ఆక్రమించి ఉన్నాయి. వీటిలో గ్రానైట్, నీస్ ఉంటాయి. ఇవి ఖనిజాలతో సమృద్ధిగా ఉంటాయి, కానీ వీటిలో శిలాజాలు ఉండవు.
- ధార్వార్ వ్యవస్థ (Dharwar system) (కర్ణాటకలోని ధార్వాడ్ పేరు మీదుగా వచ్చిన పేరు)లో బంగారం, ఇనుప ధాతువు, మాంగనీసు, రాగి ఉన్నాయి. ఖనిజాలు ఉన్న అతి పురాతన అవక్షేప–రూపాంతర శిలా శ్రేణి ఇదే.
- కడప వ్యవస్థ (Cuddapah system) ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది (కడప బేసిన్).
- వింధ్య వ్యవస్థ (Vindhyan system) రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, బిహార్‌లలో ఉంది; ఇసుకరాయి, సున్నపురాయి ఇస్తుంది.
- గోండ్వానా వ్యవస్థలో భారతదేశ బొగ్గులో అధిక భాగం ఉంది.
- దక్కన్ ట్రాప్స్ (Deccan Trap) క్రెటేషియస్ (Cretaceous) యుగం చివర్లో లావా ప్రవాహాల (పగుళ్ల ద్వారా విస్ఫోటనాలు – fissure eruptions) నుంచి ఏర్పడిన బసాల్ట్.
- క్వాటర్నరీ (Quaternary) నిక్షేపాలు ఉత్తర మైదానాల ఒండ్రు నిక్షేపాలను (alluvium) ఏర్పరుస్తాయి.
వివరణ
ద్వీపకల్ప ఖండం
- ఇది అతి పురాతనమైన, అత్యంత స్థిరమైన భాగం. ప్రధానంగా అగ్నిశిలలు, రూపాంతర శిలలతో ఏర్పడింది. ఇది ముక్కలైన గోండ్వానా భూభాగంలో భాగంగా ఉండేది. ఆ తర్వాత భారత పలక ఉత్తరం వైపు కదిలింది.
- దీని ఉత్తర సరిహద్దు కచ్ నుంచి మొదలై, ఢిల్లీ సమీపంలో ఆరావళి పశ్చిమ పార్శ్వం వెంబడి సాగి, తర్వాత యమున, గంగ నదులకు దాదాపు సమాంతరంగా రాజ్‌మహల్ కొండల వరకు వెళ్తుంది.
- భ్రంశాలు ముఖ్యమైనవి. మాల్డా భ్రంశం ఈశాన్య భాగాలను (మేఘాలయ, కర్బీ ఆంగ్లాంగ్ పీఠభూములు) ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి నుంచి వేరు చేస్తుంది. భీమా భ్రంశం తరచూ జరిగే భూకంప కార్యకలాపాలకు పేరుపొందింది.
నాలుగు సమూహాలు, మరింత వివరంగా
- ఆర్కియన్: ఇందులో బెంగాల్, బుందేల్‌ఖండ్, నీలగిరి నీస్‌లు ఉన్నాయి. ధార్వార్ శిలలు నీస్‌పై పేరుకుపోయిన అవక్షేపాలు రూపాంతరం చెందగా ఏర్పడినవి. ప్రపంచంలోని అతి పురాతన ముడత పర్వతాల్లో ఒకటైన ఆరావళి శ్రేణి, అతి ప్రాచీన కాలపు ముడతల తర్వాత క్రమక్షయం చెంది అరిగిపోయింది.
- పురాణ: కడప, వింధ్య బేసిన్లలో ఎక్కువగా రూపాంతరం చెందని అవక్షేపాలు ఉన్నాయి (క్వార్ట్‌జైట్, స్లేట్, సున్నపురాయి, ఇసుకరాయి). వింధ్య పొరలు భవన నిర్మాణ రాయికి ప్రధాన వనరు.
- ద్రవిడ: పేలియోజోయిక్ యుగపు సముద్ర శిలలు; ప్రధానంగా హిమాలయాల్లో, ఉదాహరణకు స్పితి, కశ్మీర్‌లలో కనిపిస్తాయి.
- ఆర్య సమూహం:
- గోండ్వానా వ్యవస్థ (ఎగువ కార్బోనిఫెరస్ నుంచి జురాసిక్ వరకు): దామోదర్, మహానది, గోదావరి, వార్ధా లోయల వెంబడి బేసిన్లలో నదీ, సరస్సు నిక్షేపాలు. భారతదేశ బొగ్గులో అధిక భాగం, శిలాజ మొక్కలు ఇందులో ఉన్నాయి.
- దక్కన్ ట్రాప్స్ (చివరి క్రెటేషియస్ నుంచి ఇయోసీన్ – Eocene వరకు): వాయవ్య దక్కన్‌ను కప్పి ఉన్న బసాల్ట్; శైథిల్యం చెంది నల్లరేగడి నేల (రేగర్ – regur) గా మారుతుంది.
- టెర్షియరీ (Tertiary) వ్యవస్థ: హిమాలయాల ఉద్ధరణతో ముడిపడి ఉంది; ఇందులో శివాలిక్ కొండలు ఉన్నాయి. అస్సాం, గుజరాత్‌లలో చమురు టెర్షియరీ శిలల్లో లభిస్తుంది.
- క్వాటర్నరీ (ప్లీస్టోసీన్, హోలోసీన్ – Pleistocene and Holocene): మైదానాల ఒండ్రు నిక్షేపాలు. వీటిని పాత భంగర్, కొత్త ఖాదర్‌గా విభజిస్తారు.
ప్రత్యేక శిలల పేర్లు
- చార్నొకైట్ (Charnockite) కు కలకత్తా స్థాపకుడు జాబ్ చార్నాక్ పేరు పెట్టారు; ఆయన సమాధి రాయి ఈ శిలతోనే చేశారు.
- ఖోండలైట్ (Khondalite) కు ఒడిశాలోని ఖోండ్ తెగ పేరు పెట్టారు.
లోతైన విశ్లేషణ
- మూడు భాగాల నిర్మాణం. ద్వీపకల్ప ఖండం స్థిరమైన షీల్డ్ (shield). హిమాలయాలు కొత్త ముడతల మండలం. సింధు–గంగ–బ్రహ్మపుత్ర మైదానం మొదట ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న భూ అభినతి పల్లం (geosynclinal depression); హిమాలయ నదులు, ద్వీపకల్ప నదులు తెచ్చిన అవక్షేపాలతో అది నిండిపోయింది. ఒండ్రు నిక్షేపాల లోతు 1,000 నుంచి 2,000 మీ. (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ – NCERT).
- పలకల చలన కథ. సుమారు 140 నుంచి 150 మిలియన్ సంవత్సరాల కిందట భారతదేశం గోండ్వానా భూభాగం నుంచి విడిపోవడం మొదలై ఉత్తరం వైపు కదిలింది. అది ఒక హాట్‌స్పాట్ (hot spot) మీదుగా వెళ్లడానికీ, దక్కన్ విస్ఫోటనాలకూ (సుమారు 66 మిలియన్ సంవత్సరాల కిందట) సంబంధం ఉంది. సుమారు 50 నుంచి 55 మిలియన్ సంవత్సరాల కిందట యురేషియాతో ఢీకొనడం వల్ల హిమాలయాలు పైకి లేచాయి.
- ఖనిజాలు–భూవిజ్ఞానం సంబంధం. ఆర్కియన్, ధార్వార్ మేఖలల్లో లోహ ఖనిజాలు (ఇనుము, మాంగనీసు, బంగారం, రాగి) ఉంటాయి. గోండ్వానా బేసిన్లలో బొగ్గు ఉంటుంది. వింధ్య, కడప పొరల్లో సున్నపురాయి, వజ్రాలు ఉండే మండలాలు, భవన నిర్మాణ రాయి ఉంటాయి. టెర్షియరీ బేసిన్లలో పెట్రోలియం ఉంటుంది. కాబట్టి ఒక ప్రాంత భూవిజ్ఞానం దాని ఖనిజ సంపదను ముందే సూచిస్తుంది.
- అవశేష పర్వతాలు. ఆరావళి, నల్లమల, జవ్వాది, వెలికొండ, పాలకొండ, మహేంద్రగిరి ద్వీపకల్పంలోని పాత, అరిగిపోయిన (అవశేష – relict or residual) పర్వతాలు. ఇవి కొత్త హిమాలయ ముడత పర్వతాలకు భిన్నమైనవి.
ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం
- ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కడప బేసిన్ (కడప, కర్నూలు ప్రాంతం) పేరు మీదే కడప వ్యవస్థ పేరు వచ్చింది. ఇది ప్రీకేంబ్రియన్ అవక్షేపాలున్న, నెలవంక ఆకారంలోని బేసిన్. ఇందులో నల్లమల కొండలు ఉన్నాయి.
- విశాఖపట్నం చుట్టుపక్కల తూర్పు కనుమల శిలలు చార్నొకైట్, ఖోండలైట్.
- కడప శిలలతో ముడిపడిన ఖనిజాలు: బెరైటీస్ (మంగంపేట, కడప), సున్నపురాయి, ఆస్బెస్టాస్ (పులివెందుల), కర్నూలు సమూహానికి చెందిన, వజ్రాలు ఉండే బనగానపల్లె సంగుటి శిలలు (conglomerates). వజ్రాలు ఉండే వజ్రకరూర్ (అనంతపురం) కింబర్‌లైట్ (kimberlite) గొట్టాలు బేసిన్‌కు పడమరగా, అంతకంటే పాత శిలల్లో ఉన్నాయి.
- గోండ్వానా శిలలు గోదావరి లోయ వెంబడి ఉన్నాయి.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "తీర మైదానాలు మూడు భూవిజ్ఞాన విభాగాల్లో ఒకటి." ✓ ఆ మూడు: ద్వీపకల్ప ఖండం, హిమాలయాలు–ఇతర ద్వీపకల్ప పర్వతాలు, సింధు–గంగ–బ్రహ్మపుత్ర మైదానం. తీర మైదానాలు భౌతిక స్వరూప (physiographic) విభాగం.
- ✗ "గోండ్వానా శిలలు అతి పురాతనమైనవి." ✓ ఆర్కియన్ అతి పురాతనం; గోండ్వానా చాలా కొత్తది (ఎగువ కార్బోనిఫెరస్ నుంచి జురాసిక్ వరకు).
- ✗ "దక్కన్ ట్రాప్స్ అవక్షేప శిల." ✓ అది అగ్నిశిల (బసాల్ట్).
- ✗ "కడప వ్యవస్థ కర్ణాటకలో ఉంది." ✓ అది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది; కర్ణాటకలో ఉన్నది ధార్వార్.
- ✗ "చార్నొకైట్‌కు ఒక తెగ పేరు పెట్టారు." ✓ దానికి జాబ్ చార్నాక్ పేరు పెట్టారు; తెగ పేరు ఉన్నది ఖోండలైట్.
త్వరిత పునశ్చరణ
- మూడు విభాగాలు: ద్వీపకల్ప ఖండం, హిమాలయాలు–ద్వీపకల్ప పర్వతాలు, సింధు–గంగ–బ్రహ్మపుత్ర మైదానం.
- వయస్సు క్రమం: ఆర్కియన్, పురాణ, ద్రవిడ, ఆర్య.
- ధార్వార్: బంగారం, ఇనుము, మాంగనీసు.
- కడప బేసిన్: ఆంధ్రప్రదేశ్.
- గోండ్వానా: బొగ్గు.
- దక్కన్ ట్రాప్స్: బసాల్ట్; నల్లరేగడి నేల.
- టెర్షియరీ: హిమాలయాల ఉద్ధరణ, చమురు.
- క్వాటర్నరీ: ఒండ్రు నిక్షేపాలు (భంగర్, ఖాదర్).
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 1 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: భౌతిక భౌగోళిక శాస్త్రానికి భూవిజ్ఞానమే పునాది. భూస్వరూపం, నదీ వ్యవస్థ, నేలలు, ఖనిజాలు, విపత్తులను నిర్మాణమే నిర్ణయిస్తుంది.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- స్థిరమైన షీల్డ్ కావడం వల్ల ద్వీపకల్పంలో భూకంపాలు తక్కువ. అయినా జలాశయాల ప్రేరిత, భ్రంశ సంబంధిత ప్రకంపనలు వస్తాయి (కోయనా, లాతూర్ 1993).
- కొత్త హిమాలయాలు విరూపణ పరంగా చురుకైనవి; కాబట్టి భూకంపాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం ప్రమాదం ఎక్కువ.
- ఖనిజ మేఖలలు భూవిజ్ఞాన మేఖలలను అనుసరిస్తాయి. అందుకే భూవిజ్ఞానం బొగ్గు, ఇనుమును కలిపి ఇచ్చిన చోట పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు పెరిగాయి (ఛోటానాగ్‌పూర్).
- ముందున్న మార్గం: విపత్తు మండలాల నిర్ధారణ, ఖనిజ అన్వేషణ, భూగర్భ జలాల ప్రణాళిక కోసం భూవిజ్ఞాన పటాలను ఉపయోగించడం.
- ఉదాహరణ: దక్కన్ లావా పత్తికి అనువైన నల్లరేగడి నేలను ఇచ్చింది; ఇది మహారాష్ట్ర వ్యవసాయాన్ని తీర్చిదిద్దింది.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Location, extent and geological structure notes · APPSC Group 1 notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.