APPSC Group 1 · Indian geography · Location, extent and geological structure
భారతదేశం, పొరుగు దేశాలు: భూ సరిహద్దులు, సముద్ర పొరుగు దేశాలు
భారతదేశానికి ఏడు దేశాలతో భూ సరిహద్దులు, శ్రీలంక, మాల్దీవులతో సముద్ర సరిహద్దులు ఉన్నాయి. ప్రతి సరిహద్దుకు దాని సొంత పేరున్న రేఖ, చరిత్ర, సమస్యాత్మక ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.
- APPSC Group 1
- 8 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- ఏడు భూ పొరుగు దేశాలు: పాకిస్తాన్, అఫ్గానిస్తాన్, చైనా, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్.
- సముద్ర పొరుగు దేశాలు: శ్రీలంక, మాల్దీవులు. (అండమాన్ సముద్రానికి అవతల ఇండోనేషియా, థాయ్‌లాండ్, మయన్మార్ కూడా పొరుగు దేశాలే.)
- అతి పొడవైన భూ సరిహద్దు: బంగ్లాదేశ్‌తో. అతి చిన్నది: అఫ్గానిస్తాన్‌తో.
- భూ సరిహద్దుల పొడవు (కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ – MHA, మొత్తం 15,106.7 కి.మీ.):
| పొరుగు దేశం | పొడవు (కి.మీ.) | సరిహద్దులోని భారత రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు |
|---|---|---|
| బంగ్లాదేశ్ | 4,096.7 | పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం |
| చైనా | 3,488 | లద్దాఖ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ |
| పాకిస్తాన్ | 3,323 | గుజరాత్, రాజస్థాన్, పంజాబ్, జమ్మూ కశ్మీర్ (J&K), లద్దాఖ్ |
| నేపాల్ | 1,751 | ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం |
| మయన్మార్ | 1,643 | అరుణాచల్ ప్రదేశ్, నాగాలాండ్, మణిపూర్, మిజోరం |
| భూటాన్ | 699 | సిక్కిం, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ |
| అఫ్గానిస్తాన్ | 106 | లద్దాఖ్ (భారత్ క్లెయిమ్ ప్రకారం పీఓకే–వాఖాన్ భాగం) |
- పేరున్న రేఖలు: రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ (భారత్–పాకిస్తాన్, 1947), నియంత్రణ రేఖ (Line of Control) (జమ్మూ కశ్మీర్, 1972 సిమ్లా ఒప్పందం తర్వాత), మెక్‌మోహన్ రేఖ (తూర్పు భారత్–చైనా, 1914), వాస్తవాధీన రేఖ (Line of Actual Control) (భారత్–చైనా), డ్యూరాండ్ రేఖ (అఫ్గానిస్తాన్–పాకిస్తాన్).
- శ్రీలంకను పాక్ జలసంధి, మన్నార్ సింధుశాఖ వేరు చేస్తాయి. మాల్దీవులు లక్షద్వీప్‌కు దక్షిణాన, ఎనిమిది డిగ్రీల ఛానల్ (Eight Degree Channel) అవతల ఉన్నాయి (మినికాయ్–మాల్దీవులు).
వివరణ
పాకిస్తాన్, అఫ్గానిస్తాన్
- గుజరాత్, రాజస్థాన్, పంజాబ్ వెంబడి పాకిస్తాన్‌తో సరిహద్దును రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ సూచిస్తుంది. జమ్మూ కశ్మీర్, లద్దాఖ్‌లలో సరిహద్దు నియంత్రణ రేఖ (ఎల్‌ఓసీ – LoC). ఉత్తర అంచులో సియాచిన్ హిమానీనద ప్రాంతం ఉంది.
- పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కశ్మీర్ (పీఓకే – PoK) సహా మొత్తం జమ్మూ కశ్మీర్‌ను లెక్కలోకి తీసుకుంటేనే అఫ్గానిస్తాన్‌తో భారత సరిహద్దు ఉంటుంది. ఉమ్మడి సరిహద్దు ఇరుకైన వాఖాన్ కారిడార్ వెంబడి ఉంది. ఆచరణలో అక్కడ వాడుకోగల మార్గం లేదు.
- కచ్ రణ్‌లోని సర్ క్రీక్, పాకిస్తాన్‌తో చాలా కాలంగా ఉన్న సరిహద్దు వివాదం. ఆ క్రీక్ (సముద్రపు పాయ)లో రేఖను ఎలా గీయాలనే దానిపై వివాదం.
చైనా
- మూడు సెక్టార్లు: పశ్చిమ (లద్దాఖ్/అక్సాయ్ చిన్), మధ్య (హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్), తూర్పు (సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్; మెక్‌మోహన్ రేఖ).
- డోక్లాం భారత్, చైనా, భూటాన్ మూడు దేశాల కూడలి ప్రాంతం. లిపులేఖ్ భారత్, నేపాల్, చైనా మూడు దేశాల కూడలి.
నేపాల్, భూటాన్
- నేపాల్: 1950 శాంతి, మైత్రి ఒప్పందం కింద సరిహద్దు తెరిచి ఉంటుంది; నేపాల్ ప్రజలకు భారతదేశంలో స్వేచ్ఛగా తిరిగే, పనిచేసే హక్కులు ఉన్నాయి. కాలాపానీ–లిపులేఖ్–లింపియాధురా ప్రాంతం వివాదంలో ఉంది.
- భూటాన్: 1949 ఒప్పందాన్ని 2007లో సవరించారు. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో సుమారు 20 నుంచి 22 కి.మీ. వెడల్పు మాత్రమే ఉన్న సిలిగురి కారిడార్ ("చికెన్స్ నెక్" – Chicken's Neck) ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని మిగతా భారతదేశంతో కలుపుతుంది. దీని చుట్టూ నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్ ఉన్నాయి.
బంగ్లాదేశ్
- 1974 భూ సరిహద్దు ఒప్పందం (Land Boundary Agreement), దాని 2011 ప్రోటోకాల్‌ను 100వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2015 ద్వారా అమలు చేశారు. భారత్ 111 ఎన్‌క్లేవ్‌లను (enclaves) బంగ్లాదేశ్‌కు బదిలీ చేసి, 51 ఎన్‌క్లేవ్‌లను పొందింది. ఈ మార్పిడి 2015 ఆగస్టు 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
- తీన్ బిఘా కారిడార్ ద్వారా బంగ్లాదేశ్ తన దహగ్రామ్–అంగర్‌పోటా ఎన్‌క్లేవ్‌కు చేరుకోగలుగుతుంది.
మయన్మార్
- ఈ సరిహద్దులో స్వేచ్ఛా రాకపోకల విధానం (Free Movement Regime) ఉంది. దీని కింద సరిహద్దు దగ్గర నివసించే ప్రజలు వీసా లేకుండా కొద్ది దూరం అవతలికి వెళ్లవచ్చు. 2024 ఫిబ్రవరిలో ఈ విధానాన్ని రద్దు చేసి, సరిహద్దు మొత్తానికి కంచె వేస్తామని భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. తర్వాత 2024 డిసెంబర్ హోం మంత్రిత్వ శాఖ మార్గదర్శకాలు స్వేచ్ఛా రాకపోకల పరిధిని 16 కి.మీ. నుంచి 10 కి.మీ.కు తగ్గించాయి; నిర్దేశించిన దాటే కేంద్రాల వద్ద క్యూఆర్ కోడ్ (QR code) ఉన్న సరిహద్దు పాస్‌లు ఇస్తారు. 2025 ఆరంభం నాటికి ఈ విధానం రద్దును అధికారికంగా నోటిఫై చేయలేదు.
శ్రీలంక, మాల్దీవులు
- పాక్ జలసంధిలోని కచ్చతీవు దీవిని 1974, 1976 ఒప్పందాల కింద శ్రీలంకకు అప్పగించారు. తమిళనాడు మత్స్యకారులకు ఇది కొనసాగుతున్న సమస్య.
- మాల్దీవులతో సముద్ర సరిహద్దును 1976 ఒప్పందం ద్వారా ఖరారు చేశారు.
లోతైన విశ్లేషణ
- వలస పాలన రేఖలు, వాటి తదనంతర ప్రభావం. భారతదేశ వివాదాల్లో చాలావరకు స్థానిక అంగీకారం లేకుండా గీసిన సరిహద్దుల నుంచే పుట్టాయి: 1914 సిమ్లా ఒడంబడిక (Simla Convention) నుంచి వచ్చిన మెక్‌మోహన్ రేఖను చైనా అంగీకరించదు; అక్సాయ్ చిన్‌లో జాన్సన్ రేఖ; 1947 రాడ్‌క్లిఫ్ తీర్పు. రేఖను ఎవరు గీశారో అర్థం చేసుకుంటే, దాన్ని ఎవరు వివాదం చేస్తున్నారో అర్థమవుతుంది.
- ఎల్‌ఓసీ, ఎల్‌ఏసీ తేడా. పాకిస్తాన్‌తో ఎల్‌ఓసీ, 1971 యుద్ధం తర్వాత పటాలపై అంగీకరించిన రేఖ (సిమ్లా ఒప్పందం 1972). చైనాతో ఎల్‌ఏసీ (LAC)కి అంగీకరించిన పటం లేదు; అనేక సెక్టార్లలో దానిపై ఇరుపక్షాల అవగాహన వేరువేరుగా ఉంది.
- సరిహద్దు నిర్వహణ వ్యవస్థ. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ సరిహద్దులను ఈ దళాల ద్వారా నిర్వహిస్తుంది: సరిహద్దు భద్రతా దళం (Border Security Force) (పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్), ఇండో-టిబెటన్ సరిహద్దు పోలీసు (Indo-Tibetan Border Police) (చైనా), సశస్త్ర సీమా బల్ (Sashastra Seema Bal) (నేపాల్, భూటాన్), అస్సాం రైఫిల్స్ (Assam Rifles) (మయన్మార్). సరిహద్దు ప్రాంత అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Border Area Development Programme), వైబ్రెంట్ విలేజెస్ కార్యక్రమం (Vibrant Villages Programme) సరిహద్దు గ్రామాల అవసరాలను చూస్తాయి.
- పొరుగు ప్రాంత భౌగోళికం. భారతదేశ పొరుగు దేశాలు నదుల ద్వారా (బంగ్లాదేశ్‌తో గంగ–బ్రహ్మపుత్ర, పాకిస్తాన్‌తో సింధు, నేపాల్‌తో కోసి), హిమాలయాల ద్వారా, సముద్ర మార్గాల ద్వారా భారత్‌తో ముడిపడి ఉన్నాయి. అందుకే నదీజలాల పంపిణీ ఒప్పందాలు (సింధు జలాల ఒప్పందం 1960, బంగ్లాదేశ్‌తో గంగా జలాల ఒప్పందం 1996) విదేశాంగ విధానానికి కేంద్రంగా ఉన్నాయి.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "భారతదేశానికి అతి పొడవైన సరిహద్దు చైనాతో." ✓ అది బంగ్లాదేశ్‌తో (సుమారు 4,097 కి.మీ.).
- ✗ "శ్రీలంకతో భారత్‌కు భూ సరిహద్దు ఉంది." ✓ శ్రీలంక సముద్ర పొరుగు దేశం మాత్రమే.
- ✗ "మెక్‌మోహన్ రేఖ పాకిస్తాన్‌తో సరిహద్దు." ✓ అది భారత్–చైనా (తూర్పు సెక్టార్) సరిహద్దు. పాకిస్తాన్ సరిహద్దు రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ (జమ్మూ కశ్మీర్‌లో ఎల్‌ఓసీ).
- ✗ "మయన్మార్ సిక్కింతో సరిహద్దు పంచుకుంటుంది." ✓ మయన్మార్ సరిహద్దులో అరుణాచల్ ప్రదేశ్, నాగాలాండ్, మణిపూర్, మిజోరం ఉన్నాయి.
- ✗ "మణిపూర్ ద్వారా భూటాన్‌తో భారత్‌కు సరిహద్దు ఉంది." ✓ భూటాన్ సిక్కిం, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లను తాకుతుంది.
- ✗ "డ్యూరాండ్ రేఖ భారత సరిహద్దు." ✓ అది అఫ్గానిస్తాన్, పాకిస్తాన్‌లను వేరు చేస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
- ఏడు భూ పొరుగు దేశాలు: పాకిస్తాన్, అఫ్గానిస్తాన్, చైనా, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్.
- అతి పొడవైన సరిహద్దు బంగ్లాదేశ్‌తో; అతి చిన్నది అఫ్గానిస్తాన్‌తో.
- మొత్తం భూ సరిహద్దు 15,106.7 కి.మీ. (హోం మంత్రిత్వ శాఖ).
- రాడ్‌క్లిఫ్ (పాకిస్తాన్), మెక్‌మోహన్ (చైనా తూర్పు), ఎల్‌ఓసీ (జమ్మూ కశ్మీర్), డ్యూరాండ్ (అఫ్గానిస్తాన్–పాకిస్తాన్).
- 100వ సవరణ 2015: బంగ్లాదేశ్‌తో ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి (111 ఇచ్చింది, 51 పొందింది).
- పాక్ జలసంధి, మన్నార్ సింధుశాఖ భారత్‌ను శ్రీలంక నుంచి వేరు చేస్తాయి.
- ఎనిమిది డిగ్రీల ఛానల్ మినికాయ్‌ను మాల్దీవుల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
- సిలిగురి కారిడార్ వెడల్పు సుమారు 20 నుంచి 22 కి.మీ.
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 1 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: ప్రపంచంలో అత్యంత సంక్లిష్టమైన పొరుగు ప్రాంతాల్లో భారతదేశానిది ఒకటి. భౌగోళికత దానికి అవకాశాన్నీ (అనుసంధానం, వాణిజ్యం), బలహీనతనూ (వివాదాస్పద రేఖలు, సరిహద్దు దాటే రాకపోకలు) ఇస్తుంది.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- బంగ్లాదేశ్: 2015 తర్వాత అత్యంత చక్కగా పరిష్కారమైన సరిహద్దు; అయినా అక్రమ వలస, స్మగ్లింగ్, నదీజలాల పంపిణీ సమస్యలు మిగిలే ఉన్నాయి.
- చైనా: పరిష్కారం కాని సరిహద్దు, ఇరువైపులా సైనిక మోహరింపు, హిమాలయాల్లో మౌలిక సదుపాయాల పోటీ.
- పాకిస్తాన్: ఎల్‌ఓసీ, ఉగ్రవాదం; స్థిరమైన జల సహకారానికి ఉదాహరణగా చాలా కాలం చెప్పుకున్న సింధు జలాల ఒప్పందాన్ని పహల్గాం దాడి తర్వాత 2025 ఏప్రిల్‌లో భారత్ నిలిపివేసింది (abeyance).
- నేపాల్, భూటాన్: తెరిచిన సరిహద్దులు, సిలిగురి కారిడార్ బలహీనత.
- ముందున్న మార్గం: పరిష్కరించగలిగిన వాటిని పరిష్కరించడం (2015లో లాగా), సరిహద్దు మౌలిక సదుపాయాలు, సరిహద్దు గ్రామాలను నిర్మించడం, ప్రాంతీయ వేదికలను (బిమ్‌స్టెక్ – BIMSTEC, బీబీఐఎన్ – BBIN) ఉపయోగించుకోవడం, దౌత్య, సైనిక మార్గాలను తెరిచి ఉంచడం.
- ఉదాహరణ: పాత సరిహద్దును పరిష్కరించడానికి చట్టబద్ధమైన, రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గం ఉందని 2015 ఎన్‌క్లేవ్ మార్పిడి చూపుతుంది.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Location, extent and geological structure notes · APPSC Group 1 notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.