APPSC Group 2 · Environment and ecology · Ecology and ecosystems
జల ఆవరణ వ్యవస్థలు: మంచినీరు, నదీముఖద్వారం, మడ అడవులు, సముద్రం
జల ఆవరణ వ్యవస్థలు మంచినీటి నుంచి ఉప్పునీటి వరకు విస్తరించి ఉంటాయి. నదీముఖద్వారాలు, మడ అడవులు, పగడపు దిబ్బలు అత్యంత ఉత్పాదకత ఉన్నవాటిలో ఉంటాయి; అవి మత్స్య పరిశ్రమకు ఆహారం అందించడమే కాకుండా తీరాలను కూడా రక్షిస్తాయి.
- APPSC Group 2
- 8 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- మంచినీటి ఆవరణ వ్యవస్థలు:
- నిశ్చల జల (lentic): నిలిచి ఉన్న నీరు; చెరువులు, సరస్సులు, చిత్తడి నేలలు.
- ప్రవాహ జల (lotic): ప్రవహించే నీరు; వాగులు, నదులు.
- జీవన విధానాన్ని బట్టి జలజీవులు:
- ప్లవకాలు (plankton): నీటితో పాటు కొట్టుకుపోతాయి. వృక్ష ప్లవకాలు (phytoplankton) ఉత్పత్తిదారులు; జంతు ప్లవకాలు (zooplankton) వినియోగదారులు.
- నెక్టాన్ (nekton): చేపలు, తిమింగలాల వంటి బలంగా ఈదగలిగే జీవులు.
- బెంథాస్ (benthos – అడుగు జీవులు): నత్తలు, పురుగులు, పీతల వంటి అడుగు భాగంపై లేదా అందులో జీవించేవి.
- న్యూస్టన్ (neuston): నీటి ఉపరితల పొరపై జీవించేవి.
- నదీముఖద్వారం (estuary): నది సముద్రంలో కలిసే చోటు; అక్కడి నీరు ఉప్పు కలిసిన నీరు (brackish) (మంచినీరు, ఉప్పునీటి మిశ్రమం). నదీముఖద్వారాలు అత్యంత ఉత్పాదకత ఉన్న ఆవరణ వ్యవస్థల్లో ఒకటి; చేపలు, రొయ్యలు పెరిగే నర్సరీలు.
- మడ అడవులు (mangroves): ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల ఆటుపోటు తీరాల్లో ఉప్పును తట్టుకునే చెట్లు, పొదలు.
- సుందర్బన్స్ (గంగ–బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా; భారత్, బంగ్లాదేశ్ పంచుకుంటాయి) ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మడ అడవి.
- భారత్‌లో మడ అడవుల విస్తీర్ణం: సుమారు 4,990 చ.కి.మీ., దేశ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 0.15% (ఐఎస్ఎఫ్ఆర్ – ISFR 2021, 2023 నివేదికలు). పశ్చిమ బెంగాల్‌లో అత్యధికం, తర్వాత గుజరాత్, తర్వాత అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
- భారత్‌లో పగడపు దిబ్బలు (coral reefs): మన్నార్ సింధుశాఖ, కచ్ సింధుశాఖ, లక్షద్వీప్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
- మడ అడవులు బలమైన గాలులను, అలలను నెమ్మదింపజేస్తాయి. అందుకే చక్రవాతాలు, సునామీల నుంచి తీర ప్రజలను రక్షిస్తాయి.
వివరణ
సరస్సులోని మండలాలు
| మండలం | ఎక్కడ | జీవజాలం |
|---|---|---|
| తీరస్థ (littoral) | ఒడ్డుకు దగ్గరలో లోతు తక్కువ నీరు; కాంతి అడుగు వరకు చేరుతుంది | వేళ్లూనిన మొక్కలు, అనేక జంతువులు |
| లిమ్నెటిక్ (limnetic) | ఒడ్డుకు దూరంగా, సూర్యకాంతి పడే బహిరంగ ఉపరితల నీరు | వృక్ష ప్లవకాలు, జంతు ప్లవకాలు, చేపలు |
| ప్రొఫండల్ (profundal) | కాంతి చొచ్చుకుపోయే లోతు కంటే కింద ఉన్న లోతైన నీరు | కొన్ని జీవులే; విచ్ఛిన్నకారులు |
| బెంథిక్ (benthic) | అన్ని లోతుల్లో అడుగు భాగం | అడుగున నివసించే జీవులు, విచ్ఛిన్నకారులు |
పోషకాల స్థాయిని బట్టి సరస్సులు
- అల్పపోషక (oligotrophic): పోషకాలు తక్కువ, స్వచ్ఛమైన నీరు, ఆక్సిజన్ ఎక్కువ, ఉత్పాదకత తక్కువ (లోతైన పర్వత సరస్సులు).
- సుపోషక (eutrophic): పోషకాలు ఎక్కువ, పచ్చని నీరు, ఉత్పాదకత ఎక్కువ, అడుగు దగ్గర ఆక్సిజన్ కొరత.
- సుపోషణం (eutrophication) అంటే పోషకాలు పెరగడం వల్ల సరస్సు వృద్ధాప్యం చెందడం. ఇది సహజమే కానీ నెమ్మదిగా జరుగుతుంది; ఎరువులు, మురుగునీటి ప్రవాహాలు (నైట్రేట్‌లు, ఫాస్ఫేట్‌లు) దీనిని వేగవంతం చేస్తాయి ("మానవ కారక సుపోషణం – cultural eutrophication"). దీనివల్ల శైవల వికాసాలు (algal blooms), ఆక్సిజన్ కొరత, చేపల మరణాలు సంభవిస్తాయి.
మడ అడవుల అనుకూలనాలు
- శ్వాస వేర్లు (pneumatophores): బురదలో ఆక్సిజన్ లేనందువల్ల గాలిని గ్రహించడానికి బురద నుంచి పైకి పెరిగే వేర్లు.
- వివిపారీ (vivipary): విత్తనాలు చెట్టుపై ఉండగానే మొలకెత్తుతాయి; మొలక వేళ్లూనడానికి సిద్ధంగా కిందపడుతుంది.
- ఊత వేర్లు (stilt or prop roots) మెత్తని బురదలో ఆధారాన్నిస్తాయి.
- ఉప్పు నిర్వహణ: చాలా జాతులు వేర్ల వద్దే ఉప్పును అడ్డుకుంటాయి లేదా ఆకుల్లోని గ్రంథుల ద్వారా విసర్జిస్తాయి.
సముద్ర మండలాలు
- కాంతిని బట్టి: కాంతి మండలం (photic) (సూర్యకాంతి పడే, కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరిగే భాగం, సుమారు పై 200 మీ.), అంధకార మండలం (aphotic) (చీకటి).
- స్థానాన్ని బట్టి: అంతర వేలాపోటు (intertidal) (అధిక, అల్ప వేలాపోటుల మధ్య), నెరిటిక్ (neritic) (ఖండ అంచుపై), సముద్రాంతర (oceanic) (ఖండ అంచు దాటిన బహిరంగ మహాసముద్రం).
- ఆవాసాన్ని బట్టి: పెలాజిక్ (pelagic) (బహిరంగ నీరు), బెంథిక్ (సముద్ర అడుగు భాగం).
లోతైన విశ్లేషణ
లోతైన సమశీతోష్ణ సరస్సుల్లో ఉష్ణ స్తరీకరణ (thermal stratification)
- వేసవిలో సరస్సు మూడు పొరలుగా ఏర్పడుతుంది:
- ఎపిలిమ్నియన్ (epilimnion): వెచ్చని పై పొర
- థర్మోక్లైన్ (మెటాలిమ్నియన్ – metalimnion): లోతుకు వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత వేగంగా పడిపోయే పొర
- హైపోలిమ్నియన్ (hypolimnion): చల్లని అడుగు పొర
- శరదృతువు, వసంత రుతువుల్లో ఉపరితల నీరు సుమారు 4 °C వరకు చల్లబడుతుంది లేదా వేడెక్కుతుంది; ఈ ఉష్ణోగ్రత వద్దే మంచినీటి సాంద్రత అత్యధికం. అప్పుడు అది కిందికి దిగుతుంది, సరస్సు నీరు కలిసిపోతుంది (జల మిశ్రణం – turnover). దీంతో ఆక్సిజన్ కిందికి, పోషకాలు పైకి చేరతాయి.
- నీటి సాంద్రత సుమారు 4 °C వద్ద అత్యధికం, మంచు తేలుతుంది. దీనివల్ల సరస్సులు పూర్తిగా గడ్డకట్టవు; మంచు కింద జీవం మనుగడ సాగిస్తుంది.
నదీముఖద్వారాలు, మడ అడవులు ఎందుకంత ఉత్పాదకమైనవి
- నదులు పోషకాలను తెస్తాయి; వేలాపోటులు వాటిని కలుపుతాయి; లోతు తక్కువ నీటిలో కాంతి అడుగు వరకు చేరుతుంది.
- మడ అడవుల్లో రాలిన ఆకులు సుసంపన్నమైన డెట్రిటస్ ఆహార గొలుసును పోషిస్తాయి (ENV-EC-03 చూడండి).
- అవి అవక్షేపాన్ని పట్టి ఉంచి తీర రేఖలను స్థిరపరుస్తాయి.
- అవి తమ నేలల్లో భారీ మొత్తంలో నీలి కర్బనాన్ని (blue carbon) నిల్వ చేస్తాయి.
పగడపు దిబ్బలు
- ప్రవాళాలు (corals) కాల్షియం కార్బొనేట్ అస్థిపంజరాలను నిర్మించే అతి చిన్న జంతువుల (పాలిప్‌లు – polyps) కాలనీలు.
- అవి జూజాంతెల్లే (zooxanthellae) అనే శైవలాలతో సహోపకారిత (mutualism) సంబంధంలో జీవిస్తాయి. ఈ శైవలాలు ప్రవాళాల కణజాలాల్లో నివసిస్తూ కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరిపి ఆహారాన్ని అందిస్తాయి. ప్రవాళాలకు చాలావరకు రంగు కూడా ఈ శైవలాల వల్లే వస్తుంది.
- దిబ్బలకు వెచ్చని, స్వచ్ఛమైన, లోతు తక్కువ, సూర్యకాంతి పడే నీరు అవసరం.
- ప్రవాళాల విరంజనం (coral bleaching): ఉష్ణ ఒత్తిడికి గురైనప్పుడు ప్రవాళాలు జూజాంతెల్లేను బయటకు పంపి తెల్లగా మారతాయి. దీర్ఘకాలం లేదా పదేపదే జరిగే విరంజనం వాటిని చంపేస్తుంది. సముద్ర ఆమ్లీకరణ కూడా వాటి అస్థిపంజరాలను బలహీనపరుస్తుంది.
- దిబ్బల రకాలు: అంచు దిబ్బ (fringing) (తీరానికి దగ్గరగా), అవరోధ దిబ్బ (barrier) (తీరం నుంచి లగూన్‌తో వేరుపడినది), అటాల్ (atoll) (లగూన్ చుట్టూ ఉంగరంలా; లక్షద్వీప్‌లో వలె).
లోతైన సముద్రపు జలతాప బిలాలు (hydrothermal vents). అక్కడి బాక్టీరియా హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్‌ను ఉపయోగించి రసాయన సంశ్లేషణ (chemosynthesis) ద్వారా ఆహారాన్ని తయారుచేస్తాయి. సూర్యకాంతి లేకుండానే అవి గొట్టపు పురుగులు, ఆల్చిప్పలు, పీతలను పోషిస్తాయి.
ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం
- కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (కాకినాడ జిల్లా) గోదావరి నదీముఖద్వారంలోని మడ అడవులను రక్షిస్తుంది; ఇది భారత తూర్పు తీరంలోని అతిపెద్ద మడ అడవుల విస్తరణల్లో ఒకటి.
- కృష్ణా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం కృష్ణా నదీముఖద్వారంలోని మడ అడవులను రక్షిస్తుంది.
- ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు పంచుకునే పులికాట్ సరస్సు, చిలికా తర్వాత భారతదేశంలో రెండో అతిపెద్ద ఉప్పు కలిసిన నీటి లగూన్. ఈ లగూన్‌కు, సముద్రానికి మధ్య శ్రీహరికోట దీవి ఉంది.
- గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల మధ్య ఉన్న కొల్లేరు సరస్సు భారతదేశంలోని అతిపెద్ద సహజ మంచినీటి సరస్సుల్లో ఒకటి. దీనిని 2002లో రామ్‌సర్ ప్రదేశంగా ప్రకటించారు. పెద్ద భాగాలను చేపల చెరువులుగా మార్చారు; సరస్సును పునరుద్ధరించడానికి ప్రభుత్వం 2006లో వాటిలో చాలా వాటిని ధ్వంసం చేసింది.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "నిశ్చల జల (lentic) అంటే ప్రవహించే నీరు." ✓ నిశ్చల జల = నిలిచిన నీరు (చెరువులు, సరస్సులు); ప్రవాహ జల = ప్రవహించే నీరు (నదులు).
- ✗ "నెక్టాన్ నీటితో పాటు కొట్టుకుపోతాయి." ✓ ప్లవకాలు కొట్టుకుపోతాయి; నెక్టాన్ చురుకుగా ఈదుతాయి.
- ✗ "పులికాట్ భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఉప్పు కలిసిన నీటి లగూన్." ✓ చిలికా (ఒడిశా) అతిపెద్దది; పులికాట్ రెండోది.
- ✗ "కొల్లేరు ఉప్పు కలిసిన నీటి లగూన్." ✓ కొల్లేరు మంచినీటి సరస్సు; 2002 నుంచి రామ్‌సర్ ప్రదేశం.
- ✗ "భారతదేశంలో మడ అడవుల విస్తీర్ణం అత్యధికంగా గుజరాత్‌లో ఉంది." ✓ పశ్చిమ బెంగాల్‌లో అత్యధికం; గుజరాత్ రెండో స్థానం.
- ✗ "ప్రవాళాలు కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా తమ ఆహారాన్ని తామే తయారుచేసుకుంటాయి." ✓ వాటి భాగస్వామి శైవలాలైన జూజాంతెల్లే తయారుచేస్తాయి; ప్రవాళాలు జంతువులు.
త్వరిత పునశ్చరణ
- నిశ్చల జల = నిలిచిన నీరు; ప్రవాహ జల = ప్రవహించే నీరు.
- ప్లవకాలు కొట్టుకుపోతాయి, నెక్టాన్ ఈదుతాయి, బెంథాస్ అడుగున జీవిస్తాయి.
- సరస్సు మండలాలు: తీరస్థ, లిమ్నెటిక్, ప్రొఫండల్, బెంథిక్.
- వెచ్చని ఎపిలిమ్నియన్‌ను చల్లని హైపోలిమ్నియన్ నుంచి థర్మోక్లైన్ వేరు చేస్తుంది.
- నదీముఖద్వారం: ఉప్పు కలిసిన నీరు, అధిక ఉత్పాదకత, చేపల నర్సరీ.
- సుందర్బన్స్: ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మడ అడవి.
- భారత మడ అడవులు: సుమారు 4,990 చ.కి.మీ. (ఐఎస్ఎఫ్ఆర్ 2021/2023); పశ్చిమ బెంగాల్ > గుజరాత్ > అండమాన్ నికోబార్.
- మడ అడవుల లక్షణాలు: శ్వాస వేర్లు, వివిపారీ, ఉప్పు నియంత్రణ.
- ప్రవాళాలు + జూజాంతెల్లే = సహోపకారిత; ఉష్ణం విరంజనానికి కారణం.
- ఆంధ్రప్రదేశ్: కోరింగ (గోదావరి), కృష్ణా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం, పులికాట్ (2వ ఉప్పు కలిసిన నీటి లగూన్), కొల్లేరు (రామ్‌సర్ 2002).
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: తీర, మంచినీటి ఆవరణ వ్యవస్థలు వరద నియంత్రణ, మత్స్య సంపద, స్వచ్ఛమైన నీరు, తుఫానుల నుంచి రక్షణను అందిస్తాయి. అయినా జలసాగు, ఓడరేవులు, భూమి పునరుద్ధరణ (reclamation), మురుగునీటి పారవేత కోసం అత్యధికంగా మార్పిడికి గురవుతున్న ఆవరణ వ్యవస్థలు ఇవే.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- జీవ కవచంగా (bio-shield) మడ అడవులు: 2004 సునామీ తర్వాత మడ అడవుల వెనుక ఉన్న గ్రామాలపై తక్కువ ప్రభావం పడింది; ఉదాహరణకు తమిళనాడులోని కడలూరు జిల్లాలో ఒక మడ అడవుల గ్రామం.
- మడ అడవులను, సరస్సులను జలసాగుకు మార్చడం (కొల్లేరు, గోదావరి డెల్టా) త్వరగా ఆదాయాన్ని ఇస్తుంది కానీ మత్స్య సంపదను, రక్షణను కోల్పోయేలా చేస్తుంది.
- శుద్ధి చేయని మురుగునీరు, ఎరువుల ప్రవాహాల వల్ల జరిగే సుపోషణం పట్టణ సరస్సులకు ప్రధాన ముప్పు.
- పగడపు దిబ్బలు సముద్ర ఉష్ణ తరంగాల (marine heatwaves) వల్ల విరంజనానికి గురవుతున్నాయి; పదేపదే జరిగే ఘటనలు కోలుకోవడానికి తగినంత సమయం ఇవ్వడం లేదు.
- ముందున్న మార్గం:
- తీర ప్రాంత నియంత్రణ మండలం (CRZ – Coastal Regulation Zone) నిబంధనల ద్వారా, మడ అడవుల పెంపకానికి ఉద్దేశించిన మిష్టీ (MISHTI) పథకం (2023) ద్వారా మడ అడవులను రక్షించడం
- సరస్సులకు చేరక ముందే మురుగునీటిని శుద్ధి చేయడం; ఎరువుల ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడం
- స్థానిక సముదాయాల నిర్వహణలో మత్స్య పరిశ్రమ
- దిబ్బలను పర్యవేక్షించి రక్షించడం; భూతాపాన్ని పెంచే ఉద్గారాలను తగ్గించడం
- ఉదాహరణ: అంఫాన్ (2020) వంటి చక్రవాతాలు కోల్‌కతాను చేరక ముందే సుందర్బన్స్ వాటి తీవ్రతను తగ్గిస్తాయి. ఈ సేవ విలువ, ఆ భూమిని మార్చి వాడితే వచ్చే దిగుబడి కంటే చాలా ఎక్కువ.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Ecology and ecosystems notes · APPSC Group 2 notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.