సామాజికీకరణ, సామాజిక నియంత్రణ, సామాజిక మార్పు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

సామాజికీకరణ (socialisation): ఒక వ్యక్తి సమాజపు సంస్కృతిని, సామాజిక నియమాలను (norms), పాత్రలను నేర్చుకునే జీవితకాల ప్రక్రియ.
రకాలు:
- ప్రాథమిక: బాల్యం తొలి దశలో, ప్రధానంగా కుటుంబంలో.
- ద్వితీయ: తర్వాత, పాఠశాల, సహచరులు, పని ప్రదేశం, మీడియా ద్వారా.
- ముందస్తు (anticipatory): ఒక వ్యక్తి చేరాలని ఆశించే సమూహపు విలువలను, అందులో చేరకముందే నేర్చుకోవడం (మెర్టన్).
- పునఃసామాజికీకరణ (re-socialisation): పాత పద్ధతులను వదిలి కొత్తవి నేర్చుకోవడం; ఉదా: సైన్యంలో, జైలులో, మఠంలో.
సి.హెచ్. కూలీ: దర్పణ స్వీయం (looking-glass self, 1902): ఇతరులు మనల్ని ఎలా చూస్తారని మనం ఊహిస్తామో, అలాగే మనల్ని మనం చూసుకుంటాం.
జి.హెచ్. మీడ్: స్వీయానికి రెండు భాగాలు: "ఐ" (I), "మి" (me); శిశువు సాధారణీకృత ఇతరుల (generalised other) భావనను నేర్చుకుంటుంది.
సామాజిక నియంత్రణ (social control): ఇ.ఎ. రాస్ రాసిన 'సామాజిక నియంత్రణ' (Social Control, 1901) గ్రంథం ద్వారా ఈ పదం ప్రవేశించింది.
లాంఛనప్రాయ నియంత్రణ: చట్టం, పోలీసులు, న్యాయస్థానాలు. అనియత నియంత్రణ: ఆచారాలు, గుసగుసలు, ఎగతాళి, మతం, కుటుంబం.
మెర్టన్ అనుకూలన విధానాలు (modes of adaptation, 1938): అనుసరణ, నవకల్పన, ఆచారవాదం, ఉపసంహరణవాదం, తిరుగుబాటు.
మార్పుపై చక్రీయ సిద్ధాంతాలు:
- ఓస్వాల్డ్ స్పెంగ్లర్, 'పశ్చిమ దేశాల పతనం' (The Decline of the West): నాగరికతలు పుడతాయి, పరిణతి చెందుతాయి, అంతరిస్తాయి.
- ఆర్నాల్డ్ టాయిన్‌బీ: నాగరికతలు "సవాలు, ప్రతిస్పందన" (challenge and response) ద్వారా ఎదుగుతాయి.
- పితిరిమ్ సోరోకిన్, 'సామాజిక, సాంస్కృతిక గతిశీలత' (Social and Cultural Dynamics): సంస్కృతులు భావనాత్మక (ideational), ఇంద్రియాత్మక (sensate) సంస్కృతుల మధ్య ఊగిసలాడతాయి.

వివరణ

సామాజికీకరణ సాధనాలు

కుటుంబం: భాష, ప్రాథమిక విలువలు, జెండర్ పాత్రలు, కుల, మత గుర్తింపు.
సహచర సమూహం: సమానత్వం, సహకారం, యువత ఉపసంస్కృతి.
పాఠశాల: క్రమశిక్షణ, సాధన, పౌరసత్వం.
ప్రసార మాధ్యమాలు, సామాజిక మాధ్యమాలు: ఆదర్శ వ్యక్తులు, వినియోగదారు విలువలు.
మతం, సముదాయం: ఆచారకర్మలు, నైతిక నియమావళి.
రాజ్యం, చట్టం: హక్కులు, విధులు, పౌర నియమాలు.

స్వీయం గురించిన సిద్ధాంతాలు

ఆలోచనాపరుడు	కీలక భావన
సి.హెచ్. కూలీ	దర్పణ స్వీయం: మనం ఎలా కనిపిస్తామో ఊహిస్తాం, ఇతరుల తీర్పును ఊహిస్తాం, గర్వం లేదా సిగ్గు పడతాం
జి.హెచ్. మీడ్	"మి" = ఇతరుల నుంచి స్వీకరించిన వ్యవస్థీకృత వైఖరులు; "ఐ" = సహజమైన, సృజనాత్మక ప్రతిస్పందన
సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్	ఇడ్, ఈగో, సూపర్ ఈగో
జీన్ పియాజే	జ్ఞానాత్మక వికాస దశలు

మీడ్ చెప్పిన దశలు: అనుకరణ (సన్నాహక దశ) → ఆట (play; మరొక వ్యక్తి పాత్రను పోషించడం, ఉదా: "అమ్మ" ఆట) → క్రీడ (game; జట్టు క్రీడలో లాగా ఒకేసారి అనేకుల పాత్రలను స్వీకరించడం). క్రీడ దశ నుంచే శిశువు సాధారణీకృత ఇతరుల భావనను ఏర్పరచుకుంటుంది.

సామాజిక నియంత్రణ, విచలనం

సానుకూల ఆంక్షలు (ప్రశంసలు, పురస్కారాలు), ప్రతికూల ఆంక్షలు (జరిమానాలు, బహిష్కరణ).
మెర్టన్ వర్గీకరణ (లక్ష్యాలు, సాధనాల ఆధారంగా):

విధానం	లక్ష్యాలను అంగీకరిస్తుందా?	సాధనాలను అంగీకరిస్తుందా?
అనుసరణ	అవును	అవును
నవకల్పన	అవును	కాదు
ఆచారవాదం	కాదు	అవును
ఉపసంహరణవాదం	కాదు	కాదు
తిరుగుబాటు	కొత్తవాటితో భర్తీ చేస్తుంది	కొత్తవాటితో భర్తీ చేస్తుంది

నవకల్పనకు ఉదాహరణ: ఎక్కువ మార్కులు (విలువైన లక్ష్యం) కోరుకుని, పరీక్షలో కాపీ కొట్టే (అక్రమ సాధనం) విద్యార్థి.
ఆచారవాదానికి ఉదాహరణ: లక్ష్యాన్ని వదిలేసి, నియమాలను యాంత్రికంగా పాటించే అధికారి.
ముద్ర సిద్ధాంతం (labelling theory): విచలనం అనేది ఇతరులు వేసే ముద్ర. హోవర్డ్ బెకర్, 'బయటివారు' (Outsiders, 1963). ఎడ్విన్ లెమర్ట్ ప్రాథమిక విచలనాన్ని (మొదటి చర్య), ద్వితీయ విచలనాన్ని (ఒక వ్యక్తి ఆ ముద్రను అంగీకరించిన తర్వాతి ప్రవర్తన) వేరు చేశారు.

సామాజిక మార్పు సిద్ధాంతాలు

రకం	భావన	ఆలోచనాపరులు
పరిణామాత్మక (సరళరేఖీయ)	దశలవారీగా సరళం నుంచి సంక్లిష్టానికి	కోమ్టే, స్పెన్సర్, మోర్గన్
చక్రీయ	ఉత్థానం, పతనం, పునరావృతం	స్పెంగ్లర్, టాయిన్‌బీ, సోరోకిన్, పరేటో
సంఘర్షణ	వర్గ పోరాటం ద్వారా మార్పు	మార్క్స్
ప్రకార్యాత్మక	సమతౌల్యాన్ని పునరుద్ధరించే సర్దుబాటుగా మార్పు	పార్సన్స్

సాంకేతిక దృక్పథం: సాంకేతికత మార్పును నడిపిస్తుంది; సంస్కృతి వెనుకబడుతుంది (ఆగ్‌బర్న్).
పరేటో: శ్రేష్ఠవర్గాల ప్రసరణ (circulation of elites) ద్వారా మార్పు (SOC-WT-05 చూడండి).

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "దర్పణ స్వీయాన్ని జి.హెచ్. మీడ్ ఇచ్చారు." ✓ దానిని ఇచ్చింది సి.హెచ్. కూలీ (1902). మీడ్ ఇచ్చినవి "ఐ", "మి", సాధారణీకృత ఇతరులు.
✗ "'సామాజిక నియంత్రణ' అనే పదం సమ్నర్ రాసిన 'జానపద రీతులు' (Folkways) నుంచి వచ్చింది." ✓ ఇది ఇ.ఎ. రాస్ రాసిన 'సామాజిక నియంత్రణ' (1901) ద్వారా వచ్చింది.
✗ "ఎక్కువ మార్కుల కోసం పరీక్షలో కాపీ కొట్టడం ఆచారవాదం." ✓ అది నవకల్పన: లక్ష్యాన్ని అంగీకరిస్తారు, సాధనాలను కాదు.
✗ "సవాలు, ప్రతిస్పందన స్పెంగ్లర్ సిద్ధాంతం." ✓ అది టాయిన్‌బీ సిద్ధాంతం. స్పెంగ్లర్ 'పశ్చిమ దేశాల పతనం' రాశారు.
✗ "సోరోకిన్ చెప్పిన రెండు ప్రధాన రకాలు యాంత్రిక, సావయవ." ✓ అవి భావనాత్మక, ఇంద్రియాత్మక (యాంత్రిక/సావయవ అనేది డర్ఖైమ్ భావన).
✗ "ముందస్తు సామాజికీకరణ అంటే ఒక సమూహంలో చేరిన తర్వాత నేర్చుకోవడం." ✓ అది ఒక సమూహపు సామాజిక నియమాలను అందులో చేరడానికి ముందే నేర్చుకోవడం.

త్వరిత పునశ్చరణ

సామాజికీకరణ: ప్రాథమిక (కుటుంబం), ద్వితీయ (పాఠశాల, సహచరులు), ముందస్తు, పునఃసామాజికీకరణ.
కూలీ: దర్పణ స్వీయం; మీడ్: ఐ, మి, సాధారణీకృత ఇతరులు.
మీడ్ దశలు: అనుకరణ → ఆట → క్రీడ.
ఇ.ఎ. రాస్, 1901: 'సామాజిక నియంత్రణ'.
మెర్టన్: అనుసరణ, నవకల్పన, ఆచారవాదం, ఉపసంహరణవాదం, తిరుగుబాటు.
బెకర్: ముద్ర సిద్ధాంతం; లెమర్ట్: ప్రాథమిక, ద్వితీయ విచలనం.
గాఫ్‌మన్: సంపూర్ణ సంస్థలు, 'అసైలమ్స్' 1961.
స్పెంగ్లర్: పతనం; టాయిన్‌బీ: సవాలు, ప్రతిస్పందన; సోరోకిన్: భావనాత్మక, ఇంద్రియాత్మక.
ఆగ్‌బర్న్: సాంకేతికత, సాంస్కృతిక వెనుకబాటు.
భారతీయ న్యాయ సంహిత సెక్షన్ 4(f): శిక్షగా సమాజ సేవ.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

సోరోకిన్ మూడు రకాలు. భావనాత్మక సంస్కృతి సత్యాన్ని అతీంద్రియమైనదిగా, విశ్వాసం ద్వారా తెలిసేదిగా చూస్తుంది. ఇంద్రియాత్మక సంస్కృతి ఇంద్రియాలు చూపేదే సత్యమని, విజ్ఞానశాస్త్రం ద్వారా తెలుస్తుందని భావిస్తుంది. ఆదర్శాత్మక (idealistic) సంస్కృతి ఈ రెండింటినీ కలుపుతుంది. ఆధునిక పాశ్చాత్య ప్రపంచాన్ని సంక్షోభంలో ఉన్న చివరి దశ ఇంద్రియాత్మక సంస్కృతిగా సోరోకిన్ చూశారు.
టాయిన్‌బీ నమూనా. ఒక సృజనాత్మక మైనారిటీ ఒక సవాలును (కఠినమైన శీతోష్ణస్థితి, దండయాత్ర) ఎదుర్కొంటుంది. అది సృజనాత్మకంగా స్పందించడం మానేస్తే ఆధిపత్య మైనారిటీగా మారుతుంది; అప్పుడు ఆ నాగరికత కుప్పకూలుతుంది.
గాఫ్‌మన్ సంపూర్ణ సంస్థలు (total institutions; 'అసైలమ్స్' (మానసిక చికిత్సా సంస్థలు), Asylums, 1961): జైళ్లు, మానసిక వైద్యశాలలు, సైనిక బ్యారక్‌లు పాత గుర్తింపులను తొలగించి ("స్వీయ అణచివేత" - mortification of the self) అక్కడ ఉండేవారిని పునఃసామాజికీకరిస్తాయి.
నియంత్రణపై డర్ఖైమ్. శిక్ష సామూహిక అంతశ్చేతనను వ్యక్తపరుస్తుంది, బలపరుస్తుంది; ప్రతి సమాజంలో నేరం "సాధారణమైనదే" (SOC-WT-01 చూడండి).
భారత్‌లో లాంఛనప్రాయ నియంత్రణగా చట్టం. భారతీయ న్యాయ సంహిత, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023; 2024 జూలై 1 నుంచి అమల్లో) ఐపీసీ (IPC) స్థానంలో వచ్చింది. సెక్షన్ 4 శిక్షలను పేర్కొంటుంది; కొన్ని చిన్న నేరాలకు సమాజ సేవను (క్లాజు (f)) శిక్షగా చేర్చింది. ఉదా: ₹5,000 కంటే తక్కువ విలువైన ఆస్తిని మొదటిసారి దొంగిలించి, ఆ ఆస్తిని తిరిగి ఇచ్చినప్పుడు (సెక్షన్ 303(2)). దీనివల్ల లాంఛనప్రాయ నియంత్రణలో కొంత భాగం సంస్కరణ వైపు మళ్లుతుంది.
సామాజికీకరణ, విధానం. జాతీయ విద్యా విధానం 2020 కనీసం 5వ తరగతి వరకు మాతృభాషలో బోధనకు, బాల్య సంరక్షణకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది; ఈ రెండూ ప్రాథమిక సామాజికీకరణతో ముడిపడినవి. మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం, 2017 (Mental Healthcare Act, 2017; సెక్షన్ 115) ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నించిన వ్యక్తి తీవ్ర ఒత్తిడిలో ఉన్నాడని భావిస్తుంది, అతడిని శిక్షించకూడదని చెబుతుంది; ఇది శిక్షాత్మక నియంత్రణ నుంచి సహాయక నియంత్రణ వైపు జరిగిన మార్పును ప్రతిబింబిస్తుంది.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: సామాజికీకరణ, నియంత్రణ, మార్పు సామాజిక క్రమానికి మూడు పార్శ్వాలు: సామాజిక నియమాలను ఎలా నేర్చుకుంటారు, వాటిని ఎలా అమలుచేస్తారు, అవి ఎలా మారతాయి.
విశ్లేషణ అంశాలు:
- భారత్‌లో కుటుంబం, కులం ఇప్పటికీ అత్యంత బలమైన సామాజికీకరణ సాధనాలు; అందుకే చట్టపరమైన మార్పు తర్వాత కూడా జెండర్, కుల నియమాలు కొనసాగుతున్నాయి.
- అనియత నియంత్రణ (కుల పంచాయతీలు, ఖాప్ పంచాయతీల ఆదేశాలు) రాజ్యాంగ హక్కులతో ఘర్షించవచ్చు; శక్తి వాహిని కేసులో (Shakti Vahini, 2018) సుప్రీంకోర్టు పరువు హత్యలకు వ్యతిరేకంగా మార్గదర్శకాలు జారీ చేసింది.
- సామాజిక మాధ్యమాలు సామాజికీకరణకు, ట్రోలింగ్, బహిరంగ అవమానం ద్వారా నియంత్రణకు కొత్త సాధనంగా మారాయి.
ముందున్న మార్గం: రాజ్యాంగ విలువల కోసం పాఠశాలలను, మీడియాను ఉపయోగించాలి; పునరుద్ధరణ న్యాయం (సమాజ సేవ, ప్రొబేషన్); కౌన్సెలింగ్‌తో కుటుంబాలకు అండగా నిలవాలి.
ఉదాహరణ: ఆత్మహత్యాయత్నాన్ని శిక్షించడం (ఐపీసీ 309) నుంచి దానిని మానసిక వేదనగా చూడటానికి (ఎంహెచ్‌సీఏ (MHCA) 2017; భారతీయ న్యాయ సంహితలో సాధారణ నేరంగా లేదు) జరిగిన మార్పు, లాంఛనప్రాయ నియంత్రణ కొత్త విలువలకు అనుగుణంగా మారుతోందని చూపుతుంది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.