సంస్కృతి: నిర్వచనాలు, జానపద రీతులు, నైతిక…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ఇ.బి. టైలర్, 'ఆదిమ సంస్కృతి' (Primitive Culture, 1871): సమాజంలో సభ్యుడిగా మనిషి సంపాదించుకున్న జ్ఞానం, నమ్మకం, కళ, నీతి, చట్టం, ఆచారం, ఇతర సామర్థ్యాలు, అలవాట్లు అన్నింటినీ కలిగిన "సంక్లిష్ట సమగ్రమే" (complex whole) సంస్కృతి.
రాబర్ట్ బీర్‌స్టెడ్: మనం ఆలోచించేది, చేసేది, కలిగి ఉన్నది సంస్కృతి.
భౌతిక సంస్కృతి (material culture): పనిముట్లు, భవనాలు, యంత్రాలు. అభౌతిక సంస్కృతి (non-material culture): భావనలు, నమ్మకాలు, విలువలు, సామాజిక నియమాలు.
డబ్ల్యు.జి. సమ్నర్, 'జానపద రీతులు' (Folkways, 1906), జానపద రీతులను, నైతిక రీతులను విశ్లేషించారు; స్వజాతి కేంద్రితవాదం (ethnocentrism) అనే పదానికి ప్రాచుర్యం కల్పించారు (సాధారణంగా ఈ పదం ఆయనదేనని చెబుతారు).
- జానపద రీతులు: రోజువారీ ఆచారాలు; వీటిని ఉల్లంఘిస్తే స్వల్ప అసమ్మతి వస్తుంది (ఉదా: భోజనాల దగ్గర మర్యాదలు).
- నైతిక రీతులు: నైతిక ప్రాధాన్యం ఉన్న సామాజిక నియమాలు; వీటిని ఉల్లంఘిస్తే తీవ్ర అసమ్మతి వస్తుంది (ఉదా: అగమ్యగమనంపై (incest) నిషేధం).
నిషిద్ధం (taboo): తరచూ మతం లేదా మంత్రతంత్రాల మద్దతు ఉండే కఠినమైన నిషేధం.
స్వజాతి కేంద్రితవాదం: తన సంస్కృతే గొప్పదని భావించి, దాని ప్రమాణాలతో ఇతర సంస్కృతులను అంచనా వేయడం.
సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదం (cultural relativism): ప్రతి సంస్కృతిని దాని సొంత ప్రమాణాలతోనే అర్థం చేసుకోవాలి. ఇది మానవశాస్త్రవేత్త ఫ్రాంజ్ బోయాస్తో అత్యంత ముడిపడి ఉంది.
సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (cultural lag): డబ్ల్యు.ఎఫ్. ఆగ్‌బర్న్ 'సామాజిక మార్పు' (Social Change, 1922) గ్రంథంలో ఇచ్చారు. భౌతిక సంస్కృతిలో వచ్చే మార్పుతో అభౌతిక సంస్కృతి సమానంగా ముందుకు సాగలేకపోవడం.

వివరణ

సంస్కృతి లక్షణాలు

నేర్చుకునేది; జీవశాస్త్రపరంగా వారసత్వంగా వచ్చేది కాదు.
సమూహ సభ్యులు పంచుకునేది.
ప్రధానంగా భాష, చిహ్నాల ద్వారా తరతరాలకు అందేది.
సంచితమయ్యేది, మారేది.
సమాజం నుంచి సమాజానికి భిన్నంగా ఉంటుంది.
అర్థాన్ని ఇస్తుంది, ప్రవర్తనకు మార్గదర్శనం చేస్తుంది.

సామాజిక నియమాలు, మృదువైన వాటి నుంచి కఠినమైన వాటి వరకు

నియమం	ఉల్లంఘిస్తే ఆంక్ష	ఉదాహరణ
జానపద రీతులు	స్వల్పం (ఎగతాళి, గుసగుసలు)	పెద్దలకు నమస్కరించడం, వేడుకలో దుస్తులు
నైతిక రీతులు	తీవ్ర నైతిక అసమ్మతి	తల్లిదండ్రుల పట్ల గౌరవం, అగమ్యగమనంపై నిషేధం
నిషిద్ధం	తీవ్రం, పవిత్రమైనది	కొన్ని కులాల్లో ఆహార నిషిద్ధాలు
చట్టం	రాజ్యం విధించే లాంఛనప్రాయ శిక్ష	భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS) కింద శిక్ష

ఫ్యాషన్, ఫ్యాడ్: స్వల్పకాలిక సామాజిక నియమాలు. ఫ్యాడ్ (తాత్కాలిక వ్యామోహం) ఫ్యాషన్ కంటే స్వల్పకాలికమైనది, అల్పమైనది.
ఆచారం (custom): దీర్ఘకాలంగా స్థిరపడిన పద్ధతి. కాలక్రమంలో సమాజం అంగీకరిస్తే, ఆచారానికి చట్టబలం రావచ్చు.

విద్యార్థులు తికమకపడే పదాలు

పదం	అర్థం
స్వజాతి కేంద్రితవాదం	తన సంస్కృతే ప్రమాణం, అదే గొప్పది
పరసంస్కృతి కేంద్రితవాదం (xenocentrism)	తన సంస్కృతి కంటే విదేశీ సంస్కృతే గొప్పదని భావించడం
సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదం	ప్రతి సంస్కృతిని దాని సొంత సందర్భంలో అంచనా వేయడం
సాంస్కృతిక దిగ్భ్రాంతి (culture shock)	పరిచయం లేని సంస్కృతిని ఎదుర్కొన్నప్పుడు కలిగే అయోమయం

సాంస్కృతిక సంపర్క ప్రక్రియలు

వ్యాప్తి (diffusion): ఒక సాంస్కృతిక లక్షణం ఒక సమాజం నుంచి మరొక సమాజానికి వ్యాపించడం (టీ, క్రికెట్).
సంస్కృతి సంపర్కీకరణ (acculturation): మరొక సంస్కృతితో నిరంతర సంపర్కం వల్ల ఒక సంస్కృతిలో వచ్చే మార్పు.
సమ్మిళితం (assimilation): ఒక సమూహం ఆధిపత్య సమూహ సంస్కృతిని స్వీకరించి తన ప్రత్యేక గుర్తింపును కోల్పోవడం.
స్వసంస్కృతి గ్రహణం (enculturation): తన సొంత సంస్కృతిని నేర్చుకోవడం (మెల్విల్ హెర్స్కోవిట్స్ పదం).
ఉపసంస్కృతి (subculture): విస్తృత సంస్కృతిలోనే ఒక సమూహానికి ఉండే ప్రత్యేక పద్ధతులు (ఒక గిరిజన సముదాయం, ఒక వృత్తి).
ప్రతిసంస్కృతి (counterculture): సమాజపు ప్రధాన విలువలను తిరస్కరించే ఉపసంస్కృతి (1960ల హిప్పీ ఉద్యమం).

సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (ఆగ్‌బర్న్)

భౌతిక సంస్కృతి (సాంకేతికత) వేగంగా మారుతుంది; అభౌతిక సంస్కృతి (చట్టం, విలువలు, సంస్థలు) నెమ్మదిగా సర్దుకుంటుంది.
ఉదాహరణలు: దత్తాంశ గోప్యతపై చట్టాల కంటే స్మార్ట్‌ఫోన్లు వేగంగా వ్యాపించాయి; ఆడపిల్ల పట్ల సామాజిక విలువల కంటే లింగ నిర్ధారణ వైద్య సాంకేతికత వేగంగా వ్యాపించింది; ఇది పీసీపీఎన్‌డీటీ చట్టం, 1994 (PCPNDT Act, 1994)కు దారితీసింది.
ఆగ్‌బర్న్ మార్పుకు నాలుగు ప్రక్రియలను పేర్కొన్నారు: ఆవిష్కరణ, సంచయనం, వ్యాప్తి, సర్దుబాటు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సంస్కృతికి 'సంక్లిష్ట సమగ్రం' అనే నిర్వచనాన్ని మలినోవ్‌స్కీ ఇచ్చారు." ✓ దానిని ఇచ్చింది ఇ.బి. టైలర్ ('ఆదిమ సంస్కృతి', 1871).
✗ "నైతిక రీతులు మృదువైన నియమాలు; వాటి ఉల్లంఘనకు స్పందన తక్కువ." ✓ అది జానపద రీతుల వర్ణన. నైతిక రీతులకు నైతిక ప్రాధాన్యం, కఠిన ఆంక్షలు ఉంటాయి.
✗ "సాంస్కృతిక వెనుకబాటును సమ్నర్ ఇచ్చారు." ✓ డబ్ల్యు.ఎఫ్. ఆగ్‌బర్న్ (1922). సమ్నర్ ఇచ్చినవి జానపద రీతులు, నైతిక రీతులు, స్వజాతి కేంద్రితవాదం.
✗ "స్వజాతి కేంద్రితవాదం అంటే విదేశీ సంస్కృతిని ఇష్టపడటం." ✓ అది పరసంస్కృతి కేంద్రితవాదం. స్వజాతి కేంద్రితవాదం తన సంస్కృతితో ఇతరులను అంచనా వేస్తుంది.
✗ "సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదం హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్‌తో ఎక్కువగా ముడిపడి ఉంది." ✓ అది ఫ్రాంజ్ బోయాస్, ఆయన శిష్యులతో ముడిపడి ఉంది.
✗ "అధికరణం 13 శాసన వ్యవస్థలు చేసే చట్టాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది." ✓ అధికరణం 13(3)(a) ప్రకారం చట్టబలం ఉన్న ఆచారం లేదా వాడుక కూడా "చట్టం" కిందకు వస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

టైలర్ 1871: సంస్కృతి "సంక్లిష్ట సమగ్రం".
బీర్‌స్టెడ్: మనం ఆలోచించేది, చేసేది, కలిగి ఉన్నది.
సమ్నర్, 'జానపద రీతులు' 1906: జానపద రీతులు, నైతిక రీతులు, స్వజాతి కేంద్రితవాదం.
జానపద రీతులు మృదువైనవి; నైతిక రీతులు నైతికమైనవి; నిషిద్ధం పవిత్రమైనది; చట్టం లాంఛనప్రాయమైనది.
ఆగ్‌బర్న్ 1922: సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (అభౌతిక సంస్కృతి కంటే భౌతిక సంస్కృతి ముందు).
బోయాస్: సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదం.
పరసంస్కృతి కేంద్రితవాదం = విదేశీ సంస్కృతే గొప్పదని భావించడం.
క్రోబర్: సంస్కృతి అధిసావయవం.
అధికరణం 13(3)(a): చట్టబలం ఉన్న ఆచారం "చట్టమే".
అధికరణం 29(1): భాష, లిపి, సంస్కృతి సంరక్షణ; అధికరణం 51A(f): మిశ్రమ సంస్కృతి.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

ఇతర నిర్వచనాలు.
- మలినోవ్‌స్కీ: ప్రజలు తమ అవసరాలను తీర్చుకునే "సాధన యంత్రాంగమే" (instrumental apparatus) సంస్కృతి.
- ఎ.ఎల్. క్రోబర్: సంస్కృతి అధిసావయవం (superorganic); వ్యక్తికి, జీవశాస్త్రానికి పైనున్న ఒక స్థాయి.
- హెర్స్కోవిట్స్: పర్యావరణంలో మనిషి సృష్టించిన భాగమే సంస్కృతి.
- రూత్ బెనెడిక్ట్, 'సంస్కృతి నమూనాలు' (Patterns of Culture, 1934), ప్రతి సంస్కృతికి సమగ్రంగా ఒక ప్రధాన నమూనా ఉంటుందని వర్ణించారు.
పరిణామవాదానికి వ్యతిరేకంగా బోయాస్. సంస్కృతులకు "ఆటవిక" నుంచి "నాగరిక" వరకు ర్యాంకులు ఇచ్చే 19వ శతాబ్దపు ధోరణిని (మోర్గన్, టైలర్) బోయాస్ తిరస్కరించారు. ప్రతి సంస్కృతికి దాని సొంత చరిత్ర ఉంటుందని ఆయన భావించారు. బెనెడిక్ట్, హెర్స్కోవిట్స్ సహా ఆయన శిష్యులు సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదాన్ని వ్యాప్తి చేశారు.
సాపేక్షవాదం పరిమితులు. తీవ్ర సాపేక్షవాదం సతీసహగమనం, బాల్య వివాహం, అంటరానితనం వంటి ఆచారాలను విమర్శించడాన్నే నిషేధిస్తుంది. మానవ హక్కుల చట్టం, రాజ్యాంగం దీనికి పరిమితులు విధిస్తాయి: సాంస్కృతిక స్వేచ్ఛ సమానత్వాన్ని, గౌరవాన్ని అధిగమించలేదు.
భారతీయ చట్టంలో ఆచారం.
- అధికరణం 13(3)(a): చట్టబలం ఉన్న ఏ ఆచారం లేదా వాడుక (custom or usage) అయినా "చట్టం" కిందకు వస్తుంది. కాబట్టి ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘించే ఆచారం చెల్లకుండా పోవచ్చు.
- హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955): సెక్షన్ 3(a) చెల్లుబాటయ్యే ఆచారాన్ని నిర్వచిస్తుంది (ప్రాచీనమైనది, నిశ్చితమైనది, సహేతుకమైనది, ప్రజా విధానానికి విరుద్ధం కానిది). సెక్షన్ 7 ప్రకారం ఇరుపక్షాల్లో ఎవరి సంప్రదాయ ఆచార కర్మల ప్రకారమైనా వివాహం జరపవచ్చు.
- అధికరణం 371-ఎ (Article 371A): నాగాల మత లేదా సామాజిక ఆచారాలు, నాగా సంప్రదాయ చట్టం, ప్రక్రియ, నాగా సంప్రదాయ చట్టం ప్రకారం నిర్ణయించే సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయ పాలన, భూమి, దాని వనరుల యాజమాన్యం, బదిలీ అనే అంశాలపై పార్లమెంటు చేసే ఏ చట్టమూ నాగాలాండ్‌కు వర్తించదు, ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ తీర్మానం ద్వారా నిర్ణయిస్తే తప్ప.
- ఆరో షెడ్యూలు (Sixth Schedule): అసోం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాల్లో వారసత్వం, వివాహం, సామాజిక ఆచారాలను జిల్లా మండళ్లు నియంత్రించవచ్చు.
సంస్కృతి, రాజ్యాంగం.
- అధికరణం 29(1): ప్రత్యేక భాష, లిపి లేదా సంస్కృతి ఉన్న పౌరుల ఏ వర్గానికైనా దానిని సంరక్షించుకునే హక్కు ఉంది.
- అధికరణం 51A(f): మన మిశ్రమ సంస్కృతి (composite culture) గొప్ప వారసత్వాన్ని గౌరవించి కాపాడుకోవడం ఒక ప్రాథమిక విధి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: భారతీయ సంస్కృతి బహుళమైనది, అనేక పొరలు కలది; మార్పును ఇముడ్చుకుంటూనే కొనసాగింపును నిలుపుకుంటుంది. సంప్రదాయానికి, రాజ్యాంగ నైతికతకు మధ్య ఉద్రిక్తతే కేంద్ర సాంస్కృతిక ప్రశ్న.
విశ్లేషణ అంశాలు:
- భిన్నత్వంలో ఏకత్వం ప్రాంతాలకు, భాషలకు అతీతంగా ఉండే ఉమ్మడి సామాజిక నియమాలు, పండుగలు, తీర్థయాత్రలపై ఆధారపడి ఉంది.
- వరకట్నంపై (1961), బాల్య వివాహంపై (2006) చట్టాలు పాత నైతిక రీతులకు వ్యతిరేకంగా ఎందుకు నెమ్మదిగా పనిచేస్తాయో సాంస్కృతిక వెనుకబాటు వివరిస్తుంది.
- ప్రపంచీకరణ సంకర సంస్కృతులను, స్థానిక గుర్తింపు ప్రకటనలను రెండింటినీ సృష్టించింది.
ముందున్న మార్గం: సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని కాపాడాలి (అధికరణం 29, ఆరో షెడ్యూలు); అదే సమయంలో గౌరవానికి హాని చేసే ఆచారాలను సంస్కరించడానికి విద్యను, చట్టాన్ని ఉపయోగించాలి.
ఉదాహరణ: గిరిజన సంప్రదాయ ఆచారాలకు ఆరో షెడ్యూలు, పెసా చట్టం (PESA, 1996) కింద గుర్తింపు ఉంది; అయినా వివక్ష చూపే ఆచారాలను న్యాయస్థానాలు కొట్టివేస్తాయి; ఉదా: తక్షణ ట్రిపుల్ తలాక్‌పై షాయరా బానో కేసు (Shayara Bano, 2017).

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.