సామాజిక సమూహాలు: ప్రాథమిక, ద్వితీయ; అంతః…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ప్రాథమిక సమూహం (primary group): సి.హెచ్. కూలీ భావన; 'సామాజిక వ్యవస్థీకరణ' (Social Organization, 1909) గ్రంథంలో ఇచ్చారు. ఇది చిన్నది, ముఖాముఖి సంబంధాలు కలది, సన్నిహితమైనది, దీర్ఘకాలం నిలిచేది. ఉదాహరణలు: కుటుంబం, ఆటల సమూహం, ఇరుగుపొరుగు.
కూలీ ప్రాథమిక సమూహాలను "మానవ స్వభావానికి నర్సరీ" అన్నారు.
ద్వితీయ సమూహం (secondary group): పెద్దది, లాంఛనప్రాయమైనది, వ్యక్తిగత సాన్నిహిత్యం లేనిది, లక్ష్యం ఆధారమైనది. ఉదాహరణలు: ఒక కంపెనీ, ఒక కార్మిక సంఘం, ఒక రాజకీయ పార్టీ. కూలీ ఈ పదాన్ని ఉపయోగించలేదు; ఆయన ప్రాథమిక సమూహానికి వ్యతిరేకంగా తర్వాతి రచయితలు దీనిని రూపొందించారు.
అంతః సమూహం (మేము-సమూహం) (in-group), బాహ్య సమూహం (వారు-సమూహం) (out-group): ఈ భేదాన్ని డబ్ల్యు.జి. సమ్నర్ 'జానపద రీతులు' (Folkways, 1906) గ్రంథంలో చూపారు.
నిర్దేశక సమూహం (reference group): ఒక వ్యక్తి తనను తాను అంచనా వేసుకోవడానికి ఏ సమూహ ప్రమాణాలను వాడతాడో ఆ సమూహం; తరచూ అతడు చేరాలని ఆశించే సమూహం.
- ఈ పదాన్ని మొదట హెర్బర్ట్ హెచ్. హైమన్ (1942) ఉపయోగించారు.
- ఆర్.కె. మెర్టన్ నిర్దేశక సమూహ సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.
సాపేక్ష లేమి (relative deprivation): శామ్యూల్ ఎ. స్టౌఫర్ నేతృత్వంలోని అధ్యయనం 'అమెరికన్ సైనికుడు' (The American Soldier, 1949)లో ఈ పదం మొదట వాడారు.
హోదా, పాత్ర: రాల్ఫ్ లింటన్, 'మనిషి అధ్యయనం' (The Study of Man, 1936).
- ఆపాదిత హోదా (ascribed status): పుట్టుకతో వచ్చేది; ఉదా: కులం, లింగం, వయసు.
- సాధించిన హోదా (achieved status): కృషితో సంపాదించేది; ఉదా: పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడై జిల్లా కలెక్టర్ అయిన వ్యక్తి.
పాత్ర అనేది హోదా యొక్క గతిశీల (ప్రవర్తనా) పార్శ్వం.

వివరణ

ప్రాథమిక, ద్వితీయ సమూహాల పోలిక

అంశం	ప్రాథమిక సమూహం	ద్వితీయ సమూహం
పరిమాణం	చిన్నది	పెద్దది
సంబంధం	ముఖాముఖి, సన్నిహితం	పరోక్షం, లాంఛనప్రాయం
బంధాలు	అవే లక్ష్యం	లక్ష్యానికి సాధనం
నియంత్రణ	అనియత (ఆమోదం, గుసగుసలు)	లాంఛనప్రాయ (నియమాలు, శిక్షలు)

ఇతర సమూహ రకాలు

సహచర సమూహం (peer group): ఒకే వయసు, హోదా ఉన్న వ్యక్తులు; సామాజికీకరణలో ముఖ్యమైనది.
అర్ధ సమూహం (quasi-group; మోరిస్ గిన్స్‌బర్గ్): వ్యవస్థీకృత నిర్మాణం లేని గుంపు; ఉదా: ఒక సామాజిక వర్గం, సినిమా హాలులోని ప్రేక్షకులు. ఇది సమూహంగా మారవచ్చు.
లాంఛనప్రాయ, అనియత సమూహాలు: కార్యాలయం లాంఛనప్రాయమైనది; కార్యాలయంలోని స్నేహాలు అనియతమైనవి.
గెమైన్‌షాఫ్ట్, గెసెల్‌షాఫ్ట్ (టోనీస్, 1887): సన్నిహిత బంధాలపై ఆధారపడిన సముదాయం, ఒప్పందంపై ఆధారపడిన సంఘం (SOC-WT-05 చూడండి).
స్వచ్ఛంద, అస్వచ్ఛంద సమూహాలు: ఒక క్లబ్; ఒక కులం లేదా కుటుంబం.
ఒక సమూహంలోని ఇష్టాయిష్టాలను కొలిచే సామాజిక మితి (sociometry)ని జె.ఎల్. మొరెనో అభివృద్ధి చేశారు.

హోదా, పాత్రకు సంబంధించిన పదాలు

పదం	అర్థం	ఎవరితో ముడిపడింది
హోదా సమితి	ఒక వ్యక్తికి ఒకేసారి ఉండే అన్ని హోదాలు	మెర్టన్
పాత్ర సమితి	ఒకే హోదాకు అనుబంధంగా ఉండే అన్ని పాత్రలు	మెర్టన్ (1957)
ప్రధాన హోదా	ఇతరులు మిమ్మల్ని చూసే తీరులో మిగతా హోదాలను మించిన హోదా	ఎవరెట్ హ్యూస్
పాత్ర సంఘర్షణ	వేర్వేరు హోదాల పాత్రల మధ్య ఘర్షణ	—
పాత్ర ఒత్తిడి	ఒకే పాత్ర డిమాండ్లలోనే ఉండే ఒత్తిడి	విలియం జె. గూడ్ (1960)

పాత్ర సమితికి ఉదాహరణ: ఒక ఉపాధ్యాయుడికి విద్యార్థులు, సహోద్యోగులు, ప్రిన్సిపాల్, తల్లిదండ్రుల పట్ల వేర్వేరు పాత్రలు ఉంటాయి.
పాత్ర సంఘర్షణకు ఉదాహరణ: ఉద్యోగం, పిల్లల సంరక్షణ మధ్య ఘర్షణ ఎదుర్కొనే ఉద్యోగిని అయిన తల్లి.
హోదా అసంగతి (status inconsistency): స్థాయిలు ఒకదానికొకటి సరిపోలకపోవడం; ఉదా: తక్కువ జీతం ఇచ్చే ఉద్యోగంలో ఉన్న ఉన్నత విద్యావంతుడు.

నిర్దేశక సమూహాలు

ఒక గుమాస్తా తాను మెచ్చుకునే సీనియర్ అధికారుల దుస్తులు, మాటతీరు, అలవాట్లను అనుకరిస్తాడు. ఆ సీనియర్ అధికారులే అతడి నిర్దేశక సమూహం.
మెర్టన్ నిర్దేశక సమూహాలను ముందస్తు సామాజికీకరణతో (anticipatory socialisation) ముడిపెట్టారు: ఒక సమూహంలో చేరకముందే దాని సామాజిక నియమాలను నేర్చుకోవడం.
సాపేక్ష లేమి: ప్రజలు తాము లేమిలో ఉన్నామని భావించేది సంపూర్ణ ప్రమాణాల వల్ల కాదు, తమ నిర్దేశక సమూహంతో పోల్చుకోవడం వల్ల. 'అమెరికన్ సైనికుడు' (The American Soldier) అధ్యయనంలో వేగంగా పదోన్నతులు లభించే దళాల్లోని సైనికులు పదోన్నతి అవకాశాలపై తక్కువ సంతృప్తితో ఉన్నారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ప్రాథమిక సమూహ భావనను జి.హెచ్. మీడ్ ప్రవేశపెట్టారు." ✓ సి.హెచ్. కూలీ ప్రవేశపెట్టారు; 'సామాజిక వ్యవస్థీకరణ' (1909)లో.
✗ "'ద్వితీయ సమూహం' అనే పదాన్ని కూలీ సృష్టించారు." ✓ కూలీ ప్రాథమిక సమూహాల గురించి రాశారు; "ద్వితీయ సమూహం" భావనను తర్వాతి రచయితలు అభివృద్ధి చేశారు.
✗ "అంతః సమూహం, బాహ్య సమూహం భేదాన్ని కూలీ చూపారు." ✓ దానిని చూపింది డబ్ల్యు.జి. సమ్నర్ ('జానపద రీతులు', 1906).
✗ "'నిర్దేశక సమూహం' అనే పదాన్ని మొదట మెర్టన్ వాడారు." ✓ దానిని మొదట వాడింది హెర్బర్ట్ హైమన్ (1942); మెర్టన్ సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.
✗ "ఆపాదిత, సాధించిన హోదాల భేదాన్ని మెర్టన్ చూపారు." ✓ రాల్ఫ్ లింటన్ (1936). మెర్టన్ ఇచ్చినవి పాత్ర సమితి, హోదా సమితి.
✗ "పాత్ర సమితి అంటే ఒక వ్యక్తి తన అన్ని హోదాల్లో పోషించే అన్ని పాత్రలు." ✓ పాత్ర సమితి అంటే ఒకే హోదాకు చెందిన పాత్రలు; అన్ని హోదాలు కలిపి హోదా సమితి.

త్వరిత పునశ్చరణ

ప్రాథమిక సమూహం: కూలీ, 1909; కుటుంబం, ఆటల సమూహం, ఇరుగుపొరుగు.
"మానవ స్వభావానికి నర్సరీ" = ప్రాథమిక సమూహం.
అంతః సమూహం / బాహ్య సమూహం: సమ్నర్, 'జానపద రీతులు' 1906.
నిర్దేశక సమూహం: పదం హైమన్ 1942; సిద్ధాంతం మెర్టన్.
సాపేక్ష లేమి: స్టౌఫర్, 'అమెరికన్ సైనికుడు' 1949.
ఆపాదిత, సాధించిన హోదా: లింటన్, 'మనిషి అధ్యయనం' 1936.
పాత్ర = హోదా గతిశీల పార్శ్వం.
పాత్ర సమితి, హోదా సమితి: మెర్టన్.
అర్ధ సమూహం: గిన్స్‌బర్గ్; సామాజిక మితి: మొరెనో.
ముందస్తు సామాజికీకరణ: ఒక సమూహంలో చేరకముందే దాని సామాజిక నియమాలను నేర్చుకోవడం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

లింటన్ చూపిన భేదం విశ్లేషణ కోసమే. చాలా హోదాల్లో ఆపాదన, సాధన రెండూ కలిసి ఉంటాయి. కులం ఆపాదితమైనది, కానీ రిజర్వేషన్ వల్ల సాధించిన హోదా (విద్య, పదవి) జీవన అవకాశాలను మార్చగలదు. అందుకే భారతీయ సామాజికశాస్త్రవేత్తలు సామాజిక చలనశీలతను అధ్యయనం చేయడానికి హోదా భావనలను ఉపయోగిస్తారు.
సానుకూల, ప్రతికూల నిర్దేశక సమూహాలు. ఒక వ్యక్తి ఒక సమూహాన్ని అనుకరించి మరొక సమూహాన్ని తిరస్కరించవచ్చు. హెరాల్డ్ కెల్లీ (1952) నిర్దేశక సమూహాల ప్రమాణాత్మక (normative) విధిని (ప్రమాణాలను నిర్ణయించడం), పోలిక (comparative) విధిని (తనను తాను అంచనా వేసుకునే కొలమానం) వేరు చేశారు.
సభ్యత్వం లేని సమూహాలపై మెర్టన్. ప్రజలు తరచూ తాము సభ్యులు కాని సమూహాల వైపు మొగ్గు చూపుతారు. దిగువ కులాలు ఎగువ కులాల ఆచారాలను ఎందుకు స్వీకరించాయో (శ్రీనివాస్ చెప్పిన సంస్కృతీకరణ) ఇది వివరిస్తుంది: ఎగువ కులాలు నిర్దేశక సమూహంగా పనిచేశాయి.
భారత్‌లో ప్రాథమిక సమూహాలు. ఉమ్మడి కుటుంబం, కుల పంచాయతీ, గ్రామంలోని ఇరుగుపొరుగు ప్రాథమిక సమూహాలుగా, నియంత్రణ సాధనాలుగా పనిచేశాయి. పట్టణీకరణ, వలసల వల్ల వీటిలో కొన్ని బలహీనపడ్డాయి; ద్వితీయ సమూహాలు (కార్మిక సంఘాలు, సంఘాలు, స్వయం సహాయక సంఘాలు) పెరిగాయి.
సాపేక్ష లేమి, నిరసన. పేదరికం మాత్రమే కాదు, పెరుగుతున్న ఆకాంక్షలు కూడా ఆందోళనలకు ఎందుకు దారితీస్తాయో వివరించడానికి గర్ (Gurr) తదితరులు ఈ భావనను ఉపయోగించారు. భూస్వామ్య కులాలు వెనుకబడిన హోదా కోసం చేసే డిమాండ్లను తరచూ ఇలాగే విశ్లేషిస్తారు.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: సమూహాలు గుర్తింపును, నియంత్రణను ఇస్తాయి; హోదా, పాత్ర క్రమాన్ని ఇస్తాయి. భారత్‌లో మార్పును ప్రాథమిక సమూహాల నుంచి ద్వితీయ సమూహాలకు, ఆపాదిత హోదా నుంచి సాధించిన హోదాకు జరుగుతున్న మార్పుగా చూడవచ్చు.
విశ్లేషణ అంశాలు:
- రాజ్యాంగ సమానత్వం (అధికరణలు 14–17), రిజర్వేషన్ సాధించిన హోదాను ముందుకు నెడుతున్నాయి; అయితే వివాహం, బంధుత్వం ఇప్పటికీ ఆపాదనను అనుసరిస్తున్నాయి.
- స్వయం సహాయక సంఘాలు (దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన–జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్, DAY-NRLM), సహకార సంఘాలు ద్వితీయ సమూహాలు; ఇవి పరపతి, జీవనోపాధి కోసం ప్రాథమిక సమూహాల్లాంటి నమ్మకాన్ని మళ్లీ నిర్మిస్తాయి.
- నిర్దేశక సమూహాలు ఆకాంక్షలను రూపొందిస్తాయి: గ్రామీణ యువత ఇప్పుడు మీడియా ద్వారా పట్టణ, ప్రపంచ నమూనాలతో తమను పోల్చుకుంటున్నారు.
ముందున్న మార్గం: బంధువులు, కులం ఒకప్పుడు ఇచ్చిన అండను కొత్త ద్వితీయ సమూహాలు అందించేలా సముదాయ సంస్థలను (గ్రామ సభలు, స్వయం సహాయక సంఘాలు) బలోపేతం చేయాలి.
ఉదాహరణ: అధికరణం 243-డి (Article 243D) కింద సర్పంచ్‌గా ఎన్నికైన ఎస్సీ మహిళకు సాధించిన హోదా ఉంటుంది; గ్రామ జీవితంలో అది ఆమె ఆపాదిత కుల, జెండర్ హోదాలతో సంఘర్షించవచ్చు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.