సామాజికశాస్త్రం: ఆవిర్భావం, పరిధి, స్థాపకులు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

సోషియాలజీ అనే పదం లాటిన్ పదం సోషియస్ (socius: సహచరుడు, భాగస్వామి), గ్రీకు పదం లోగోస్ (logos: అధ్యయనం, తార్కికత) కలయిక.
ఫ్రెంచ్ ఆలోచనాపరుడు ఆగస్ట్ కోమ్టే (1798–1857) తన 'ప్రత్యక్ష తత్వశాస్త్ర పాఠాలు' (Course of Positive Philosophy) గ్రంథంలో 1838లో "సోషియాలజీ" అనే పదాన్ని సృష్టించారు. ఆయనను సామాజికశాస్త్ర పితామహుడు అంటారు.
అంతకుముందు కోమ్టే ఈ కొత్త శాస్త్రాన్ని "సామాజిక భౌతికశాస్త్రం" (social physics) అని పిలిచారు.
కోమ్టే మూడు దశల నియమం (Law of Three Stages): మానవ ఆలోచన దైవిక (theological), అధిభౌతిక (metaphysical) దశలను దాటి చివరికి ప్రత్యక్ష (శాస్త్రీయ) (positive) దశకు చేరుతుంది.
కోమ్టే సామాజికశాస్త్రాన్ని సామాజిక స్థితిశాస్త్రం (social statics: క్రమం, నిర్మాణం), సామాజిక గతిశాస్త్రం (social dynamics: ప్రగతి, మార్పు) అని విభజించారు.
కోమ్టే శాస్త్రాల సోపాన క్రమంలో (hierarchy of sciences) సామాజికశాస్త్రం అత్యంత సంక్లిష్టమైన శాస్త్రంగా అగ్రస్థానంలో ఉంటుంది.
ఇంగ్లీష్ ఆలోచనాపరుడు హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్ (1820–1903) డార్విన్ కంటే ముందే "సమర్థుల మనుగడ" (survival of the fittest) అనే పదబంధాన్ని సృష్టించారు (1864).
స్పెన్సర్ సావయవ సాదృశ్యం (organic analogy) ఇచ్చారు: సమాజం ఒక సజీవ జీవి వంటిది.
స్పెన్సర్ సైనిక సమాజాలను (బలంతో నిలిచేవి), పారిశ్రామిక సమాజాలను (స్వచ్ఛంద సహకారంపై ఆధారపడేవి) పోల్చి చూపారు.
మెకైవర్, పేజ్ (MacIver and Page): సమాజం "సామాజిక సంబంధాల అల్లిక".
ఎఫ్.హెచ్. గిడ్డింగ్స్: సమాజానికి ఆధారం "సజాతీయ చైతన్యం" (consciousness of kind).

వివరణ

కోమ్టే గురించి మరింత

ప్రత్యక్షవాదం (positivism): ప్రకృతి శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేసినట్లే సమాజాన్ని కూడా పరిశీలన, పోలిక, ప్రయోగం ద్వారా అధ్యయనం చేయాలి.
మూడు దశలు సామాజిక వ్యవస్థీకరణ రూపాలకు కూడా సరిపోలుతాయి:

దశ	ప్రపంచానికి ఇచ్చే వివరణ	సామాజిక క్రమం
దైవిక	దేవతలు, అతీంద్రియ శక్తులు	పూజారులు, సైనిక పాలకులు
అధిభౌతిక	అమూర్త శక్తులు, "ప్రకృతి", సారాంశాలు	న్యాయవాదులు, తత్వవేత్తలు
ప్రత్యక్ష	పరిశీలించిన నియమాలు, విజ్ఞానశాస్త్రం	శాస్త్రవేత్తలు, పారిశ్రామికవేత్తలు

శాస్త్రాల సోపాన క్రమం (సరళం నుంచి సంక్లిష్టం వరకు): గణితం → ఖగోళశాస్త్రం → భౌతికశాస్త్రం → రసాయనశాస్త్రం → జీవశాస్త్రం → సామాజికశాస్త్రం.
జీవిత చివరి దశలో కోమ్టే సామాజికశాస్త్రవేత్తలే పూజారులుగా ఉండే "మానవతా మతం" (Religion of Humanity) ను ప్రతిపాదించారు.

స్పెన్సర్ గురించి మరింత

సామాజిక పరిణామం: సమాజాలు సరళమైన, ఏకరూపమైన (సజాతీయ) స్థితి నుంచి సంక్లిష్టమైన, ప్రత్యేకీకృత (విజాతీయ) స్థితికి మారతాయి.
సావయవ సాదృశ్యం: జీవిలాగే సమాజం కూడా పెరుగుతుంది; దాని భాగాలు ప్రత్యేకీకృతమవుతాయి; ఆ భాగాలు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడతాయి.
సామాజిక డార్వినిజం: పోటీ సమాజాన్ని మెరుగుపరుస్తుందని భావించి, పేదలకు ప్రభుత్వ సహాయాన్ని స్పెన్సర్ వ్యతిరేకించారు. ఈ అభిప్రాయాన్ని ఇప్పుడు విస్తృతంగా తిరస్కరిస్తున్నారు.
ప్రధాన రచనలు: 'సామాజిక స్థితిశాస్త్రం' (Social Statics, 1851), 'సామాజికశాస్త్ర అధ్యయనం' (The Study of Sociology, 1873), 'సామాజికశాస్త్ర సూత్రాలు' (Principles of Sociology, 1876–1896). 'సామాజిక వ్యవస్థ' (The Social System) ఆయన రచన కాదు; అది టాల్కాట్ పార్సన్స్ రచన (1951).

తొలినాటి ఇతర పరిణామ పథకాలు

ఆలోచనాపరుడు	రచన	పథకం
హెన్రీ మెయిన్	'ప్రాచీన చట్టం' (Ancient Law, 1861)	హోదా నుంచి ఒప్పందానికి
ఎల్.హెచ్. మోర్గన్	'ప్రాచీన సమాజం' (Ancient Society, 1877)	ఆటవిక దశ → అనాగరిక దశ → నాగరికత
ఫెర్డినాండ్ టోనీస్	గెమైన్‌షాఫ్ట్ ఉండ్ గెసెల్‌షాఫ్ట్ (Gemeinschaft und Gesellschaft, 1887)	సముదాయం నుంచి సంఘానికి
ఎమిల్ డర్ఖైమ్	'శ్రమ విభజన' (The Division of Labour, 1893)	యాంత్రిక సంఘీభావం నుంచి సావయవ సంఘీభావానికి

సమాజం, సముదాయం, సంఘం

సమాజం (society): సామాజిక సంబంధాల వ్యవస్థ. ఇది అమూర్తమైనది; సమాజాన్ని మనం చూడలేం, మనుషులను, వారి పరస్పర చర్యలను మాత్రమే చూడగలం.
- లక్షణాలు: సారూప్యత (ఉమ్మడి పద్ధతులు), భేదం (శ్రమ విభజన), పరస్పర ఆధారం, సహకారం, సంఘర్షణ, కొనసాగింపు.
సముదాయం (community; మెకైవర్): ఒక ఉమ్మడి ప్రాంతంలో కలిసి నివసిస్తూ, ఉమ్మడి జీవితాన్ని పంచుకునే సమూహం. దీనికి రెండు ఆధారాలు: స్థానికత (locality), సముదాయ భావన (community sentiment; "మేము" అనే భావన).
- ఉదాహరణలు: ఒక గ్రామం, ఒక తెగ, ఒక పట్టణం.
సంఘం (association): ఒక నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేసిన సమూహం. సభ్యత్వం స్వచ్ఛందం.
- ఉదాహరణలు: ఒక కార్మిక సంఘం, ఒక సహకార సంఘం, ఒక రాజకీయ పార్టీ.

అంశం	సముదాయం	సంఘం
ఆవిర్భావం	సహజంగా ఏర్పడుతుంది	ఉద్దేశపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేస్తారు
ఉద్దేశం	మొత్తం ఉమ్మడి జీవితం	నిర్దిష్ట ప్రయోజనం
సభ్యత్వం	సాధారణంగా పుట్టుక లేదా నివాసం ద్వారా	స్వచ్ఛందం
స్థానికత	తప్పనిసరి	తప్పనిసరి కాదు

సంస్థ (institution) అంటే స్థిరపడిన ఒక విధానం లేదా నియమాల సమితి (ఉదా: వివాహం, ఆస్తి). సంఘం అంటే మనుషులు; సంస్థ అంటే పనులు చేసే ఒక పద్ధతి. మెకైవర్: మనం సంఘాలకు చెందుతాం, సంస్థలకు కాదు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "'సోషియాలజీ' అనే పదాన్ని హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్ సృష్టించారు." ✓ దానిని సృష్టించింది ఆగస్ట్ కోమ్టే (1838). స్పెన్సర్ సృష్టించింది "సమర్థుల మనుగడ".
✗ "'సమర్థుల మనుగడ' అనే పదాన్ని చార్లెస్ డార్విన్ సృష్టించారు." ✓ దానిని స్పెన్సర్ సృష్టించారు (1864); డార్విన్ తర్వాత స్వీకరించారు.
✗ "కోమ్టే శాస్త్రాల సోపాన క్రమంలో సామాజికశాస్త్రాన్ని అడుగున ఉంచారు." ✓ అత్యంత సంక్లిష్టమైనదిగా దానిని అగ్రస్థానంలో ఉంచారు.
✗ "కోమ్టే చెప్పిన చివరి దశ అధిభౌతిక దశ." ✓ చివరి దశ ప్రత్యక్ష (శాస్త్రీయ) దశ.
✗ "'సోషియస్' గ్రీకు పదం." ✓ సోషియస్ లాటిన్ పదం; లోగోస్ గ్రీకు పదం.
✗ "'హోదా నుంచి ఒప్పందానికి' అనేది టోనీస్ ఆలోచన." ✓ అది హెన్రీ మెయిన్ ఆలోచన ('ప్రాచీన చట్టం', 1861).

త్వరిత పునశ్చరణ

సోషియాలజీ = సోషియస్ (లాటిన్) + లోగోస్ (గ్రీకు).
కోమ్టే 1838లో "సోషియాలజీ" అనే పదం సృష్టించారు; అంతకుముందు "సామాజిక భౌతికశాస్త్రం".
మూడు దశలు: దైవిక → అధిభౌతిక → ప్రత్యక్ష.
సామాజిక స్థితిశాస్త్రం (క్రమం), సామాజిక గతిశాస్త్రం (ప్రగతి).
కోమ్టే శాస్త్రాల సోపాన క్రమంలో సామాజికశాస్త్రం అగ్రస్థానంలో.
స్పెన్సర్: సమర్థుల మనుగడ, సావయవ సాదృశ్యం, సైనిక, పారిశ్రామిక సమాజాల పోలిక.
మెకైవర్, పేజ్: సమాజం సామాజిక సంబంధాల అల్లిక.
గిడ్డింగ్స్: సజాతీయ చైతన్యం.
సముదాయం = స్థానికత + సముదాయ భావన; సంఘం = నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం ఏర్పాటైనది.
మెయిన్: హోదా నుంచి ఒప్పందానికి; మోర్గన్: ఆటవిక దశ, అనాగరిక దశ, నాగరికత.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

పరిధిపై చర్చ. సామాజికశాస్త్రం దేనిని అధ్యయనం చేయాలనే విషయంలో రెండు సంప్రదాయాలు విభేదించాయి.
- రూపాత్మక (ప్రత్యేకీకృత) సంప్రదాయం (formal school): సామాజికశాస్త్రం సామాజిక సంబంధాల రూపాలను అధ్యయనం చేస్తుంది, వాటి విషయాన్ని కాదు. జార్జ్ జిమ్మెల్, టోనీస్, ఫియర్‌కాంట్, వాన్ వీసే దీనితో ముడిపడినవారు.
- సమన్వయ సంప్రదాయం (synthetic school): సామాజికశాస్త్రం సమాజాన్ని సమగ్రంగా అధ్యయనం చేస్తుంది, అన్ని సామాజిక శాస్త్రాలను అనుసంధానిస్తుంది. డర్ఖైమ్, హాబ్‌హౌస్, సోరోకిన్ దీనితో ముడిపడినవారు.
- నేటి దృక్పథం రెండింటినీ కలుపుతుంది: సామాజికశాస్త్రానికి సొంత భావనలు ఉన్నాయి, కానీ అది అన్ని సంస్థలనూ అధ్యయనం చేస్తుంది.
పూర్వగాములు. రాజవంశాల ఉత్థాన పతనాలను వివరించడానికి ఇబ్న్ ఖల్దూన్ (14వ శతాబ్దం) అసబియ్యా (asabiyyah: సమూహ సంఘీభావం) అనే భావనను ఉపయోగించారు. మాంటెస్క్యూ, సెయింట్-సైమన్ (కోమ్టే గురువు, యజమాని) కూడా ఈ కొత్త శాస్త్రాన్ని ప్రభావితం చేశారు.
సామాజికశాస్త్రం 19వ శతాబ్దంలో ఎందుకు ఆవిర్భవించింది. ఫ్రెంచి విప్లవం (పాత వ్యవస్థ కూలిపోవడం), పారిశ్రామిక విప్లవం (కర్మాగారాలు, నగరాలు, కొత్త వర్గాలు), ప్రకృతి శాస్త్రాల విజయం సమస్యలను, పద్ధతిని రెండింటినీ సృష్టించాయి.
కోమ్టే, స్పెన్సర్ పోలిక. విజ్ఞానశాస్త్రం మార్గదర్శకత్వంలో ప్రణాళికాబద్ధమైన, నైతిక వ్యవస్థను కోమ్టే కోరుకున్నారు. స్పెన్సర్ ప్రభుత్వ జోక్యం కనిష్ఠంగా ఉండాలని కోరుకున్నారు, పరిణామాన్ని నమ్మారు. ఇద్దరూ సమాజాన్ని పరస్పరం ఆధారపడిన భాగాలున్న సమగ్రంగా చూశారు; ఇదే తర్వాత ప్రకార్యవాదంగా (functionalism) రూపుదిద్దుకుంది.
పరిణామ పథకాలపై విమర్శ. అన్ని సమాజాలకూ ఒకే మార్గం ఉంటుందని, పశ్చిమ యూరప్ అగ్రస్థానంలో ఉంటుందని అవి భావించాయి. ఫ్రాంజ్ బోయాస్ వంటి మానవశాస్త్రవేత్తలు సంస్కృతులకు ఇలా ర్యాంకులు ఇవ్వడాన్ని తిరస్కరించారు.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: విప్లవం, పారిశ్రామికీకరణ కలిగించిన కుదుపు నుంచి సామాజికశాస్త్రం పుట్టింది. సామాజిక మార్పును వివరించగల, దానికి దిశానిర్దేశం చేయగల శాస్త్రాన్ని దాని స్థాపకులు కోరుకున్నారు.
విశ్లేషణ అంశాలు:
- కోమ్టే ప్రత్యక్షవాదం శాస్త్రీయ పద్ధతిని నెలకొల్పింది; స్పెన్సర్ పరిణామాన్ని, సావయవ దృష్టిని జోడించారు.
- ఈ రెండు ఆలోచనలూ ప్రకార్యవాదానికి దారితీశాయి; ప్రగతిపై వారి సరళరేఖా దృష్టిని తర్వాత తిరస్కరించారు.
- భారత్‌లో సామాజికశాస్త్రం 1919 (బొంబాయి) నుంచి విశ్వవిద్యాలయ విషయంగా ఎదిగింది; పాశ్చాత్య భావనలను కులం, గ్రామం, బంధుత్వాలకు అనుగుణంగా మలచుకోవాల్సి వచ్చింది.
నేటి ప్రాసంగికత: సామాజిక శాస్త్ర పరిజ్ఞానం విధాన రూపకల్పనకు తోడ్పడుతుంది; ఉదాహరణకు జనగణనలో కుల గణన, సంక్షేమ పథకాల రూపకల్పన, ప్రాజెక్టుల సామాజిక ప్రభావ మదింపు.
ముందున్న మార్గం: క్షేత్ర దత్తాంశాన్ని భారతీయ భావనలతో కలపాలి; పాశ్చాత్య నమూనాలను విమర్శ లేకుండా అనుకరించకూడదు.
ఉదాహరణ: మెయిన్ చెప్పిన "హోదా నుంచి ఒప్పందానికి" అనే మార్పు భారత్‌లో కుల ఆధారిత విధుల నుంచి అధికరణలు 14–17 కింద సమాన పౌరసత్వానికి జరిగిన చట్టపరమైన మార్పుకు సరిపోతుంది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.