APPSC Paper I · Criminology · Criminology, deviance and crime

విచలనం, సామాజిక నియంత్రణ, మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగం, నేర నివారణ

విచలనం (deviance) అంటే ఒక సమూహపు సామాజిక నియమాలను దాని సహన పరిమితికి మించి ఉల్లంఘించే ప్రవర్తన (చట్టం నిషేధించిన భాగమే నేరం); సమాజం దాన్ని అనధికారిక, అధికారిక నియంత్రణ ద్వారా అదుపు చేస్తుంది; భారత్‌లో మాదకద్రవ్య, మద్య దుర్వినియోగాన్ని ప్రధానంగా ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం, 1985 (NDPS Act) నిర్వహిస్తుంది; ఆధునిక నేర నివారణ రూపకల్పన ద్వారా నేరాన్ని కష్టతరం చేయాలని చూస్తుంది (సీపీటెడ్ (CPTED), జెఫ్రీ 1971; రక్షించుకోగల స్థలం (defensible space), న్యూమన్ 1972; పగిలిన కిటికీలు (broken windows), విల్సన్, కెల్లింగ్ 1982).

ముఖ్య వాస్తవాలు

  • విచలనం: అసమ్మతిని రేకెత్తించేంతగా సామాజిక నియమాల నుంచి తప్పుకునే ప్రవర్తన. మార్షల్ క్లినార్డ్ (Marshall Clinard; 'విచలిత ప్రవర్తన సామాజికశాస్త్రం' (Sociology of Deviant Behavior), 1957): విచలనం అంటే సముదాయపు సహన పరిమితిని (tolerance limit) దాటి, అసమ్మతి ఉన్న దిశలో సాగే ప్రవర్తన.
  • విచలనం vs నేరం: ప్రతి నేరమూ చట్టపరమైన విచలనమే, కానీ ప్రతి విచలనమూ నేరం కాదు (మొరటుతనం, విచిత్రమైన దుస్తులు, ఇంట్లో అతిగా మద్యం తాగడం).
  • విచలనం సాపేక్షమైనది: అది కాలం, ప్రదేశం, సమూహం, చేసేవారిని బట్టి మారుతుంది.
  • ప్రాథమిక, ద్వితీయ విచలనం: ఎడ్విన్ లెమర్ట్ (Edwin Lemert), 'సామాజిక వ్యాధిశాస్త్రం' (Social Pathology, 1951). ముద్ర సిద్ధాంతం: హోవర్డ్ బెకర్ (Howard Becker), 'బయటివారు' (Outsiders, 1963). (వివరాలు SOC-BC-04, CR-CB-04లో.)
  • సామాజిక నియంత్రణ (social control): ఈ పదం ఇ.ఎ. రాస్ (E.A. Ross) 'సామాజిక నియంత్రణ' (Social Control, 1901) నుంచి వచ్చింది. అనధికారిక: కుటుంబం, ఆచారం, మతం, పుకార్లు. అధికారిక: చట్టం, పోలీసు, కోర్టులు, జైళ్లు. (SOC-BC-04 చూడండి.)
  • ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం: మాదక ఔషధాలు, మనోప్రభావిత పదార్థాల చట్టం (Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act), 1985, అమలు 1985 నవంబర్ 14 నుంచి. ఇది నల్లమందు చట్టాలను (Opium Acts; 1857, 1878), ప్రమాదకర ఔషధాల చట్టం (Dangerous Drugs Act), 1930ను భర్తీ చేసింది.
  • నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB): ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం సెక్షన్ 4(3) కింద 1986 మార్చిలో ఏర్పాటు; కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది.
  • పిట్‌ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం (PITNDPS Act), 1988: మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణాదారుల నివారణ నిర్బంధం.
  • అధికరణం 47: వైద్య అవసరాలకు తప్ప, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మత్తు పానీయాలు, మాదకద్రవ్యాల నిషేధం (prohibition) తీసుకురావడానికి రాజ్యం ప్రయత్నించాలి.
  • జూన్ 26: మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగం, అక్రమ రవాణా వ్యతిరేక అంతర్జాతీయ దినోత్సవం.
  • నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (Nasha Mukt Bharat Abhiyaan): 2020 ఆగస్టు 15న సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపునకు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ) ప్రారంభించింది.
  • సీపీటెడ్ (CPTED: Crime Prevention Through Environmental Design, పర్యావరణ రూపకల్పన ద్వారా నేర నివారణ): సి. రే జెఫ్రీ (C. Ray Jeffery), 1971. (2023లో అడిగారు.)
  • రక్షించుకోగల స్థలం: ఆస్కార్ న్యూమన్ (Oscar Newman), 1972.
  • పగిలిన కిటికీలు: జేమ్స్ క్యూ. విల్సన్, జార్జ్ ఎల్. కెల్లింగ్ (James Q. Wilson and George L. Kelling), 'ది అట్లాంటిక్ మంత్లీ' (The Atlantic Monthly), 1982 మార్చి.
  • సందర్భోచిత నేర నివారణ (situational crime prevention): రోనాల్డ్ వి. క్లార్క్ (Ronald V. Clarke; బ్రిటన్ హోం ఆఫీస్ పరిశోధన విభాగం, 1970ల చివర, 1980లలో).
  • దైనందిన కార్యకలాప సిద్ధాంతం (routine activity theory): కోహెన్, ఫెల్సన్ (Cohen and Felson), 1979.

వివరణ

1. విచలనాన్ని అర్థం చేసుకోవడం

  • సానుకూల విచలనం (positive deviance): ఆమోదం ఉన్న దిశలో నియమాల నుంచి తప్పుకోవడం (ప్రజాప్రయోజన సమాచారం బయటపెట్టే వ్యక్తి, సాధువు, మేధావి). ప్రతికూల విచలనం ఆంక్షలను ఆహ్వానిస్తుంది.
  • దుర్ఖీం: విచలనం "సహజమైనది", ఉపయోగకరమైనది కూడా: దాన్ని శిక్షించడం ఒక సమూహపు నైతిక సరిహద్దులను గుర్తిస్తుంది (SOC-WT-01 చూడండి). కై ఎరిక్సన్ (Kai Erikson; 'దారితప్పిన ప్యూరిటన్లు' (Wayward Puritans), 1966) ఈ సరిహద్దుల పరిరక్షణ ఆలోచనను అభివృద్ధి చేశారు.
  • కళంకం (stigma): గుర్తింపును దెబ్బతీసే అవమానకర ముద్ర; ఎర్వింగ్ గాఫ్‌మన్ (Erving Goffman), 'కళంకం' (Stigma, 1963).
  • నైతిక భయాందోళన (moral panic): ముప్పుగా భావించే ఒక సమూహం గురించి ప్రజల్లో అతిశయించిన ఆందోళన ("జానపద దయ్యాలు", folk devils); స్టాన్లీ కోహెన్ (Stanley Cohen, 1972), బ్రిటన్‌లోని మాడ్స్, రాకర్స్ (Mods and Rockers) యువ బృందాలపై.
  • ప్రాథమిక విచలనం మొదటి నియమ ఉల్లంఘన, దాన్ని వ్యక్తి ఏదో సాకుతో సమర్థించుకుంటాడు. వ్యక్తి ముద్రను అంగీకరించి జీవితాన్ని దాని చుట్టూ మలచుకున్నప్పుడు ద్వితీయ విచలనం వస్తుంది. అందుకే ప్రొబేషన్, మళ్లింపు (diversion) మొదటిసారి నేరం చేసినవారికి ముద్ర పడకుండా చూస్తాయి.

2. విచలనానికి అడ్డుగా నియంత్రణ

రకంఏజెంట్లుసాధనాలు
అనధికారికకుటుంబం, సహచరులు, కులం, మతం, పొరుగువారుప్రశంస, ఎగతాళి, పుకార్లు, వెలివేత
అధికారికశాసన వ్యవస్థ, పోలీసు, కోర్టులు, జైళ్లు, ప్రొబేషన్చట్టాలు, అరెస్టు, శిక్ష విధింపు, పర్యవేక్షణ
అంతర్గతవ్యక్తి సొంత మనస్సాక్షిఅపరాధ భావన, ఆత్మగౌరవం
  • నేరానికి సంబంధించిన నియంత్రణ సిద్ధాంతాలు చాలామంది ఎందుకు నేరం చేయరు అని అడుగుతాయి: రెక్లెస్ (నిరోధం, 1961), హిర్షి (సామాజిక బంధం, 1969). CR-CB-04 చూడండి.

3. మద్య వ్యసనం

  • మద్య వ్యసనం (alcoholism): నియంత్రణ కోల్పోవడం, ఆధారపడడంతో పాటు ఆరోగ్యం, పని లేదా సంబంధాలను దెబ్బతీసే పదేపదే మద్యపానం. డబ్ల్యూహెచ్‌ఓ (WHO) దీన్ని ఆధారపడే రుగ్మతగా (dependence syndrome) పరిగణిస్తుంది.
  • ఇ.ఎం. జెల్లినెక్ (E.M. Jellinek; 'మద్య వ్యసనం వ్యాధి భావన' (The Disease Concept of Alcoholism), 1960): మద్య వ్యసనాన్ని ఒక వ్యాధిగా చూశారు, దశలు వ్యసన పూర్వ → ప్రారంభ లక్షణ → కీలక → దీర్ఘకాలిక (pre-alcoholic, prodromal, crucial, chronic).
  • ఆల్కహాలిక్స్ అనానిమస్ (Alcoholics Anonymous): 1935లో అమెరికాలోని ఒహాయో రాష్ట్రం ఏక్రాన్‌లో (Akron, Ohio) స్థాపించిన స్వయం సహాయక బృందం; "పన్నెండు సోపానాలు".
  • నేరంతో సంబంధం: దాడి, గృహ హింస, రోడ్డు ప్రమాద మరణాలు, మత్తులో చేసే నేరాల్లో మద్యం సాధారణ కారణం.
  • చట్టం: ఇతరులను ఇబ్బంది పెట్టే బహిరంగ మత్తును బీఎన్ఎస్ (BNS) సెక్షన్ 355 (పాత ఐపీసీ (IPC) 510) కింద శిక్షిస్తారు: 24 గంటల వరకు సాధారణ జైలు, ₹1,000 వరకు జరిమానా, లేదా సామాజిక సేవ. రక్షణగా మత్తు: అది అసంకల్పితమైతేనే (బీఎన్ఎస్ 22, పాత ఐపీసీ 85); స్వచ్ఛందంగా మత్తులో ఉండడం సాకు కాదు (బీఎన్ఎస్ 23, పాత ఐపీసీ 86).

4. మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగం, ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం

  • కారణాలు: సహచరుల ఒత్తిడి, కుతూహలం, మానసిక ఒత్తిడి, కుటుంబ కలహాలు, తల్లిదండ్రులు–పిల్లల మధ్య సరిలేని సంభాషణ, సులభ సప్లై, ఔషధ పరిశ్రమ నుంచి వచ్చే సింథటిక్ డ్రగ్స్. (2023లో ఒక ప్రతిపాదన–కారణం (A–R) ప్రశ్న ఇలాంటి రెండు కారణాలను పరీక్షించింది.)
  • మాదక ఔషధాలు (narcotic drugs: కోకా, గంజాయి మొక్క, నల్లమందు, వాటి ఉత్పత్తులు) vs మనోప్రభావిత పదార్థాలు (psychotropic substances: జాబితాలో చేర్చిన సింథటిక్‌లు, ఉదా. LSD, ఆంఫెటమైన్లు, డయాజెపామ్).
  • చట్టం ప్రకారం కెనబిస్ (cannabis) అంటే చరస్, గంజాయి (పూత లేదా కాయ దశలోని కొనలు); భంగ్ (ఆకులు, విత్తనాలు) గంజాయి నిర్వచనం బయట ఉంది.
  • పరిమాణాన్ని బట్టి దశలవారీ శిక్ష (2001 సవరణ నుంచి), ఉదా. సెక్షన్లు 20–22:
పరిమాణంకఠిన కారాగార శిక్షజరిమానా
స్వల్ప1 సంవత్సరం వరకు (2014 సవరణకు ముందు 6 నెలలు)₹10,000 వరకు (లేదా రెండూ)
స్వల్పం కంటే ఎక్కువ, వాణిజ్య పరిమాణం కంటే తక్కువ10 సంవత్సరాల వరకు₹1 లక్ష వరకు
వాణిజ్య10 నుంచి 20 సంవత్సరాలు₹1 లక్ష నుంచి ₹2 లక్షలు
  • సెక్షన్ 27, వినియోగం: కొకైన్, మార్ఫిన్, హెరాయిన్ వంటివాటికి 1 సంవత్సరం వరకు లేదా ₹20,000 వరకు జరిమానా (లేదా రెండూ); ఇతర మాదకద్రవ్యాలకు 6 నెలల వరకు లేదా ₹10,000.
  • సెక్షన్ 64A: వినియోగం లేదా స్వల్ప పరిమాణం ఆరోపణ ఉన్న వ్యసనపరుడు స్వచ్ఛందంగా వ్యసన విముక్తి చికిత్సకు ముందుకొచ్చి దాన్ని పూర్తి చేస్తే ప్రాసిక్యూషన్ నుంచి మినహాయింపు పొందుతాడు.
  • సెక్షన్ 39: సెక్షన్ 27 కింద దోషిగా తేలిన వ్యసనపరుడికి శిక్ష విధించే బదులు కోర్టు వ్యసన విముక్తి చికిత్స కోసం విడుదల చేయవచ్చు.
  • సెక్షన్ 33: నేరస్థుడు 18 ఏళ్ల లోపువాడైతే లేదా నేరం సెక్షన్ 26 లేదా 27 కిందిదైతే తప్ప, ఎన్‌డీపీఎస్ దోషులకు అపరాధుల ప్రొబేషన్ చట్టం (Probation of Offenders Act), సీఆర్‌పీసీ (CrPC) 360 (ఇప్పుడు బీఎన్ఎస్ఎస్ (BNSS) 401) వర్తించవు. (2023లో అడిగారు: ఎన్‌డీపీఎస్ నేరాలకు ప్రొబేషన్ "ఇవ్వలేరు".)
  • సెక్షన్ 37: నేరాలు కాగ్నిజబుల్ (cognizable), నాన్-బెయిలబుల్ (non-bailable); సెక్షన్లు 19, 24, 27A కింది నేరాలకు, వాణిజ్య పరిమాణానికి, నిందితుడు దోషి కాడని, బెయిల్‌పై నేరం చేయడని కోర్టు సంతృప్తి చెందితేనే బెయిల్.
  • సెక్షన్ 31A: పెద్ద పరిమాణాలతో మళ్లీ నేరం చేస్తే మరణశిక్ష విధించవచ్చు; 2014 నుంచి ఇది విచక్షణాధికారం.
  • అంతర్జాతీయ పునాది: మాదక ఔషధాలపై ఏక ఒడంబడిక (Single Convention on Narcotic Drugs, 1961), మనోప్రభావిత పదార్థాల ఒడంబడిక (Convention on Psychotropic Substances, 1971), అక్రమ రవాణాకు వ్యతిరేకంగా ఐరాస ఒడంబడిక (UN Convention against Illicit Traffic, 1988).

5. నేర నివారణ

  • మూడు స్థాయిలు (బ్రాంటింగ్‌హామ్, ఫౌస్ట్ (Brantingham and Faust), 1976): ప్రాథమిక (మొత్తం జనాభా, పర్యావరణం: వెలుతురు, విద్య), ద్వితీయ (ప్రమాదంలో ఉన్న సమూహాలు, ప్రదేశాలు), తృతీయ (తెలిసిన నేరస్థులు: ప్రొబేషన్, చికిత్స, పునరావాసం).
  • సామాజిక (అభివృద్ధి) నివారణ మూల కారణాలను ఎదుర్కొంటుంది: పేదరికం, చదువు, కుటుంబం. సందర్భోచిత నివారణ నేరం జరిగే చోట అవకాశాలను తగ్గిస్తుంది.
  • సందర్భోచిత నేర నివారణ (క్లార్క్): హేతుబద్ధ ఎంపికపై (rational choice) ఆధారపడుతుంది (నేరస్థులు శ్రమ, ప్రమాదం, ప్రతిఫలాన్ని బేరీజు వేస్తారు). దీని పద్ధతులు ఐదు శీర్షికల కిందకు వస్తాయి: శ్రమను పెంచడం, ప్రమాదాన్ని పెంచడం, ప్రతిఫలాన్ని తగ్గించడం, రెచ్చగొట్టే అంశాలను తగ్గించడం, సాకులను తొలగించడం.
  • దైనందిన కార్యకలాప సిద్ధాంతం (కోహెన్, ఫెల్సన్, 1979): ప్రేరణ ఉన్న నేరస్థుడు, అనువైన లక్ష్యం సమర్థ సంరక్షకుడు లేనప్పుడు కలిస్తే నేరం జరుగుతుంది.
  • సీపీటెడ్ (జెఫ్రీ): నేరాన్ని తగ్గించడానికి నిర్మిత పర్యావరణాన్ని మార్చడం. సాధారణ సూత్రాలు: సహజ నిఘా, సహజ ప్రవేశ నియంత్రణ, ప్రాదేశిక బలోపేతం, నిర్వహణ.
  • రక్షించుకోగల స్థలం (న్యూమన్): న్యూయార్క్ ప్రభుత్వ గృహ సముదాయాల అధ్యయనం నుంచి వచ్చింది. నాలుగు అంశాలు: ప్రాదేశికత, సహజ నిఘా, ప్రతిబింబం, పరిసరాలు (territoriality, natural surveillance, image, milieu). ఎవరూ పట్టించుకోని కారిడార్లు ఉన్న ఎత్తైన భవనాల్లో నేరాలు ఎక్కువ.
  • జేన్ జేకబ్స్ (Jane Jacobs, 1961) అంతకుముందే "వీధిపై కళ్లు" (eyes on the street) కావాలని వాదించారు: రద్దీగా, మిశ్రమ వినియోగంతో ఉండే వీధులు సురక్షితం.
  • పగిలిన కిటికీలు: కంటికి కనిపించే అవ్యవస్థ (పగిలిన కిటికీలు, గోడలపై రాతలు, బహిరంగ మద్యపానం) ఎవరూ పట్టించుకోవడం లేదనే సంకేతం ఇచ్చి తీవ్ర నేరాలను ఆహ్వానిస్తుంది, కాబట్టి చిన్న అవ్యవస్థను ముందే సరిచేయాలి. ఇది 1990లలో న్యూయార్క్‌లో "శూన్య సహన" (zero tolerance) పోలీసింగ్‌కు ప్రేరణ.
  • సముదాయ పోలీసింగ్ (community policing): నేర కారణాలను కనుగొని సరిచేయడానికి పోలీసులు, నివాసితులు భాగస్వాములుగా పనిచేస్తారు. (2023లో అడిగారు.)

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

  • సారా వ్యతిరేక ఉద్యమం: 1992లో నెల్లూరు జిల్లా దూబగుంట గ్రామంలో ఒక వయోజన అక్షరాస్యత పాఠం తర్వాత గ్రామీణ మహిళల నాయకత్వంలో మొదలైంది; దాని ఫలితంగా 1993 అక్టోబర్ 1 నుంచి సారాపై నిషేధం వచ్చింది.
  • ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1995 జనవరిలో (ఎన్.టి. రామారావు ప్రభుత్వం) సంపూర్ణ మద్య నిషేధం ప్రవేశపెట్టారు, 1997లో ఎత్తివేశారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

  • ✗ "సీపీటెడ్‌ను ఆస్కార్ న్యూమన్ ప్రతిపాదించారు." ✓ సి. రే జెఫ్రీ (1971). న్యూమన్ ఇచ్చింది రక్షించుకోగల స్థలం (1972).
  • ✗ "పగిలిన కిటికీల సిద్ధాంతాన్ని కోహెన్, ఫెల్సన్ ఇచ్చారు." ✓ విల్సన్, కెల్లింగ్ (1982). కోహెన్, ఫెల్సన్ ఇచ్చింది దైనందిన కార్యకలాప సిద్ధాంతం (1979).
  • ✗ "ప్రాథమిక, ద్వితీయ విచలనం బెకర్ పదాలు." ✓ అవి లెమర్ట్‌వి (1951). బెకర్ ముద్ర సిద్ధాంతంతో ముడిపడ్డారు ('బయటివారు', 1963).
  • ✗ "నైతిక భయాందోళనను ఆల్బర్ట్ కోహెన్ ఇచ్చారు." ✓ స్టాన్లీ కోహెన్ (1972). ఆల్బర్ట్ కోహెన్ ఇచ్చింది అపరాధ ఉపసంస్కృతి సిద్ధాంతం.
  • ✗ "ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం, 1986." ✓ 1985. ఎన్‌సీబీ ఏర్పాటైంది 1986లో.
  • ✗ "ఎన్‌డీపీఎస్ దోషికి ఎప్పుడైనా ప్రొబేషన్ లభిస్తుంది." ✓ నేరస్థుడు 18 ఏళ్ల లోపువాడైతే లేదా నేరం సెక్షన్ 26 లేదా 27 కిందిదైతే తప్ప సెక్షన్ 33 ప్రొబేషన్‌ను నిషేధిస్తుంది.
  • ✗ "ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం కింద భంగ్ గంజాయే." ✓ ఆకులు, విత్తనాలు (భంగ్) మినహాయించారు; గంజాయి అంటే పూత లేదా కాయ దశలోని కొనలు.
  • ✗ "ప్రతి విచలనమూ నేరమే." ✓ చట్టం నిషేధించిన విచలనమే నేరం.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • విచలనం: సముదాయపు సహన పరిమితికి మించినది (క్లినార్డ్); కాలం, ప్రదేశాన్ని బట్టి సాపేక్షం.
  • లెమర్ట్ 1951: ప్రాథమిక vs ద్వితీయ విచలనం; బెకర్ 1963: ముద్ర; గాఫ్‌మన్ 1963: కళంకం.
  • స్టాన్లీ కోహెన్ 1972: నైతిక భయాందోళన; కై ఎరిక్సన్: సరిహద్దుల పరిరక్షణ.
  • ఎన్‌డీపీఎస్ చట్టం 1985; ఎన్‌సీబీ 1986; పిట్‌ఎన్‌డీపీఎస్ 1988; అధికరణం 47 మద్య నిషేధం.
  • ఎన్‌డీపీఎస్: స్వల్ప / మధ్యస్థ / వాణిజ్య పరిమాణం; సెక్షన్ 27 వినియోగం; సెక్షన్ 64A చికిత్స పొందే వ్యసనపరులకు మినహాయింపు.
  • ఎన్‌డీపీఎస్ సెక్షన్ 33: 18 ఏళ్ల లోపువారు లేదా సెక్షన్ 26/27 నేరాలు తప్ప ప్రొబేషన్ లేదు.
  • జెల్లినెక్: మద్య వ్యసనం వ్యాధి భావన; ఆల్కహాలిక్స్ అనానిమస్ 1935.
  • నివారణ: ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ; క్లార్క్: సందర్భోచిత నివారణ.
  • జెఫ్రీ 1971 సీపీటెడ్; న్యూమన్ 1972 రక్షించుకోగల స్థలం; జేకబ్స్ "వీధిపై కళ్లు".
  • విల్సన్, కెల్లింగ్ 1982 పగిలిన కిటికీలు; కోహెన్, ఫెల్సన్ 1979 దైనందిన కార్యకలాపం.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

  • స్థానభ్రంశ విమర్శ. ఒక అవకాశాన్ని అడ్డుకుంటే నేరం మరోచోటికి తరలిపోవచ్చు. రెపెట్టో (Reppetto, 1976) ఐదు రకాలు చెప్పారు: ప్రాదేశిక, కాలిక, వ్యూహాత్మక, లక్ష్య, ప్రకార్యాత్మక (spatial, temporal, tactical, target, functional). స్థానభ్రంశం సాధారణంగా పాక్షికమేనని, తరచూ సమీప ప్రాంతాలకు ప్రయోజనాల వ్యాప్తి (diffusion of benefits) ఉంటుందని అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి (క్లార్క్, వీస్‌బర్డ్ (Clarke and Weisburd), 1994).
  • పగిలిన కిటికీలపై విమర్శ. న్యూయార్క్‌లో నేరాలు తగ్గడం దేశవ్యాప్త ట్రెండ్‌కు కూడా సరిపోలిందని, దూకుడుగా క్రమాన్ని కాపాడడం పేదలు, మైనారిటీలపై వేధింపుగా మారవచ్చని విమర్శకులు అంటారు. అవ్యవస్థ, నేర భయం ఇప్పటికీ ముఖ్యమేనని సమర్థకులు బదులిస్తారు.
  • రెండో తరం సీపీటెడ్ మొదటి తరపు భౌతిక రూపకల్పనకు సామాజిక అంశాలను (సముదాయ ఐక్యత, అనుసంధానం, సంస్కృతి) జోడిస్తుంది.
  • ఎన్‌డీపీఎస్ సంస్కరణ చర్చ. సెక్షన్ 27 ఇప్పటికీ వినియోగదారులను నేరస్థులుగా చూస్తుంది. మాదకద్రవ్య డిమాండ్ తగ్గింపు జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (National Action Plan for Drug Demand Reduction) నుంచి విధానం వినియోగదారులను చికిత్స అవసరమైన బాధితులుగా చూస్తోంది; సెక్షన్ 64A మినహాయింపే చట్టపరమైన వారధి. 2021 సవరణ సెక్షన్ 27A (అక్రమ రవాణాకు నిధులు) ముసాయిదాలోని లోపాన్ని సరిచేసింది.
  • ముద్ర, యువత. మాదకద్రవ్యాలు వాడే యువకుడిని నేరస్థుడిగా చూస్తే ద్వితీయ విచలనం పుట్టవచ్చు; చికిత్స, మంత్రణం, కుటుంబంతో కృషి వైపు మళ్లించడం ముద్ర సిద్ధాంతానికీ సెక్షన్ 39కీ సరిపోతుంది.

మెయిన్స్ రాత

  • చట్రం: విచలనాన్ని సమాజమే నిర్వచిస్తుంది; నియంత్రణ, నివారణ శిక్షించడాన్నే కాక హానిని తగ్గించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకోవాలి.
  • అంశాలు:
    • పట్టణీకరణతో అనధికారిక నియంత్రణ (కుటుంబం, సముదాయం) బలహీనపడుతోంది, దాంతో అధికారిక నియంత్రణపై భారం పెరిగింది.
    • మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగానికి ఆరోగ్యానికే ప్రాధాన్యం ఇచ్చే విధానం కావాలి: చికిత్స, సెక్షన్ 64A మినహాయింపు, వ్యసన విముక్తి కేంద్రాలు; అక్రమ రవాణాదారులపై కఠిన చర్య.
    • సందర్భోచిత నివారణ (సీసీటీవీ (CCTV), వెలుతురు, సురక్షిత ప్రజా రవాణా) చౌకైనది, త్వరితమైనది, కానీ సామాజిక నివారణతో జతకట్టాలి.
  • ముందున్న మార్గం: నగర ప్రణాళిక, స్మార్ట్ సిటీ ప్రాజెక్టుల్లో సీపీటెడ్, సముదాయ పోలీసింగ్, పాఠశాలల్లో మాదకద్రవ్య విద్య, మొదటిసారి చిన్న నేరాలు చేసినవారికి జైలుకు బదులు ప్రొబేషన్.

మూలాలు: APPSC District Probation Officer Gr II / Intake Probation Officer, notification 12/2026, Annexure II, Paper II Social Work and Criminology, Unit II; M.B. Clinard, Sociology of Deviant Behavior (1957); E.M. Lemert, Social Pathology (1951); H.S. Becker, Outsiders (1963); E. Goffman, Stigma (1963); K.T. Erikson, Wayward Puritans (1966); S. Cohen, Folk Devils and Moral Panics (1972); E.M. Jellinek, The Disease Concept of Alcoholism (1960); Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985 (as amended in 1988, 2001, 2014 and 2021), sections 2, 4, 20, 21, 27, 31A, 33, 37, 39, 64A; Prevention of Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1988; Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023, sections 22, 23 and 355; Constitution of India, Article 47; Ministry of Social Justice and Empowerment, National Action Plan for Drug Demand Reduction and Nasha Mukt Bharat Abhiyaan (about the scheme); C.R. Jeffery, Crime Prevention Through Environmental Design (1971); O. Newman, Defensible Space (1972); J. Jacobs, The Death and Life of Great American Cities (1961); J.Q. Wilson and G.L. Kelling, 'Broken Windows', The Atlantic Monthly (March 1982); L.E. Cohen and M. Felson, 'Social Change and Crime Rate Trends' (1979); R.V. Clarke, Situational Crime Prevention (1992, 1997); Sutherland and Cressey, Principles of Criminology; Siegel, Criminology; N.V. Paranjape, Criminology and Penology (coverage only); APPSC DPO Paper II Social Work and Criminology, 2023, with final key (themes only)

చివరిగా సరిచూసిన తేదీ: 2026-10-22.

ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.

యాప్‌లో ప్రాక్టీస్ చేయండి ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి

అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Criminology, deviance and crime notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.