గాట్ నుంచి డబ్ల్యూటీఓ వరకు: ప్రపంచ వాణిజ్య…

ముఖ్య వాస్తవాలు

గాట్: సుంకాలు, వాణిజ్యంపై సాధారణ ఒప్పందం (General Agreement on Tariffs and Trade). జెనీవాలో, 1947 అక్టోబర్ 30న 23 దేశాలు సంతకం చేశాయి; 1948 జనవరి 1 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
గాట్ ఒక ఒప్పందం మాత్రమే, సంస్థ కాదు. ప్రతిపాదిత అంతర్జాతీయ వాణిజ్య సంస్థ (International Trade Organization, ITO) (హవానా చార్టర్, 1948) ఎప్పుడూ ఏర్పడలేదు.
గాట్ ఎనిమిది రౌండ్లు: జెనీవా (1947), యానెసీ (1949), టార్కే (1950–51), జెనీవా (1956), డిల్లన్ (1960–61), కెనడీ (1964–67), టోక్యో (1973–79), ఉరుగ్వే (1986–94).
డబ్ల్యూటీఓను స్థాపించిన మరకేష్ ఒప్పందం (Marrakesh Agreement) మీద 1994 ఏప్రిల్ 15న (మరకేష్, మొరాకో) సంతకాలు జరిగాయి.
డబ్ల్యూటీఓ 1995 జనవరి 1న ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. భారత్ మొదటి రోజు నుంచే సభ్య దేశం.
సభ్య దేశాలు: 166 (2024 నుంచి; అప్పుడు కొమొరోస్, తిమోర్-లెస్తే చేరాయి).
డైరెక్టర్ జనరల్: ఎంగోజీ ఒకోంజో-ఇవేలా (నైజీరియా), మొదటి మహిళా, మొదటి ఆఫ్రికన్ డీజీ, 2021 మార్చి నుంచి; 2025 సెప్టెంబర్ నుంచి రెండో పదవీకాలం.
అత్యున్నత సంస్థ: మంత్రుల స్థాయి సదస్సు (Ministerial Conference), కనీసం రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి సమావేశమవుతుంది. రోజువారీ పనులు: జనరల్ కౌన్సిల్ (General Council) (ఇదే వివాద పరిష్కార సంస్థగా, వాణిజ్య విధాన సమీక్ష సంస్థగా కూడా సమావేశమవుతుంది).
అత్యంత అనుకూల దేశం (most-favoured nation): గాట్ అధికరణం I; ఒక సభ్య దేశానికి ఇచ్చిన రాయితీని అన్ని సభ్య దేశాలకూ ఇవ్వాలి.
జాతీయ ప్రతిపత్తి: గాట్ అధికరణం III; దిగుమతి అయిన వస్తువులు దేశంలోకి వచ్చాక, దేశీయ వస్తువుల కంటే తక్కువగా చూడకూడదు.
ప్రధాన ఒప్పందాలు: గాట్ 1994 (వస్తువులు), గాట్స్ (GATS) (సేవలు), ట్రిప్స్ (TRIPS) (మేధో సంపత్తి), ట్రిమ్స్ (TRIMs) (పెట్టుబడి చర్యలు), వ్యవసాయ ఒప్పందం (Agreement on Agriculture, AoA), ఎస్‌పీఎస్ (SPS), టీబీటీ (TBT), యాంటీ డంపింగ్, సబ్సిడీలు, ప్రతిసమతుల్య చర్యలు, రక్షణ చర్యలు (safeguards).
వివాద పరిష్కారం: వివాద పరిష్కార అవగాహన (Dispute Settlement Understanding, DSU); మొదట ప్యానెళ్లు, తర్వాత అప్పిలేట్ బాడీ (Appellate Body) (7 మంది సభ్యులు).
దోహా అభివృద్ధి రౌండ్ (Doha Development Round) 2001లో (4వ మంత్రుల స్థాయి సదస్సు, దోహా) ప్రారంభమైంది; ఇంకా పూర్తి కాలేదు.

వివరణ

గాట్, డబ్ల్యూటీఓ పోలిక

అంశం	గాట్	డబ్ల్యూటీఓ
స్వభావం	తాత్కాలిక ఒప్పందం	శాశ్వత సంస్థ
సభ్యులను పిలిచే పేరు	కాంట్రాక్టింగ్ పార్టీలు	సభ్య దేశాలు
పరిధి	వస్తువులు మాత్రమే	వస్తువులు, సేవలు, మేధో సంపత్తి హక్కులు
వివాదాలు	నెమ్మది; ఒక పక్షం అడ్డుకోగలదు	కట్టుబడి ఉండాలి, కాలపరిమితితో

వాణిజ్య వ్యవస్థ సూత్రాలు

వివక్ష లేకపోవడం: సభ్య దేశాల మధ్య అత్యంత అనుకూల దేశం నియమం, సరిహద్దు లోపల జాతీయ ప్రతిపత్తి.
స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం వైపు: చర్చల ద్వారా సుంకాలను క్రమంగా తగ్గించడం.
బైండింగ్ ద్వారా అంచనా వేయగలగడం: సభ్య దేశాలు సుంకాలను ఒక గరిష్ఠ పరిమితి వద్ద "బైండ్" చేస్తాయి (బౌండ్ రేటు); వర్తించే రేటు (applied rate) దానికంటే తక్కువ ఉండవచ్చు, ఎక్కువ ఉండకూడదు.
న్యాయమైన పోటీ: డంపింగ్, సబ్సిడీలపై నియమాలు.
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ప్రత్యేక, విభేదాత్మక ప్రతిపత్తి (special and differential treatment): ఎక్కువ గడువు, తక్కువ బాధ్యతలు.

అత్యంత అనుకూల దేశం నియమానికి మినహాయింపులు

స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ప్రాంతాలు, కస్టమ్స్ యూనియన్లు (గాట్ అధికరణం XXIV).
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ప్రాధాన్యాల కోసం ఎనేబ్లింగ్ క్లాజు (Enabling Clause, 1979), ఉదా. సాధారణ ప్రాధాన్యాల వ్యవస్థ (Generalised System of Preferences, GSP).
ఒక ప్రత్యేక దేశం నుంచి వచ్చే అన్యాయ వాణిజ్యంపై యాంటీ డంపింగ్, ప్రతిసమతుల్య సుంకాలు (countervailing duties).
సాధారణ మినహాయింపులు (అధికరణం XX: ఆరోగ్యం, సంరక్షణ), భద్రతా మినహాయింపులు (అధికరణం XXI).

వ్యవసాయ ఒప్పందం: బాక్సులు

బాక్స్	ఇందులో ఉండేవి	పరిమితి
అంబర్	వాణిజ్యాన్ని వక్రీకరించే మద్దతు (ధర మద్దతు, ఇన్‌పుట్ సబ్సిడీలు)	పరిమితి ఉంది; డి మినిమిస్ (de minimis) ఉత్పత్తి విలువలో 5% (అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు), 10% (అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు)
బ్లూ	ఉత్పత్తిని పరిమితం చేసే కార్యక్రమాలతో ముడిపడిన మద్దతు	పరిమితి లేదు
గ్రీన్	అతి తక్కువ వక్రీకరణ: పరిశోధన, విస్తరణ, ఆహార భద్రత నిల్వలు, ప్రత్యక్ష ఆదాయ మద్దతు	పరిమితి లేదు

డెవలప్‌మెంట్ బాక్స్ (అధికరణం 6.2) అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లో అల్పాదాయ రైతులకు ఇచ్చే పెట్టుబడి, ఇన్‌పుట్ సబ్సిడీలకు మినహాయింపు ఇస్తుంది.

ఇతర ఒప్పందాలు క్లుప్తంగా

ట్రిప్స్: మేధో సంపత్తి హక్కుల వాణిజ్య సంబంధిత అంశాల ఒప్పందం. పేటెంట్లు, కాపీరైట్, ట్రేడ్‌మార్కులు, భౌగోళిక గుర్తింపులకు కనీస ప్రమాణాలు; ఔషధాల్లో ఉత్పత్తి పేటెంట్లు (product patents) అనుమతించేందుకు భారత్ తన పేటెంట్ల చట్టాన్ని సవరించింది (2005).
గాట్స్: సరఫరాకు నాలుగు పద్ధతులు: (1) సరిహద్దు దాటి, (2) విదేశాల్లో వినియోగం, (3) వాణిజ్య ఉనికి, (4) సహజ వ్యక్తుల రాకపోకలు (భారత్ ఆసక్తి).
ట్రిమ్స్: దిగుమతుల పట్ల వివక్ష చూపే పెట్టుబడి షరతులను నిషేధిస్తుంది, ఉదా. స్థానిక భాగాల నిబంధనలు (local content requirements).
ఎస్‌పీఎస్ / టీబీటీ: ఆహార భద్రత ప్రమాణాలు, జంతు, మొక్కల ఆరోగ్యం; సాంకేతిక ప్రమాణాలు, లేబులింగ్.
వాణిజ్య విధాన సమీక్ష యంత్రాంగం (Trade Policy Review Mechanism): ప్రతి సభ్య దేశం వాణిజ్య విధానాలపై క్రమం తప్పని సమీక్ష.

వివాద పరిష్కార సోపానాలు

సంప్రదింపులు (60 రోజులు).
ముగ్గురితో ప్యానెల్ (సాధారణంగా సుమారు 6 నెలల్లో నివేదిక).
అప్పిలేట్ బాడీకి అప్పీలు, చట్టపరమైన అంశాలపై మాత్రమే.
సభ్య దేశాలన్నీ తిరస్కరించడానికి అంగీకరిస్తే తప్ప (వ్యతిరేక ఏకాభిప్రాయం, negative or reverse consensus) వివాద పరిష్కార సంస్థ నివేదికను ఆమోదిస్తుంది.
అమలు; అమలు చేయకపోతే పరిహారం లేదా అనుమతించిన ప్రతీకార చర్యలు (authorised retaliation).

లోతైన విశ్లేషణ

ఉరుగ్వే రౌండ్ ఫలితాలు: డబ్ల్యూటీఓను ఏర్పాటు చేసింది; వ్యవసాయం, వస్త్రాలను నియమాల కిందకు తెచ్చింది (బహుళ ఫైబర్ ఒప్పందం (Multi-Fibre Arrangement) 2005 జనవరి 1 నాటికి దశలవారీగా రద్దయింది); సేవలు, మేధో సంపత్తి హక్కులు, పెట్టుబడి చర్యలను చేర్చింది.
ఏకైక ప్యాకేజీ (single undertaking): సభ్య దేశాలు దాదాపు అన్ని ఒప్పందాలనూ ఒకే ప్యాకేజీగా అంగీకరిస్తాయి. మినహాయింపులు బహుపాక్షిక (plurilateral) ఒప్పందాలు, ఉదా. ప్రభుత్వ కొనుగోళ్ల ఒప్పందం (Government Procurement Agreement) (భారత్ ఇందులో పరిశీలక దేశం, పక్షం కాదు), పౌర విమానాల ఒప్పందం.
అప్పిలేట్ బాడీ సంక్షోభం: 2019 డిసెంబర్ 11 నుంచి దీనికి కనీసం ముగ్గురు సభ్యులు లేరు, ఎందుకంటే కొత్త నియామకాలను అమెరికా అడ్డుకుంటోంది. "శూన్యంలోకి" అప్పీళ్ల (appeals into the void) వల్ల ప్యానెల్ నివేదికలు ఆమోదం పొందకుండా ఉండిపోతున్నాయి. ఈయూ (EU) నేతృత్వంలోని దేశాల బృందం బహుళ పక్ష తాత్కాలిక అప్పీలు మధ్యవర్తిత్వ ఏర్పాటు (Multi-Party Interim Appeal Arbitration Arrangement, MPIA, 2020) ఏర్పాటు చేసింది; భారత్ ఇందులో చేరలేదు.
భారత్ కేసులు: పరిమాణాత్మక ఆంక్షల (quantitative restrictions) కేసు (అమెరికా ఫిర్యాదు) 1999లో భారత్‌కు వ్యతిరేకంగా వచ్చింది; చెల్లింపుల శేషం కారణంగా విధించిన పరిమాణాత్మక ఆంక్షలను భారత్ 2001 ఏప్రిల్ నాటికి తొలగించింది. చక్కెర సబ్సిడీలు, ఎగుమతి ప్రోత్సాహక పథకాలపైనా భారత్ సవాళ్లను ఎదుర్కొంది (2021లో ఎంఈఐఎస్ (MEIS) స్థానంలో ఆర్‌ఓడీటీఈపీ (RoDTEP) వచ్చింది).
మంత్రుల స్థాయి సదస్సుల మైలురాళ్లు

సంవత్సరం	ప్రదేశం	ఫలితం
2001	దోహా	దోహా అభివృద్ధి అజెండా; ట్రిప్స్, ప్రజారోగ్యంపై ప్రకటన
2013	బాలి	వాణిజ్య సులభతర ఒప్పందం (Trade Facilitation Agreement) (2017 ఫిబ్రవరి 22 నుంచి అమలు); ప్రభుత్వ ఆహార నిల్వలపై తాత్కాలిక శాంతి క్లాజు (peace clause)
2015	నైరోబీ	వ్యవసాయ ఎగుమతి సబ్సిడీల ముగింపు
2022	జెనీవా (MC12)	మత్స్య సబ్సిడీల ఒప్పందం; కోవిడ్-19 టీకాలకు ట్రిప్స్ మినహాయింపు
2024	అబుదాబి (MC13)	ఈ-కామర్స్ సుంకాలపై మారటోరియం పొడిగింపు; కొమొరోస్, తిమోర్-లెస్తే చేరికకు ఆమోదం (2024 ఆగస్టు నుంచి సభ్య దేశాలు)

శాంతి క్లాజు: ఆహార భద్రత కోసం భారత్ ప్రభుత్వ ఆహార నిల్వలు (కనీస మద్దతు ధర (MSP) సేకరణ) అంబర్ బాక్స్ పరిమితిని దాటినా వివాదాల నుంచి రక్షణ పొందుతాయి; శాశ్వత పరిష్కారం వచ్చేవరకు 2014 నవంబర్‌లో దీన్ని నిరవధికం చేశారు.
మత్స్య సబ్సిడీల ఒప్పందం (మొదటి దశ: అక్రమ, నివేదించని, నియంత్రణ లేని చేపల వేట; అతిగా వేటాడిన నిల్వలు) 2025 సెప్టెంబర్ 15న అమలులోకి వచ్చింది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "గాట్ ఐఎంఎఫ్ (IMF) లాంటి సంస్థ." ✓ అది ఒక ఒప్పందం; అంతర్జాతీయ వాణిజ్య సంస్థ విఫలమైంది. డబ్ల్యూటీఓ సంస్థ.
✗ "డబ్ల్యూటీఓ 1994లో ఏర్పడింది." ✓ ఒప్పందంపై సంతకాలు 1994 ఏప్రిల్ 15; డబ్ల్యూటీఓ 1995 జనవరి 1 నుంచి పనిచేస్తోంది.
✗ "ఉరుగ్వే రౌండ్ మొదటి రౌండ్." ✓ అది ఎనిమిదో రౌండ్; మొదటిది జెనీవా 1947.
✗ "అత్యంత అనుకూల దేశం అంటే ఒక దేశానికి ప్రత్యేక సదుపాయాలు." ✓ దీని అర్థం సభ్య దేశాలన్నిటినీ సమానంగా చూడడం.
✗ "జాతీయ ప్రతిపత్తి సరిహద్దు వద్ద సుంకాలకు వర్తిస్తుంది." ✓ ఇది వస్తువులు దేశంలోకి వచ్చిన తర్వాత (అంతర్గత పన్నులు, నియమాలు) వర్తిస్తుంది; సరిహద్దు వద్ద సుంకాలు అనుమతించబడతాయి.
✗ "గ్రీన్ బాక్స్ సబ్సిడీలకు పరిమితి ఉంది." ✓ అంబర్ బాక్స్ మద్దతుకు పరిమితి ఉంది; గ్రీన్ బాక్స్‌కు లేదు.
✗ "ప్రభుత్వ కొనుగోళ్ల ఒప్పందంలో భారత్ పక్షం." ✓ భారత్ పరిశీలక దేశం.
✗ "డబ్ల్యూటీఓ ప్రధాన కార్యాలయం న్యూయార్క్‌లో ఉంది." ✓ జెనీవా.

త్వరిత పునశ్చరణ

గాట్: 1947 అక్టోబర్ 30, జెనీవా, 23 దేశాలు, 1948 జనవరి 1 నుంచి అమలు.
ఎనిమిది రౌండ్లు; చివరిది = ఉరుగ్వే (1986–94).
మరకేష్ 1994 ఏప్రిల్ 15; డబ్ల్యూటీఓ 1995 జనవరి 1 నుంచి, జెనీవా.
అత్యంత అనుకూల దేశం = అధికరణం I; జాతీయ ప్రతిపత్తి = అధికరణం III; స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు = అధికరణం XXIV.
ఒప్పందాలు: గాట్ 1994, గాట్స్, ట్రిప్స్, ట్రిమ్స్, వ్యవసాయ ఒప్పందం, ఎస్‌పీఎస్, టీబీటీ.
వ్యవసాయ ఒప్పందం బాక్సులు: అంబర్‌కు పరిమితి (అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు డి మినిమిస్ 10%), బ్లూ, గ్రీన్‌కు లేదు.
వివాద పరిష్కార అవగాహన: సంప్రదింపులు, ప్యానెల్, అప్పిలేట్ బాడీ; వ్యతిరేక ఏకాభిప్రాయం.
అప్పిలేట్ బాడీ 2019 డిసెంబర్ నుంచి పనిచేయడం లేదు.
దోహా రౌండ్ 2001; బాలి వాణిజ్య సులభతర ఒప్పందం 2013 (2017 నుంచి అమలు).
డీజీ ఎంగోజీ ఒకోంజో-ఇవేలా; 166 సభ్య దేశాలు.

ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: డబ్ల్యూటీఓ నియమాల ఆధారిత, వివక్ష లేని వాణిజ్యాన్ని ఇచ్చింది; ఇప్పుడు దాని చర్చల, వివాద పరిష్కార విధులు బలహీనంగా ఉన్నాయి.
భారత్‌కు లాభాలు: స్థిరమైన మార్కెట్ ప్రవేశం, చిన్న ఆర్థిక వ్యవస్థలు పెద్దవాటిని సవాలు చేయగల వేదిక, సేవలు, ఐటీ (IT) వృద్ధి.
ఆందోళనలు: 1986–88 సూచన ధరల ఆధారంగా వ్యవసాయ సబ్సిడీ నియమాలు; ట్రిప్స్, మందుల అందుబాటు; అభివృద్ధి చెందిన దేశాల సుంకేతర అవరోధాలు.
ప్రస్తుత ఒత్తిడి: నిలిచిపోయిన దోహా రౌండ్, అప్పిలేట్ బాడీ స్తంభన, మెగా ప్రాంతీయ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు (FTAs), ఏకపక్ష సుంకాల పెరుగుదల.
ముందున్న మార్గం: రెండు అంచెల వివాద పరిష్కారాన్ని పునరుద్ధరించడం, ప్రభుత్వ ఆహార నిల్వలపై శాశ్వత పరిష్కారం, ప్రత్యేక, విభేదాత్మక ప్రతిపత్తిని కొనసాగించడం, డబ్ల్యూటీఓ కృషిని సమతుల్య ద్వైపాక్షిక స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలతో జోడించడం.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.