APPSC Paper I · Indian economy · International economics: trade, institutions and growth

ప్రపంచ బ్యాంకు గ్రూప్ (IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID), ప్రాంతీయ బ్యాంకులు (ADB, AIIB, NDB)

ప్రపంచ బ్యాంకు గ్రూప్‌లోని ఐదు సంస్థలు దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి నిధులు ఇస్తాయి (మధ్య ఆదాయ దేశాలకు ఐబీఆర్‌డీ, అత్యంత పేద దేశాలకు ఐడీఏ), ప్రైవేటు పెట్టుబడికి మద్దతు ఇస్తాయి (ఐఎఫ్‌సీ), దానికి బీమా కల్పిస్తాయి (ఎంఐజీఏ), పెట్టుబడి వివాదాలను పరిష్కరిస్తాయి (ఐసీఎస్‌ఐడీ); ఏడీబీ, ఏఐఐబీ, ఎన్‌డీబీ వంటి ప్రాంతీయ, కొత్త బ్యాంకులు ఎక్కువగా మౌలిక సదుపాయాల (infrastructure) కోసం అదనపు నిధులు ఇస్తాయి.

ముఖ్య వాస్తవాలు

  • ప్రపంచ బ్యాంకు గ్రూప్ (World Bank Group, WBG): ఐదు సంస్థలు; ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్, డి.సి.
సంస్థసంవత్సరంప్రధాన పాత్ర
అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు (IBRD)1944 (కార్యకలాపాలు 1946)మధ్య ఆదాయ, రుణ అర్హత గల దేశాలకు రుణాలు
అంతర్జాతీయ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్ (IFC)1956ప్రైవేటు రంగంలో పెట్టుబడి
అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి సంఘం (IDA)1960అత్యంత పేద దేశాలకు వడ్డీ లేని లేదా తక్కువ వడ్డీ రుణాలు, గ్రాంట్లు
అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కార కేంద్రం (ICSID)1966పెట్టుబడిదారు–దేశం మధ్య వివాదాల పరిష్కారం
బహుపాక్షిక పెట్టుబడి హామీ సంస్థ (MIGA)1988రాజకీయ నష్టభయ బీమా (హామీలు)
  • కచ్చితమైన అర్థంలో "ప్రపంచ బ్యాంకు" = ఐబీఆర్‌డీ + ఐడీఏ.
  • ఐఎంఎఫ్ (IMF) సభ్య దేశాలు మాత్రమే ఐబీఆర్‌డీలో చేరగలవు.
  • భారత్: ఐబీఆర్‌డీ, ఐడీఏ, ఐఎఫ్‌సీ, ఎంఐజీఏల్లో సభ్య దేశం; ఐసీఎస్‌ఐడీలో సభ్యత్వం లేదు.
  • ఐడీఏ ప్రపంచ బ్యాంకు "మృదు రుణ గవాక్షం (soft loan window)". ఐబీఆర్‌డీ దాదాపు మార్కెట్ షరతులపై రుణాలు ఇస్తుంది ("కఠిన రుణాలు (hard loans)").
  • అధ్యక్షుడు: అజయ్ బంగా (Ajay Banga) (2023 జూన్ నుంచి). సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రపంచ బ్యాంకుకు అమెరికన్, ఐఎంఎఫ్‌కు యూరోపియన్ అధిపతిగా ఉంటారు.
  • ఏషియన్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ (Asian Development Bank, ADB): 1966, ప్రధాన కార్యాలయం మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్). అతిపెద్ద వాటాదారులు: జపాన్, అమెరికా. సంప్రదాయం ప్రకారం దీని అధ్యక్షుడు జపనీయుడు. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
  • ఆసియా మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి బ్యాంకు (Asian Infrastructure Investment Bank, AIIB): చైనా ప్రతిపాదన (2013); కార్యకలాపాలు 2016 జనవరిలో ప్రారంభం; ప్రధాన కార్యాలయం బీజింగ్. అతిపెద్ద వాటాదారు చైనా, రెండో అతిపెద్ద వాటాదారు భారత్.
  • నూతన అభివృద్ధి బ్యాంకు (New Development Bank, NDB, "బ్రిక్స్ బ్యాంకు"): ఒప్పందంపై ఫోర్టలేజా, బ్రెజిల్‌ (2014 జూలై)లో సంతకాలు; ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై; 2015లో పని ప్రారంభం. తొలి అధ్యక్షుడు: కె.వి. కామత్ (K.V. Kamath) (భారత్).
  • బ్రిక్స్ ఆకస్మిక నిల్వల ఏర్పాటు (BRICS Contingent Reserve Arrangement, CRA): చెల్లింపుల శేషం (balance of payments) మద్దతు కోసం US$ 100 బిలియన్ల నిధి (చైనా 41, బ్రెజిల్ 18, భారత్ 18, రష్యా 18, దక్షిణాఫ్రికా 5).

వివరణ

ఐదు సంస్థలు

  • ఐబీఆర్‌డీ: యుద్ధంతో దెబ్బతిన్న యూరప్‌ను పునర్నిర్మించడానికి బ్రెట్టన్ వుడ్స్‌లో ఏర్పాటైంది; తొలి రుణం ఫ్రాన్స్‌కు (1947, US$ 250 మిలియన్లు). సభ్య దేశాల మూలధనం (capital) ఆధారంగా ప్రపంచ మూలధన మార్కెట్ల (capital markets)లో బాండ్లు (bonds) అమ్మి ప్రధానంగా నిధులు సేకరిస్తుంది. ప్రభుత్వాలకు, లేదా ప్రభుత్వ హామీతో రుణాలు ఇస్తుంది.
  • ఐడీఏ: అత్యంత పేద దేశాలు ఐబీఆర్‌డీ షరతులను భరించలేనందున 1960లో ఏర్పాటైంది. ప్రధానంగా దాత దేశాల విరాళాలతో నిధులు సమకూరుతాయి, వీటిని ప్రతి మూడేళ్లకు పునరుద్ధరిస్తారు ("పునర్భరణలు (replenishments)"); ఐడీఏ21 (IDA21) (2024 డిసెంబర్) US$ 100 బిలియన్ల ప్యాకేజీ. రుణాలపై వడ్డీ సున్నా లేదా చాలా తక్కువ, దీర్ఘ కాలపరిమితి, గ్రేస్ పీరియడ్ ఉంటాయి.
  • ఐఎఫ్‌సీ: అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లోని ప్రైవేటు సంస్థల (firms)కు ప్రభుత్వ హామీ లేకుండా రుణాలు ఇస్తుంది, వాటిలో ఈక్విటీ తీసుకుంటుంది; ఇతర పెట్టుబడిదారులను సమీకరిస్తుంది. 2014లో లండన్‌లో రూపాయి విలువ గల తొలి బాండ్లను ఐఎఫ్‌సీ జారీ చేసింది, వాటిని "మసాలా బాండ్లు (Masala bonds)" అంటారు.
  • ఎంఐజీఏ: విదేశీ పెట్టుబడిదారులకు వాణిజ్యేతర నష్టభయాల నుంచి హామీ ఇస్తుంది: కరెన్సీ బదిలీ ఆంక్షలు, జప్తు, యుద్ధం, అంతర్గత అల్లర్లు, ఒప్పంద ఉల్లంఘన.
  • ఐసీఎస్‌ఐడీ: విదేశీ పెట్టుబడిదారులు, ఆతిథ్య దేశాల మధ్య వివాదాలకు రాజీ, మధ్యవర్తిత్వం అందిస్తుంది.

ఐబీఆర్‌డీ, ఐడీఏ పోలిక

అంశంఐబీఆర్‌డీఐడీఏ
రుణగ్రహీతలుమధ్య ఆదాయ, రుణ అర్హత గలవిఅత్యంత పేద దేశాలు
నిధులు ఎక్కడి నుంచిబాండ్ మార్కెట్లు, మూలధనందాతల పునర్భరణలు
షరతులుదాదాపు మార్కెట్ వడ్డీసున్నా లేదా తక్కువ వడ్డీ, దీర్ఘ కాలపరిమితి
మారుపేరుకఠిన రుణ గవాక్షంమృదు రుణ గవాక్షం

భారత్, ప్రపంచ బ్యాంకు

  • ఐబీఆర్‌డీ, ఐడీఏ రెండింటి నుంచీ అతిపెద్ద రుణగ్రహీతల్లో భారత్ ఒకటి.
  • 2014 (ఐడీఏ16 ముగింపు) తర్వాత భారత్ ఐడీఏ నుంచి గ్రాడ్యుయేట్ అయింది (graduated); ఇప్పుడు ప్రధానంగా ఐబీఆర్‌డీ నుంచి రుణాలు తీసుకుంటోంది, ఐఎఫ్‌సీ భారత సంస్థల్లో పెట్టుబడి పెడుతోంది.
  • రుణాల రకాలు: పెట్టుబడి ప్రాజెక్టు ఫైనాన్సింగ్, అభివృద్ధి విధాన ఫైనాన్సింగ్ (సంస్కరణలకు బడ్జెట్ (budget) మద్దతు), ప్రోగ్రామ్-ఫర్-రిజల్ట్స్ (Program-for-Results).

ప్రాంతీయ, కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకులు

బ్యాంకుస్థాపనప్రధాన కార్యాలయంగమనిక
ఏడీబీ1966మనీలాజపాన్, అమెరికా అతిపెద్ద వాటాదారులు
ఏఐఐబీ2016 (కార్యకలాపాలు)బీజింగ్చైనా మొదటి, భారత్ రెండో స్థానం
ఎన్‌డీబీ2014 (ఒప్పందం)షాంఘైఐదు బ్రిక్స్ వ్యవస్థాపక దేశాలు, సమాన వాటాలు
ఆఫ్రికా అభివృద్ధి బ్యాంకు (AfDB)1964అబిద్జాన్ఆఫ్రికా
  • ఇతర ప్రాంతీయ బ్యాంకులు: ఇంటర్-అమెరికన్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ (Inter-American Development Bank) (1959, వాషింగ్టన్), యూరోపియన్ బ్యాంక్ ఫర్ రీకన్‌స్ట్రక్షన్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ (European Bank for Reconstruction and Development, EBRD) (1991, లండన్; భారత్ 2018లో చేరింది), ఇస్లామిక్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్ (Islamic Development Bank) (జెద్దా).
  • ఏడీబీకి రాయితీ గవాక్షం ఉంది, అదే ఏషియన్ డెవలప్‌మెంట్ ఫండ్ (Asian Development Fund).
  • ఎన్‌డీబీ: ఐదు వ్యవస్థాపక దేశాలు సమాన మూలధనం చెల్లించాయి, కాబట్టి ప్రతి దేశానికి సమాన ఓటు; కొత్త సభ్య దేశాలు బంగ్లాదేశ్, యూఏఈ, ఈజిప్ట్, అల్జీరియా. గిఫ్ట్ సిటీ (GIFT City), గుజరాత్‌లో భారత్‌కు ఎన్‌డీబీ ప్రాంతీయ కార్యాలయం ఉంది.

లోతైన విశ్లేషణ

  • ఓటింగ్: డబ్ల్యూబీజీ ఓట్లు మూలధన వాటాలు, ప్రాథమిక ఓట్లపై ఆధారపడతాయి; 85% అవసరమైన నిర్ణయాలపై అమెరికాకు వీటో ఉంది. ఏఐఐబీలో చైనా ఓటు వాటా (సుమారు నాలుగో వంతు) ప్రత్యేక మెజారిటీ నిర్ణయాలపై (75%) దానికి వీటో ఇస్తుంది.
  • కొత్త బ్యాంకులు ఎందుకు వచ్చాయి: ఐఎంఎఫ్, ప్రపంచ బ్యాంకుల్లో కోటా, ప్రాతినిధ్య సంస్కరణలు నెమ్మదిగా సాగడం, ఆసియాలో భారీ మౌలిక సదుపాయాల లోటు, వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థలు సొంత నియమాలు రూపొందించుకోవాలనే కోరిక. ఏఐఐబీ, ఎన్‌డీబీ చాలా ప్రాజెక్టులకు ప్రపంచ బ్యాంకు, ఏడీబీతో కలిసి నిధులు ఇస్తున్నాయి.
  • దేశాల వర్గీకరణ: ప్రపంచ బ్యాంకు తలసరి జీఎన్‌ఐ (GNI per capita) (అట్లాస్ పద్ధతి (Atlas method)) ఆధారంగా ఆర్థిక వ్యవస్థలను అల్ప, దిగువ మధ్య, ఎగువ మధ్య, అధిక ఆదాయ దేశాలుగా వర్గీకరిస్తుంది, ప్రతి జూలై 1న సవరిస్తుంది; భారత్ దిగువ మధ్య ఆదాయ దేశం.
  • గ్రాడ్యుయేషన్: ఆదాయం పెరిగే కొద్దీ దేశం ఐడీఏ నుంచి "బ్లెండ్" (ఐడీఏ + ఐబీఆర్‌డీ)కు, తర్వాత ఐబీఆర్‌డీ షరతులకు మాత్రమే మారుతుంది.
  • రక్షణ నియమాలు (safeguards): ప్రపంచ బ్యాంకు పర్యావరణ, సామాజిక చట్రం (Environmental and Social Framework) (2018) పునరావాసం, పర్యావరణం, స్థానిక ఆదిమ ప్రజల అంశాలను నియంత్రిస్తుంది. తనిఖీ ప్యానెల్ (Inspection Panel) (1993) ప్రభావిత ప్రజల ఫిర్యాదులను వింటుంది.
  • విమర్శలు: గతంలో (1980లు–90లు) నిర్మాణాత్మక సర్దుబాటు రుణాలకు మార్కెట్ సంస్కరణల షరతులు జోడించారు; భారీ ఆనకట్టలు, పునరావాసం (ఉదాహరణకు సర్దార్ సరోవర్ (నర్మదా) ప్రాజెక్టు; స్వతంత్ర సమీక్ష తర్వాత 1993లో భారత్ బ్యాంకు రుణంలో మిగిలిన భాగాన్ని రద్దు చేసుకుంది).
  • నివేదికలు: ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదిక (World Development Report) (వార్షికం, 1978 నుంచి), మానవ మూలధన సూచీ (Human Capital Index), లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ (Logistics Performance Index); డూయింగ్ బిజినెస్ (Doing Business) 2021లో నిలిపివేశారు.
  • పరిణామ ఎజెండా: 2023 నుంచి వాతావరణం, ప్రపంచ ఉమ్మడి ప్రయోజనాల కోసం ఎక్కువ రుణాలు ఇవ్వడానికి బహుపాక్షిక బ్యాంకులు తమ మూలధనాన్ని విస్తరిస్తున్నాయి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

  • అమరావతి రాజధాని నగరం: 2024 డిసెంబర్‌లో అమరావతి రాజధాని నగర అభివృద్ధి కార్యక్రమానికి ప్రపంచ బ్యాంకు సుమారు US$ 800 మిలియన్లు, ఏడీబీ సుమారు US$ 789 మిలియన్లు ఆమోదించాయి.
  • విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్ (Visakhapatnam-Chennai Industrial Corridor, VCIC): తూర్పు తీర ఆర్థిక కారిడార్ (East Coast Economic Corridor) మొదటి దశ; 2016 నుంచి ఏడీబీ రుణాల మద్దతు ఉంది.
  • విద్యుత్: ఏపీ 24x7 అందరికీ విద్యుత్ (24x7 Power for All) ప్రాజెక్టుకు ప్రపంచ బ్యాంకు, ఏఐఐబీ కలిసి నిధులు ఇచ్చాయి (ఏఐఐబీ ఆమోదం 2017, భారత్‌కు దాని తొలి రుణాల్లో ఒకటి).

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

  • ✗ "ఐదు డబ్ల్యూబీజీ సంస్థల్లోనూ భారత్ సభ్య దేశం." ✓ భారత్ ఐసీఎస్‌ఐడీలో లేదు.
  • ✗ "ఐఎఫ్‌సీ ప్రభుత్వాలకు రుణాలు ఇస్తుంది." ✓ ఐఎఫ్‌సీ ప్రైవేటు రంగంలో (private sector) ప్రభుత్వ హామీ లేకుండా పెట్టుబడి పెడుతుంది.
  • ✗ "ఐడీఏ కఠిన రుణ గవాక్షం." ✓ ఐడీఏ మృదు రుణ గవాక్షం; ఐబీఆర్‌డీ దాదాపు మార్కెట్ షరతులపై రుణాలు ఇస్తుంది.
  • ✗ "ఐడీఏను బ్రెట్టన్ వుడ్స్‌లో ఏర్పాటు చేశారు." ✓ ఐడీఏ 1960 నాటిది; ఐబీఆర్‌డీ 1944 నాటిది.
  • ✗ "ఎంఐజీఏ పెట్టుబడి వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది." ✓ ఐసీఎస్‌ఐడీ వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది; ఎంఐజీఏ రాజకీయ నష్టభయానికి బీమా (insurance) ఇస్తుంది.
  • ✗ "ఏడీబీ బీజింగ్‌లో ఉంది." ✓ ఏడీబీ మనీలాలో ఉంది; ఏఐఐబీ బీజింగ్‌లో ఉంది.
  • ✗ "ఎన్‌డీబీ ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీలో ఉంది." ✓ షాంఘై; భారత్‌కు చెందిన కె.వి. కామత్ దాని తొలి అధ్యక్షుడు.
  • ✗ "ఏఐఐబీలో భారత్ అతిపెద్ద వాటాదారు." ✓ చైనా తర్వాత రెండో స్థానం.
  • ✗ "సీఆర్‌ఏలో భారత్ వాటా అతిపెద్దది." ✓ చైనా 41; భారత్, బ్రెజిల్, రష్యా ఒక్కొక్కటి 18; దక్షిణాఫ్రికా 5.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • డబ్ల్యూబీజీ: ఐబీఆర్‌డీ 1944, ఐఎఫ్‌సీ 1956, ఐడీఏ 1960, ఐసీఎస్‌ఐడీ 1966, ఎంఐజీఏ 1988.
  • ప్రపంచ బ్యాంకు = ఐబీఆర్‌డీ + ఐడీఏ; ఐడీఏ = మృదు రుణ గవాక్షం.
  • భారత్ ఐసీఎస్‌ఐడీలో లేదు; 2014 తర్వాత ఐడీఏ నుంచి గ్రాడ్యుయేట్ అయింది.
  • ఐఎఫ్‌సీ: ప్రైవేటు రంగం; మసాలా బాండ్లు 2014. ఎంఐజీఏ: రాజకీయ నష్టభయ బీమా.
  • అధ్యక్షుడు అజయ్ బంగా (2023).
  • ఏడీబీ 1966 మనీలా; ఏఐఐబీ బీజింగ్ 2016; ఎన్‌డీబీ షాంఘై (ఫోర్టలేజా 2014).
  • సీఆర్‌ఏ US$ 100 బిలియన్లు: చైనా 41, భారత్ 18.
  • ఏఐఐబీలో భారత్ రెండో అతిపెద్ద వాటాదారు.
  • అమరావతి: ప్రపంచ బ్యాంకు, ఏడీబీ రుణాలు, 2024 డిసెంబర్.
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

మెయిన్స్ రాత

  • చట్రం: బహుపాక్షిక బ్యాంకులు దీర్ఘకాలానికి, చౌకగా, సాంకేతిక సహాయంతో రుణాలు ఇస్తాయి, కానీ వాటి పాలన 1944 నాటి శక్తి సమతుల్యతను ప్రతిబింబిస్తుంది.
  • విశ్లేషణ:
    • మౌలిక సదుపాయాలు, పట్టణ, ఇంధన ప్రాజెక్టుల కోసం భారత్ ఐబీఆర్‌డీ, ఏడీబీ, ఏఐఐబీ, ఎన్‌డీబీ నిధులను వాడుకుంటోంది.
    • ఆదాయం పెరిగే కొద్దీ రాయితీ నిధులు తగ్గుతాయి; ఇప్పుడు భారత్‌కు అందేవి ప్రధానంగా దాదాపు మార్కెట్ షరతుల నిధులే.
    • కొత్త బ్యాంకులు ఎంపికను విస్తరిస్తాయి, వర్ధమాన దేశాలకు గొంతు ఇస్తాయి, కానీ ప్రభావంపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతాయి.
  • ముందున్న మార్గం: పాత సంస్థల్లో ప్రాతినిధ్య సంస్కరణ, ప్రైవేటు మూలధనాన్ని ఆకర్షించడానికి హామీలు, బలమైన రక్షణ నియమాలతో అభివృద్ధి ప్రయోజనాల ఆధారంగా ప్రాజెక్టుల ఎంపిక.
  • ఉదాహరణ: 2024లో ప్రపంచ బ్యాంకు, ఏడీబీ కలిసి అమరావతికి నిధులు.

మూలాలు: Articles of Agreement of the IBRD (1944), IFC (1956) and IDA (1960); MIGA Convention (Seoul, 1985); ICSID Convention (1965); IDA21 replenishment announcement (December 2024); Agreement Establishing the Asian Development Bank (1965); AIIB Articles of Agreement (2015); Agreement on the New Development Bank (Fortaleza, 2014); Telugu Akademi / APSCHE B.A. Economics, International Economics paper

చివరిగా సరిచూసిన తేదీ: 2026-10-21.

ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.

యాప్‌లో ప్రాక్టీస్ చేయండి ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి

అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All International economics: trade, institutions and growth notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.