APPSC Paper I · Indian economy · International economics: trade, institutions and growth
బ్రెట్టన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ, ఐఎంఎఫ్: సమ విలువలు, కోటాలు, ఎస్‌డీఆర్‌లు, రుణ సౌకర్యాలు
బ్రెట్టన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ (Bretton Woods system) (1944–1971/73) ప్రతి కరెన్సీని అమెరికా డాలర్‌కు, డాలర్‌ను ఔన్సుకు US$ 35 చొప్పున బంగారానికి కట్టిపెట్టింది; సర్దుబాటు చేయగల పెగ్‌ను ఐఎంఎఫ్ (IMF) పర్యవేక్షిస్తూ, చెల్లింపుల శేషం (balance of payments) ఇబ్బందుల్లో ఉన్న సభ్య దేశాలకు రుణాలు ఇచ్చింది. 1970ల ప్రారంభంలో ఈ వ్యవస్థ కుప్పకూలింది, కానీ కోటాలు, ఎస్‌డీఆర్‌లు, పలు రుణ సౌకర్యాలతో ఐఎంఎఫ్ కొనసాగుతోంది.
- APPSC Paper I
- 10 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సదస్సు: 1944 జూలై 1–22, బ్రెట్టన్ వుడ్స్, న్యూ హాంప్‌షైర్, అమెరికా; 44 మిత్రరాజ్యాలు.
- ఇది ఐఎంఎఫ్, అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు, ఐబీఆర్‌డీ (IBRD) (ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank)) లను సృష్టించింది: "బ్రెట్టన్ వుడ్స్ కవలలు".
- పోటీ ప్రణాళికలు: కీన్స్ ప్రణాళిక (Keynes plan) (బ్రిటన్): ప్రపంచ కరెన్సీ బాంకర్ (bancor) తో అంతర్జాతీయ క్లియరింగ్ యూనియన్; వైట్ ప్రణాళిక (White plan) (అమెరికా, హ్యారీ డెక్స్టర్ వైట్): స్థిరీకరణ నిధి. తుది రూపం వైట్ ప్రణాళికకే దగ్గరగా ఉంది.
- బంగారు మారక ప్రమాణం (gold exchange standard): అమెరికా డాలర్‌ను ఫైన్ ఔన్సుకు US$ 35 చొప్పున బంగారంలోకి మార్చుకోవచ్చు; ఇతర కరెన్సీలకు బంగారంలో లేదా అమెరికా డాలర్లలో సమ విలువ (par value) ఉండేది.
- మార్కెట్ రేట్లు సమ విలువకు ±1% లోపల ఉండాలి.
- సర్దుబాటు చేయగల పెగ్ (adjustable peg): "మౌలిక అసమతౌల్యం (fundamental disequilibrium)" సరిదిద్దడానికి సమ విలువలను మార్చవచ్చు (ఒప్పంద అధికరణల్లో దీన్ని ఎప్పుడూ నిర్వచించలేదు).
- ఐఎంఎఫ్ కార్యకలాపాలు 1947 మార్చి 1న మొదలయ్యాయి; ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్, డి.సి. భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
- సభ్య దేశాలు: 191 (లిక్టెన్‌స్టెయిన్ 2024లో చేరింది).
- కోటా (quota): సభ్య దేశం చెల్లించాల్సిన వాటా, ఓట్లు, రుణ అందుబాటు, ఎస్‌డీఆర్ కేటాయింపును నిర్ణయిస్తుంది.
- ప్రత్యేక డ్రాయింగ్ హక్కులు, ఎస్‌డీఆర్ (Special Drawing Right, SDR): మొదటి సవరణ (First Amendment) (1969) ద్వారా సృష్టించిన నిల్వ ఆస్తి; తొలి కేటాయింపు 1970. దీన్ని "కాగితపు బంగారం (paper gold)" అని కూడా అంటారు.
- ఎస్‌డీఆర్ బుట్ట (2022 ఆగస్టు నుంచి): అమెరికా డాలర్, యూరో, చైనా రెన్‌మిన్‌బీ, జపాన్ యెన్, పౌండ్ స్టెర్లింగ్.
- బ్రెట్టన్ వుడ్స్ ముగింపు: 1971 ఆగస్టు 15న అమెరికా అధ్యక్షుడు నిక్సన్ "బంగారు కిటికీ"ని మూసేశాడు (నిక్సన్ షాక్ (Nixon shock)). 1973 మార్చి నుంచి సాధారణ చర మారక రేట్లు.
- జమైకా ఒప్పందం (Jamaica Accord) (1976 జనవరి), రెండో సవరణ (1978) ద్వారా అమలు: చర మారక రేట్లకు చట్టబద్ధత; బంగారం అధికారిక పాత్ర కోల్పోయింది.
- మేనేజింగ్ డైరెక్టర్: క్రిస్టలీనా జార్జీవా (2019 నుంచి; 2024 అక్టోబర్ నుంచి రెండో పదవీకాలం). తొలి ఎండీ: కామిల్ గట్ (Camille Gutt) (బెల్జియం).
వివరణ
సమ విలువ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేసింది
- ప్రతి సభ్య దేశం ఒక సమ విలువను ప్రకటించింది. విదేశీ అధికారిక హోల్డర్లకు అమెరికా డాలర్‌ను ఔన్సుకు US$ 35 చొప్పున బంగారంలోకి మార్చి ఇచ్చింది.
- తమ కరెన్సీని సమ విలువకు ±1% లోపల ఉంచడానికి కేంద్ర బ్యాంకులు (central banks) విదేశీ మారక (foreign exchange) మార్కెట్‌లో జోక్యం చేసుకునేవి.
- నిధిని సంప్రదించిన తర్వాత సభ్య దేశం తన సమ విలువను ప్రారంభ సమ విలువలో (మొత్తం మీద) 10% వరకు మార్చుకోవచ్చు, నిధి అభ్యంతరం చెప్పడానికి వీలుండదు; అంతకంటే పెద్ద మార్పులకు నిధి సమ్మతి అవసరం.
- కొరత కరెన్సీ నిబంధన (scarce currency clause) (అధికరణం VII): నిధిలో ఒక కరెన్సీకి కొరత ఏర్పడితే, ఆ కరెన్సీలో చెల్లింపులపై సభ్య దేశాలు ఆంక్షలు విధించవచ్చు.
- ఉదాహరణలు: స్టెర్లింగ్ విలువను 1949లో (US$ 4.03 → 2.80), 1967లో తగ్గించారు; భారత్ 1949లో స్టెర్లింగ్‌తో పాటు, 1966 జూన్‌లో సొంతంగా విలువ తగ్గింపు (devaluation) చేసింది.
భారత్ 1966 విలువ తగ్గింపు: సాధించిన ఉదాహరణ
- పాత రేటు: రూ. 4.76 = 1 అమెరికా డాలర్. కొత్త రేటు: రూ. 7.50 = 1 అమెరికా డాలర్.
- రూపాయి డాలర్ విలువలో తగ్గుదల = (7.50 − 4.76) ÷ 7.50 ≈ 36.5% (ఒక రూపాయి సుమారు 21 అమెరికా సెంట్ల నుంచి సుమారు 13.3 సెంట్లకు పడిపోయింది).
- డాలర్ రూపాయి ధరలో పెరుగుదల = (7.50 ÷ 4.76 − 1) ≈ 57.5%.
- రెండు అంకెలూ ఒకే మార్పును వివరిస్తాయి; పాఠ్యపుస్తకాలు విలువ తగ్గింపు పరిమాణంగా 36.5% అంకెనే చెబుతాయి.
బ్రెట్టన్ వుడ్స్ ఎందుకు కూలిపోయింది
- ట్రిఫిన్ సందిగ్ధత (Triffin dilemma) (రాబర్ట్ ట్రిఫిన్, 1960): నిల్వల కోసం ప్రపంచానికి మరిన్ని డాలర్లు కావాలి, అంటే అమెరికాకు లోట్లు ఉండాలి; కానీ పెరిగే లోట్లు డాలర్ బంగారు మార్పిడిపై నమ్మకాన్ని దెబ్బతీశాయి.
- అమెరికా లోట్లు (వియత్నాం యుద్ధం, సామాజిక వ్యయం), తగ్గుతున్న అమెరికా బంగారు నిల్వలు.
- కఠినమైన పెగ్‌లు ఊహాజనిత క్రయవిక్రయాలను ఆహ్వానించాయి; మిగులు దేశాలు (జర్మనీ, జపాన్) తగినంతగా విలువ పెంచలేదు.
- స్మిత్సోనియన్ ఒప్పందం (Smithsonian Agreement) (1971 డిసెంబర్): బంగారం ధరను ఔన్సుకు US$ 38కి పెంచారు (బంగారంతో పోలిస్తే డాలర్ విలువ సుమారు 7.9% తగ్గింది); పరిధులను ±2.25%కి విస్తరించారు. ఇది 1973 నాటికి కూలిపోయింది.
ఐఎంఎఫ్ కోటాలు
- 25% నిల్వ ఆస్తుల్లో (ఎస్‌డీఆర్‌లు లేదా ప్రధాన కరెన్సీలు), 75% సభ్య దేశపు సొంత కరెన్సీలో చెల్లిస్తారు.
- ఓట్లు: కోటాలో ప్రతి SDR 100,000కి ఒక ఓటు, దానికి తోడు అన్ని సభ్య దేశాలకు సమానంగా పంచే ప్రాథమిక ఓట్లు.
- కోటా ఫార్ములా భారాలు: జీడీపీ (GDP) 50%, బహిరంగత 30%, వైవిధ్యం (variability) 15%, నిల్వలు 5%.
- భారత్: కోటాల్లో సుమారు 2.75% (ఎనిమిదో అతిపెద్దది), ఓట్లలో సుమారు 2.63%.
- ప్రధాన నిర్ణయాలకు 85% ఓట్లు కావాలి, కాబట్టి అమెరికాకు (సుమారు 16.5%) వీటో ఉంది.
ట్రాంచ్‌లు (సంప్రదాయ పథకం)
| ట్రాంచ్ | కోటాలో వాటా | షరతు |
|---|---|---|
| రిజర్వ్ (బంగారు) ట్రాంచ్ | 25% | ఏదీ లేదు; సభ్య దేశపు సొంత నిల్వ |
| మొదటి పరపతి ట్రాంచ్ | తర్వాతి 25% | తేలికపాటి షరతులు |
| ఎగువ పరపతి ట్రాంచ్‌లు | 50% దాటి | కఠినమైన విధాన షరతులు, దశలవారీగా |
- ఉదాహరణ: SDR 1,000 మిలియన్ల కోటా ఉంటే రిజర్వ్ ట్రాంచ్ SDR 250 మిలియన్లు; ప్రతి పరపతి ట్రాంచ్ మరో SDR 250 మిలియన్లు.
ఎస్‌డీఆర్ బుట్ట భారాలు (2022 సమీక్ష)
| కరెన్సీ | భారం (%) |
|---|---|
| అమెరికా డాలర్ | 43.38 |
| యూరో | 29.31 |
| చైనా రెన్‌మిన్‌బీ | 12.28 |
| జపాన్ యెన్ | 7.59 |
| పౌండ్ స్టెర్లింగ్ | 7.44 |
- భారాల మొత్తం 100. రెన్‌మిన్‌బీ 2016 అక్టోబర్ 1న బుట్టలో చేరింది.
- ఎస్‌డీఆర్ కరెన్సీ కాదు, ఐఎంఎఫ్‌పై క్లెయిమ్ కాదు; ఇది సభ్య దేశాల స్వేచ్ఛగా వాడగల కరెన్సీలపై సంభావ్య క్లెయిమ్.
- ఎస్‌డీఆర్ వడ్డీ రేటు (interest rate) బుట్ట కరెన్సీల స్వల్పకాలిక రేట్ల ఆధారంగా ప్రతి వారం నిర్ణయిస్తారు.
ప్రధాన రుణ సౌకర్యాలు
| సౌకర్యం | ఉపయోగం |
|---|---|
| స్టాండ్-బై ఏర్పాటు (Stand-By Arrangement, SBA) | స్వల్పకాలిక చెల్లింపుల శేషం సమస్యలు |
| విస్తరిత నిధి సౌకర్యం (Extended Fund Facility, EFF) | మధ్యకాలిక, నిర్మాణాత్మక సమస్యలు |
| సరళ పరపతి రేఖ (Flexible Credit Line, FCL) | ముందుజాగ్రత్త కోసం; చాలా బలమైన విధాన రికార్డు ఉన్నవాటికి |
| ముందుజాగ్రత్త, ద్రవ్యత్వ రేఖ (Precautionary and Liquidity Line, PLL) | కొన్ని బలహీనతలున్న స్థిరమైన ఆర్థిక వ్యవస్థలు |
| సత్వర విత్త సాధనం / సత్వర పరపతి సౌకర్యం (Rapid Financing Instrument / Rapid Credit Facility) | వేగవంతమైన అత్యవసర నిధులు (RCF: అల్పాదాయ దేశాలు) |
| విస్తరిత పరపతి సౌకర్యం (Extended Credit Facility, ECF) | రాయితీ రుణాలు, అల్పాదాయ దేశాలు |
| స్థితిస్థాపకత, సుస్థిరత సౌకర్యం (Resilience and Sustainability Facility, RSF) | వాతావరణ, మహమ్మారి స్థితిస్థాపకత (2022) |
లోతైన విశ్లేషణ
- ఐఎంఎఫ్ లక్ష్యాలు (అధికరణం I): ద్రవ్య సహకారం, వాణిజ్యపు సంతులిత వృద్ధి (balanced growth), మారక స్థిరత్వం, బహుపాక్షిక చెల్లింపుల వ్యవస్థ, చెల్లింపుల శేషం అసమతుల్యతలను సరిదిద్దడానికి తాత్కాలిక వనరులు, తక్కువ కాలం, తక్కువ తీవ్రత గల అసమతౌల్యాలు.
- అధికరణం IV: ప్రతి సభ్య దేశంతో వార్షిక పర్యవేక్షణ సంప్రదింపులు. అధికరణం VIII: కరెంట్ ఖాతా మార్పిడి సౌలభ్యం (current account convertibility); భారత్ 1994 ఆగస్టులో అధికరణం VIII ను ఆమోదించింది. అధికరణం XIV: ఇంకా మార్పిడి సౌలభ్యం లేని సభ్య దేశాలకు పరివర్తన ఏర్పాట్లు.
- రెండు విభాగాలు: జనరల్ డిపార్ట్‌మెంట్ (General Department) (జనరల్ రిసోర్సెస్ అకౌంట్: కోటా నిధులతో రుణాలు), ఎస్‌డీఆర్ డిపార్ట్‌మెంట్. రాయితీ రుణాలు పేదరిక తగ్గింపు, వృద్ధి ట్రస్ట్ (Poverty Reduction and Growth Trust, PRGT) ద్వారా ఇస్తారు.
- అరువు వనరులు: న్యూ అరేంజ్‌మెంట్స్ టు బారో (New Arrangements to Borrow, NAB), ద్వైపాక్షిక అరువులు కోటాలకు తోడ్పడతాయి.
- ఎస్‌డీఆర్ పనితీరు:
- 1969లో 0.888671 గ్రాము బంగారం (= US$ 1)గా విలువ కట్టారు; 1974 నుంచి 16 కరెన్సీల బుట్ట; 1981 నుంచి 5 కరెన్సీల బుట్ట.
- కేటాయింపులు: 1970–72, 1979–81, 2009, 2021 ఆగస్టు (సుమారు SDR 456 బిలియన్లు, దాదాపు US$ 650 బిలియన్లు, ఇప్పటివరకు అతిపెద్దది).
- కోటాల నిష్పత్తిలో కేటాయిస్తారు. సభ్య దేశం నిల్వలపై వడ్డీ పొందుతుంది, కేటాయింపులపై వడ్డీ చెల్లిస్తుంది.
- బుట్టను ప్రతి ఐదేళ్లకు సమీక్షిస్తారు.
- కోటా సమీక్షలు: 14వ సమీక్ష (2010) కోటాలను రెట్టింపు చేసింది, 2016లో అమల్లోకి వచ్చింది; 16వ సమీక్ష (2023 డిసెంబర్) వాటాల్లో మార్పు లేకుండా 50% పెంపును ఆమోదించింది, సభ్య దేశాలు సమ్మతించిన తర్వాతే అమల్లోకి వస్తుంది.
- షరతులు (conditionality): ముందస్తు చర్యలు, పరిమాణాత్మక పనితీరు ప్రమాణాలు (ఉదాహరణకు లోటు లేదా పరపతిపై పరిమితులు), నిర్మాణాత్మక ప్రమాణాలు. సమీక్షల తర్వాత నిధులు దశలవారీగా విడుదల చేస్తారు.
- భారత్, ఐఎంఎఫ్:
- 1981: SDR 5 బిలియన్ల ఈఎఫ్‌ఎఫ్, అప్పటికి ఐఎంఎఫ్ చరిత్రలో అతిపెద్దది; భారత్ SDR 3.9 బిలియన్లు తీసుకుని ముందుగానే ముగించింది.
- 1991: చెల్లింపుల శేషం సంక్షోభ సమయంలో స్టాండ్-బై ఏర్పాటు, పరిహార నిధులు; అన్నీ 2000 నాటికి తిరిగి చెల్లించింది.
- ఇప్పుడు భారత్ ఐఎంఎఫ్ రుణాలకు నిధులు అందిస్తోంది (ఉదాహరణకు 2009లో ఐఎంఎఫ్ నోట్ల కొనుగోలు).
- బ్రెట్టన్ వుడ్స్ తర్వాత: నిర్వహిత చర మారక రేట్లు (managed floats), పెగ్‌లు, కరెన్సీ యూనియన్లతో కూడిన "వ్యవస్థ లేని వ్యవస్థ"; డాలర్ ఇప్పటికీ ప్రధాన నిల్వ కరెన్సీ.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "బ్రెట్టన్ వుడ్స్ స్విట్జర్లాండ్‌లో ఉంది." ✓ న్యూ హాంప్‌షైర్, అమెరికా.
- ✗ "ఐఎంఎఫ్ 1944లో పని మొదలుపెట్టింది." ✓ సదస్సు 1944; కార్యకలాపాలు 1947 మార్చి 1 నుంచి.
- ✗ "బ్రెట్టన్ వుడ్స్ కింద ప్రతి కరెన్సీని బంగారంలోకి మార్చుకోవచ్చు." ✓ అమెరికా డాలర్ మాత్రమే, ఔన్సుకు US$ 35 చొప్పున; ఇతర కరెన్సీలు డాలర్‌కు పెగ్ అయ్యాయి.
- ✗ "బ్రెట్టన్ వుడ్స్‌లో బాంకర్‌ను స్వీకరించారు." ✓ అది కీన్స్ ప్రతిపాదన; వైట్ ప్రణాళిక నెగ్గింది.
- ✗ "స్మిత్సోనియన్ ఒప్పందం చర మారక రేట్లను మొదలుపెట్టింది." ✓ ఇది ±2.25% పరిధులతో US$ 38 వద్ద మళ్లీ పెగ్ చేసింది; చర రేట్లు 1973లో వచ్చాయి, జమైకా ఒప్పందం (1976) వాటికి చట్టబద్ధత ఇచ్చింది.
- ✗ "ఎస్‌డీఆర్‌లను 1944లో సృష్టించారు." ✓ 1969లో (మొదటి సవరణ); తొలి కేటాయింపు 1970.
- ✗ "ఎస్‌డీఆర్ బుట్టలో స్విస్ ఫ్రాంక్ ఉంది." ✓ డాలర్, యూరో, రెన్‌మిన్‌బీ, యెన్, పౌండ్.
- ✗ "రిజర్వ్ ట్రాంచ్‌కు షరతులు ఉంటాయి." ✓ దీన్ని షరతులు లేకుండా తీసుకోవచ్చు.
- ✗ "1966లో భారత్ 57.5% విలువ తగ్గించింది." ✓ రూపాయి విలువ 36.5% తగ్గింది; 57.5% అనేది డాలర్ రూపాయి ధరలో పెరుగుదల.
త్వరిత పునశ్చరణ
- బ్రెట్టన్ వుడ్స్, 1944 జూలై, న్యూ హాంప్‌షైర్, 44 దేశాలు; ఐఎంఎఫ్ + ఐబీఆర్‌డీ.
- ఔన్సుకు US$ 35; సమ విలువలు ±1%; "మౌలిక అసమతౌల్యం" కోసం సర్దుబాటు చేయగల పెగ్.
- కీన్స్: బాంకర్; వైట్ ప్రణాళిక నెగ్గింది.
- ఐఎంఎఫ్ 1947 మార్చి 1 నుంచి; 191 సభ్య దేశాలు.
- నిక్సన్ షాక్ 1971 ఆగస్టు 15; స్మిత్సోనియన్ 1971 డిసెంబర్ (US$ 38, ±2.25%); చర రేట్లు 1973; జమైకా 1976.
- ట్రిఫిన్ సందిగ్ధత: నిల్వ కరెన్సీకి లోట్లు కావాలి, అవే నమ్మకాన్ని దెబ్బతీస్తాయి.
- ఎస్‌డీఆర్ 1969; బుట్ట: USD 43.38, EUR 29.31, CNY 12.28, JPY 7.59, GBP 7.44.
- రిజర్వ్ ట్రాంచ్ కోటాలో 25%, షరతులు లేవు.
- భారత్: 2.75% కోటా; 1994లో అధికరణం VIII; 1966 విలువ తగ్గింపు 36.5%.
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: బ్రెట్టన్ వుడ్స్ ప్రపంచానికి 25 సంవత్సరాల మారక స్థిరత్వం, వేగవంతమైన వృద్ధిని ఇచ్చింది, కానీ ఒకే దేశపు కరెన్సీపై ఆధారపడటం దాన్ని బలహీనం చేసింది.
- విశ్లేషణ:
- ఒక దేశపు కరెన్సీ ప్రపంచ నిల్వ కరెన్సీ అయినప్పుడల్లా ట్రిఫిన్ సందిగ్ధత మళ్లీ వస్తుంది.
- ఐఎంఎఫ్ పెగ్‌ల నిర్వహణ నుంచి పర్యవేక్షణ, సంక్షోభ రుణాల వైపు మారింది.
- వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థల బరువుకు కోటాలు వెనకబడి ఉన్నాయి; భారత్‌కు తగిన ప్రాతినిధ్యం లేదు.
- షరతులు పొదుపు చర్యల వైపు మొగ్గుతాయని విమర్శలు ఉన్నాయి.
- ముందున్న మార్గం: కోటాల పునర్వ్యవస్థీకరణ, ఎస్‌డీఆర్‌కు పెద్ద పాత్ర, వేగవంతమైన ముందుజాగ్రత్త రేఖలు, కార్యక్రమాల్లో సామాజిక వ్యయానికి కనీస పరిమితులు.
- ఉదాహరణ: 2021 ఎస్‌డీఆర్ కేటాయింపు, దాన్ని పీఆర్‌జీటీ, ఆర్‌ఎస్‌ఎఫ్ ద్వారా పేద దేశాలకు మళ్లించడం.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All International economics: trade, institutions and growth notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.