డిమాండ్: డిమాండ్ సూత్రం, నిర్ణాయకాలు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

డిమాండ్ (demand) = కోరిక + చెల్లించే సామర్థ్యం + చెల్లించే సుముఖత; ఎప్పుడూ ఒక ధర వద్ద, ఒక కాలానికి చెబుతారు.
డిమాండ్ సూత్రం (law of demand, మార్షల్): ఇతర అంశాలు స్థిరంగా ఉంటే (ceteris paribus), డిమాండ్ చేసే పరిమాణం ధరతో విలోమంగా మారుతుంది. డిమాండ్ రేఖ ఎడమ నుంచి కుడికి కిందికి వాలుతుంది.
డిమాండ్ ఫంక్షన్ (demand function): Dx = f(Px, Py, Y, T, E…) – సొంత ధర, సంబంధిత వస్తువుల ధరలు, ఆదాయం, అభిరుచులు, అంచనాలు, జనాభా, ఆదాయ పంపిణీ.
రేఖ వెంబడి కదలిక (విస్తరణ / సంకోచం) = వస్తువు సొంత ధర మార్పు వల్ల మాత్రమే.
రేఖ మార్పు (shift) (పెరుగుదల / తగ్గుదల) = ఇతర ఏ నిర్ణాయకం మారినా (ఆదాయం, అభిరుచులు, సంబంధిత వస్తువుల ధరలు).
మార్కెట్ డిమాండ్ (market demand) = ప్రతి ధర వద్ద వ్యక్తిగత డిమాండ్ల సమాంతర (horizontal) మొత్తం.
ప్రయోజనం (utility) = ఒక వస్తువుకు కోరికను తీర్చే శక్తి. గణనాత్మక (cardinal) సంప్రదాయం (మార్షల్) దీన్ని "యుటిల్స్"లో కొలుస్తుంది; క్రమానుగత (ordinal) సంప్రదాయం (హిక్స్–అలెన్, 1934) దీనికి ర్యాంకులు మాత్రమే ఇస్తుంది.
ఉపాంత ప్రయోజనం (marginal utility, MU) = ఇంకొక యూనిట్ వల్ల మొత్తం ప్రయోజనంలో వచ్చే మార్పు: MUₙ = TUₙ − TUₙ₋₁.
క్షీణోపాంత ప్రయోజన సూత్రం (law of diminishing marginal utility) (గోసెన్ మొదటి సూత్రం): ఎక్కువ యూనిట్లు వినియోగించే కొద్దీ MU తగ్గుతుంది. MU = 0 అయినప్పుడు TU గరిష్ఠం; MU రుణాత్మకమైతే TU తగ్గుతుంది.
సమ ఉపాంత ప్రయోజన సూత్రం (law of equi-marginal utility) (గోసెన్ రెండో సూత్రం; ప్రతిస్థాపన సూత్రం): MUx/Px = MUy/Py = ద్రవ్యం MU అయినప్పుడు వినియోగదారుని సమతౌల్యం.
ఒకే వస్తువు: MU = ధర (ద్రవ్య రూపంలో) అయిన చోట సమతౌల్యం.
వినియోగదారుని మిగులు (consumer surplus, మార్షల్) = వినియోగదారుడు చెల్లించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నది − వాస్తవంగా చెల్లించేది.
ఉదాసీనత వక్రరేఖ (indifference curve, IC): సమాన సంతృప్తిని ఇచ్చే సంయోగాలు; వాలు = MRSxy (ఉపాంత ప్రతిస్థాపన రేటు, marginal rate of substitution).
క్రమానుగత సమతౌల్యం: IC బడ్జెట్ రేఖను (budget line) స్పర్శించే చోట: MRSxy = Px/Py, ఆ బిందువు వద్ద IC కుంభాకారంగా (convex) ఉంటుంది.
డిమాండ్ సూత్రానికి మినహాయింపులు: గిఫెన్ వస్తువులు (Giffen goods), వెబ్లెన్ (ప్రతిష్ఠ) వస్తువులు (Veblen goods), ధర ఇంకా పెరుగుతుందనే అంచనా, అజ్ఞానం (ధరను నాణ్యతకు గుర్తుగా భావించడం), అత్యవసర పరిస్థితులు.

వివరణ

1. కదలిక, మార్పు.

మార్పు	ఏం జరుగుతుంది	పేరు
సొంత ధర తగ్గుతుంది	అదే రేఖపై కిందికి కదలిక	డిమాండ్ విస్తరణ
సొంత ధర పెరుగుతుంది	అదే రేఖపై పైకి కదలిక	డిమాండ్ సంకోచం
ఆదాయం పెరుగుతుంది (సాధారణ వస్తువు)	మొత్తం రేఖ కుడికి జరుగుతుంది	డిమాండ్ పెరుగుదల
ప్రత్యామ్నాయ వస్తువు ధర తగ్గుతుంది	రేఖ ఎడమకు జరుగుతుంది	డిమాండ్ తగ్గుదల

సంబంధిత వస్తువులు: ప్రత్యామ్నాయ వస్తువు (కాఫీకి టీ) ధర పెరిగితే ఆ వస్తువు డిమాండ్ పెరుగుతుంది; పూరక వస్తువు (కార్లకు పెట్రోల్) ధర పెరిగితే డిమాండ్ తగ్గుతుంది. నాసిరకం వస్తువు (inferior good) (ముతక ధాన్యం) విషయంలో ఆదాయం పెరిగితే డిమాండ్ తగ్గుతుంది.

2. డిమాండ్ రేఖ కిందికి ఎందుకు వాలుతుంది. (a) క్షీణోపాంత ప్రయోజనం, (b) ఆదాయ ప్రభావం (తక్కువ ధర వాస్తవ ఆదాయాన్ని పెంచుతుంది), (c) ప్రతిస్థాపన ప్రభావం (వస్తువు ఇప్పుడు దాని ప్రత్యామ్నాయాల కంటే చౌక), (d) తక్కువ ధరల వద్ద కొత్త కొనుగోలుదారులు వస్తారు, (e) వస్తువును ఎక్కువ ఉపయోగాలకు వాడతారు.

3. మొత్తం ప్రయోజనం, ఉపాంత ప్రయోజనం.

ఉదాహరణ 1. వరుస ఆపిల్ పండ్ల నుంచి ఒక వినియోగదారునికి మొత్తం ప్రయోజనం 10, 18, 24, 28, 30, 30, 28 యుటిల్స్. MU, సంతృప్తి బిందువు కనుక్కోండి. సాధన. MU = 10, 8, 6, 4, 2, 0, −2. MU = 0 అయిన చోట, అంటే 6వ ఆపిల్ వద్ద TU గరిష్ఠం (30); 7వది రుణాత్మక MU ఇస్తుంది. సమాధానం: 6వ యూనిట్ వద్ద సంతృప్తి

4. ఒకే వస్తువుతో సమతౌల్యం.

ఉదాహరణ 2. ఉదాహరణ 1లో 1 యుటిల్ = ₹1, ఒక ఆపిల్ ధర = ₹4 అనుకోండి. ఎన్ని ఆపిల్‌లు కొంటారు, వినియోగదారుని మిగులు ఎంత? సాధన. MU ≥ ధర ఉన్నంత వరకు కొంటారు: 4వ ఆపిల్ MU = 4 = ధర, కాబట్టి 4 ఆపిల్‌లు. చెల్లించడానికి సిద్ధం 10 + 8 + 6 + 4 = 28; వాస్తవంగా చెల్లించేది 4 × 4 = 16. మిగులు = 28 − 16. సమాధానం: 4 ఆపిల్‌లు; వినియోగదారుని మిగులు ₹12

5. రెండు వస్తువులతో సమ ఉపాంత ప్రయోజనం.

ఉదాహరణ 3. Px = ₹4, Py = ₹6, ఆదాయం ₹30.

యూనిట్	1	2	3	4	5
MUx	20	16	12	8	4
MUy	30	24	18	12	6

సాధన. MUx/Px = 5, 4, 3, 2, 1; MUy/Py = 5, 4, 3, 2, 1. సమాన నిష్పత్తులతో ₹30 ఖర్చు: X 3 యూనిట్లు (₹12), Y 3 యూనిట్లు (₹18); రెండు నిష్పత్తులూ = 3. మొత్తం ప్రయోజనం = 48 + 72 = 120; కొనగలిగే ఏ సమూహమూ ఇంతకంటే ఎక్కువ ఇవ్వదు. సమాధానం: 3 X, 3 Y

6. మార్కెట్ డిమాండ్.

ఉదాహరణ 4. ఇద్దరు కొనుగోలుదారులు: qA = 20 − 2P, qB = 10 − P. మార్కెట్ డిమాండ్, P = ₹4 వద్ద పరిమాణం కనుక్కోండి. సాధన. సమాంతరంగా కలపండి: Q = 30 − 3P. P = 4 వద్ద: 30 − 12. సమాధానం: Q = 30 − 3P; 18 యూనిట్లు

7. ఉదాసీనత వక్రరేఖ లక్షణాలు. (i) కిందికి వాలుతాయి, (ii) మూల బిందువుకు కుంభాకారంగా ఉంటాయి (క్షీణించే MRS), (iii) ఒకదానినొకటి ఖండించుకోవు, (iv) పై IC ఎక్కువ సంతృప్తిని సూచిస్తుంది, (v) అక్షాలను తాకవు (ప్రామాణిక సందర్భంలో).

8. బడ్జెట్ రేఖ. Px·X + Py·Y = M. అంతర్ఖండాలు M/Px, M/Py; వాలు = −Px/Py. ఆదాయం పెరిగితే అది సమాంతరంగా బయటికి జరుగుతుంది; Px తగ్గితే X-అక్షంపై మాత్రమే బయటికి తిరుగుతుంది.

లోతైన విశ్లేషణ

1. ధర ప్రభావం (price effect) = ప్రతిస్థాపన ప్రభావం (substitution effect) + ఆదాయ ప్రభావం (income effect) (హిక్స్; స్లట్స్కీ రూపంలో పాత సమూహాన్ని కొనగలిగేలా ఉంచుతారు).

వస్తువు	ప్రతిస్థాపన ప్రభావం	ఆదాయ ప్రభావం	డిమాండ్ రేఖ
సాధారణ	చౌకైనప్పుడు ఎక్కువ కొంటారు	ధనాత్మకం (బలపరుస్తుంది)	కిందికి వాలుతుంది
నాసిరకం (గిఫెన్ కానిది)	ఎక్కువ కొంటారు	రుణాత్మకం, కానీ బలహీనం	కిందికి వాలుతుంది
గిఫెన్	ఎక్కువ కొంటారు	రుణాత్మకం, మరింత బలమైనది	పైకి వాలుతుంది

కాబట్టి ప్రతి గిఫెన్ వస్తువు నాసిరకమే, కానీ ప్రతి నాసిరకం వస్తువు గిఫెన్ కాదు. గిఫెన్ సందర్భానికి ఆ వస్తువు పేద కుటుంబ బడ్జెట్‌లో పెద్ద వాటా తీసుకోవాలి (ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ: 19వ శతాబ్దపు బ్రిటిష్ కార్మికులకు రొట్టె).

2. IC నుంచి వచ్చే రేఖలు.

ఆదాయ వినియోగ రేఖ (income consumption curve, ICC): ఆదాయం మారినప్పుడు సమతౌల్య బిందువులను కలుపుతుంది; దీని నుంచి ఏంజెల్ రేఖ (Engel curve) వస్తుంది. నాసిరకం వస్తువుకు ఇది వెనక్కి వంగుతుంది.
ధర వినియోగ రేఖ (price consumption curve, PCC): ఒక ధర మారినప్పుడు సమతౌల్య బిందువులను కలుపుతుంది; దీని నుంచి డిమాండ్ రేఖ వస్తుంది.

3. గణనాత్మక విధానంపై విమర్శలు. ప్రయోజనాన్ని సంఖ్యల్లో కొలవలేం; ద్రవ్యం MU స్థిరం కాదు; వస్తువులు స్వతంత్రమైనవి కావు (ప్రత్యామ్నాయాలు, పూరకాలు). హిక్స్–అలెన్ దాని స్థానంలో క్రమానుగత ర్యాంకులు తెచ్చారు; శామ్యూల్సన్ వ్యక్తపరచిన అభిరుచి సిద్ధాంతం (revealed preference theory, 1938) IC లేకుండానే గమనించిన ఎంపిక నుంచి అభిరుచిని గ్రహిస్తుంది.

4. సమతౌల్యం, మార్కెట్ ధర.

ఉదాహరణ 5. డిమాండ్ Qd = 100 − 5P, సప్లై (supply) Qs = 20 + 3P. సమతౌల్య ధర, పరిమాణం కనుక్కోండి. సాధన. 100 − 5P = 20 + 3P → 8P = 80 → P = 10; Q = 100 − 50. సమాధానం: P = ₹10, Q = 50 ఆదాయం పెరిగి డిమాండ్ Qd = 124 − 5P అయితే, 8P = 104, P = 13, Q = 59: డిమాండ్ పెరుగుదల ధర, పరిమాణం రెండింటినీ పెంచుతుంది.

5. సరళ డిమాండ్ రేఖతో వినియోగదారుని మిగులు అంటే ధర రేఖ పైన, డిమాండ్ రేఖ కింద ఉండే త్రిభుజం. Qd = 100 − 5P (నిరోధ ధర ₹20) తో P = ₹10 వద్ద: మిగులు = ½ × 50 × (20 − 10) = ₹250.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "వస్తువు సొంత ధర తగ్గితే దాని డిమాండ్ రేఖ కుడికి జరుగుతుంది." ✓ అది రేఖ వెంబడి కదలిక (విస్తరణ) కలిగిస్తుంది.
✗ "మార్కెట్ డిమాండ్ వ్యక్తిగత డిమాండ్ల నిలువు మొత్తం." ✓ అది సమాంతర మొత్తం (ప్రతి ధర వద్ద పరిమాణాలను కలుపుతారు).
✗ "MU గరిష్ఠంగా ఉన్నప్పుడు TU గరిష్ఠం." ✓ MU = 0 అయినప్పుడు TU గరిష్ఠం.
✗ "నాసిరకం వస్తువులన్నీ గిఫెన్ వస్తువులే." ✓ గిఫెన్ వస్తువులన్నీ నాసిరకమే; రుణాత్మక ఆదాయ ప్రభావం ప్రబలంగా ఉన్నవి మాత్రమే గిఫెన్.
✗ "వినియోగదారుని సమతౌల్యం: MUx = MUy." ✓ MUx/Px = MUy/Py (రూపాయికి ఉపాంత ప్రయోజనం).
✗ "ఉదాసీనత వక్రరేఖలు మూల బిందువుకు పుటాకారంగా ఉంటాయి." ✓ అవి కుంభాకారంగా ఉంటాయి (క్షీణించే MRS).
✗ "క్రమానుగత ప్రయోజన సిద్ధాంతాన్ని మార్షల్ ఇచ్చారు." ✓ మార్షల్‌ది గణనాత్మకం; హిక్స్, అలెన్ (1934) క్రమానుగతం.

త్వరిత పునశ్చరణ

డిమాండ్ సూత్రం: ధర ↑ → డిమాండ్ చేసే పరిమాణం ↓, ఇతర అంశాలు స్థిరం.
సొంత ధర → కదలిక; ఇతర అంశాలు → మార్పు.
మార్కెట్ డిమాండ్: సమాంతర కూడిక.
MU = TUₙ − TUₙ₋₁; MU = 0 అయినప్పుడు TU గరిష్ఠం.
గోసెన్ 1: క్షీణోపాంత ప్రయోజనం; గోసెన్ 2: సమ ఉపాంత ప్రయోజనం.
సమతౌల్యం: MUx/Px = MUy/Py; ఒకే వస్తువు: MU = P.
వినియోగదారుని మిగులు = చెల్లించడానికి సిద్ధం − వాస్తవంగా చెల్లించింది.
IC సమతౌల్యం: MRSxy = Px/Py; IC కుంభాకారం.
ధర ప్రభావం = ప్రతిస్థాపన + ఆదాయ ప్రభావం.
మినహాయింపులు: గిఫెన్, వెబ్లెన్, అంచనాలు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.