నియతేతర విద్య (Non-formal education) – APPSC Paper I తెలుగు నోట్స్

ముఖ్య వాస్తవాలు

విద్య మూడు రూపాలు (పి.హెచ్. కూంబ్స్, మంజూర్ అహ్మద్, 1974 ఇచ్చిన ప్రామాణిక వర్గీకరణ):
- నియత (formal): ప్రాథమిక పాఠశాల నుండి విశ్వవిద్యాలయం వరకు ఉండే సోపానక్రమ నిర్మాణం గల, వయసువారీ తరగతుల వ్యవస్థ;
- అనియత (informal): రోజువారీ అనుభవం (కుటుంబం, స్నేహితులు, ప్రసార మాధ్యమాలు, పని) నుండి నేర్చుకునే జీవితకాల, అవ్యవస్థీకృత ప్రక్రియ;
- నియతేతర (non-formal): నిర్దిష్ట అభ్యాసకుల సమూహం కోసం, నిర్దిష్ట లక్ష్యాలతో, నియత (formal) వ్యవస్థకు బయట జరిగే ఏదైనా వ్యవస్థీకృత విద్యా కార్యకలాపం.
బి.ఎడ్. పాఠ్యపుస్తకం చెప్పే లక్షణాలు:
- నియత (formal) = ప్రణాళికాబద్ధం, నిర్దిష్ట లక్ష్యాలు, నిర్ణీత కాలంలో నిర్ణీత కోర్సు, ప్రారంభ, ముగింపు వయసు, సర్టిఫికెట్; ఉపాధ్యాయుడికీ విద్యార్థికీ సాధారణంగా కొంత మానసిక ఒత్తిడి కలిగిస్తుంది;
- నియతేతర (non-formal) = ప్రవేశం, స్థలం, పాఠ్యప్రణాళిక, వయసు, బోధన, మూల్యాంకనంలో సరళత; పార్ట్‌టైమ్; జీవితకాలమంతా వర్తిస్తుంది; స్వీయ ఎదుగుదలను అభ్యాసకుడి సొంత ప్రేరణ నడిపిస్తుంది;
- అనియత (informal) = నిర్ణీత లక్ష్యం, పాఠ్యప్రణాళిక, పద్ధతి, సంస్థ ఏవీ ఉండవు; ప్రయత్నపూర్వకం కాకుండా నేర్చుకోవడం.
ఉపాధ్యాయుడు, విద్యార్థి ఎదురెదురుగా ఉంటే విద్య ప్రత్యక్ష ప్రక్రియ; దూరం నుంచి నేర్చుకుంటే పరోక్ష ప్రక్రియ (నియతేతర (non-formal), అనియత (informal)). విద్యా పరిధిలో చేరిన కొత్త రంగాల్లో నియతేతర విద్య (non-formal education) ఒకటి.
పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చినవారు: ఫిలిప్ హెచ్. కూంబ్స్, ది వరల్డ్ ఎడ్యుకేషనల్ క్రైసిస్ (The World Educational Crisis, 1968); యునెస్కో (UNESCO) ఫౌరే నివేదిక, లెర్నింగ్ టు బి (Learning to Be, 1972) దీన్ని సమర్థించింది. ఇవాన్ ఇలిచ్, డీస్కూలింగ్ సొసైటీ (Deschooling Society, 1971) నియత (formal) పాఠశాల విద్యను విమర్శించి అభ్యసన జాలాలను (learning webs) ప్రతిపాదించాడు.
అనియత విద్య (informal education) = నిర్ణీత ఉద్దేశం, నిర్ణీత కాలం, నిర్ణీత స్థలం లేకుండా నేర్చుకోవడం; కుటుంబం పిల్లవాడి మొదటి పాఠశాల.
నియత విద్య (formal education) భవిష్యత్తు ఆధారితం (తర్వాతి జీవితానికి సన్నద్ధత); నియతేతర విద్య (non-formal education) వర్తమాన ఆధారితం (నేటి అవసరాలను తీరుస్తుంది).
నియతేతర విద్యను (non-formal education) స్వల్పకాలిక లేదా నిర్దిష్ట విద్య అంటారు: ఇది వ్యక్తి లేదా సముదాయపు అవసరాలను తీరుస్తుంది.
నియతేతర విద్య (non-formal education) ప్రధాన దృష్టి: సిద్ధాంతం కాదు, ఆచరణాత్మక, క్రియాత్మక జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు.
నియతేతర (non-formal) అభ్యసనంలోని ఎక్కువ స్వేచ్ఛ వల్ల మరింత విద్యార్థి కేంద్రిత బోధనాశాస్త్రం (pedagogy) కోసం కొత్త కృత్యాలు ప్రయత్నించవచ్చు.
నియతేతర విద్య (non-formal education) లక్షణాలు: సరళమైనది (సమయం, స్థలం, వ్యవధి, విషయం), అవసరాధారితం, అభ్యాసకుడి కేంద్రితం, పార్ట్‌టైమ్, తక్కువ ఖర్చు, వికేంద్రీకృతం, ఎవరైనా చేరవచ్చు, స్థానిక బోధకులు, తరచూ కఠిన వయోపరిమితి ఉండదు.
భారతదేశంలో ఎన్‌ఎఫ్‌ఈ పథకం: 1979-80 నుండి కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (బీఆర్‌ఏఓయూ పుస్తకం: 1977-78 నుండి ప్రయోగాత్మకంగా); సామాజిక-ఆర్థిక, సాంస్కృతిక కారణాలతో బడికి దూరమైన 6–14 ఏళ్ల పిల్లల కోసం; విద్యాపరంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్ వాటిలో ఒకటి), పట్టణ మురికివాడలు, కొండ, గిరిజన, ఎడారి ప్రాంతాలపై దృష్టి.
ఎన్‌పీఈ 1986 (NPE 1986): బడి మానేసినవారు, పనిచేసే పిల్లలు, బాలికలు, పాఠశాలలు లేని ఆవాసాల పిల్లల కోసం విస్తృత, క్రమబద్ధమైన నియతేతర విద్యా (non-formal education) కార్యక్రమం; స్థానిక సముదాయం నుండి బోధకులు (చాలామంది మహిళలు); నియత (formal) పాఠశాలల్లోకి లేటరల్ ఎంట్రీ; ప్రతి పిల్లవాడికీ 1990 నాటికి ఐదేళ్ల పాఠశాల విద్య లేదా దానికి సమానమైన నియతేతర (non-formal) విద్య; నియతేతర (non-formal) విద్యలో పెద్ద భాగాన్ని స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు నడపాలి.
పీఓఏ 1992 (POA 1992) ప్రకారం నియతేతర విద్య (non-formal education) ముఖ్య లక్షణాలు: వ్యవస్థాగత సరళత, పాఠ్యప్రణాళిక ప్రాసంగికత (బోధనా పద్ధతులది కూడా), అభ్యాసకుల అవసరాలకు తగిన అభ్యసన కృత్యాల వైవిధ్యం, నిర్వహణ వికేంద్రీకరణ.
నియతేతర విద్య (non-formal education) నమూనాలు (పాఠ్యపుస్తక జాబితా): పని ఆధారిత నమూనా (work-oriented model), ఎంపీ (మధ్యప్రదేశ్) నమూనా, సమీకృత నమూనా (integrated model), కేప్ (CAPE) నమూనా.
- పని ఆధారిత నమూనా: అభ్యాసకుల పని, పర్యావరణం చుట్టూ రూపొందించిన వికేంద్రీకృత సిలబస్, అభ్యసన సామగ్రి; సరళమైన కోర్సు వ్యవధి.
- కేప్: కాంప్రిహెన్సివ్ యాక్సెస్ టు ప్రైమరీ ఎడ్యుకేషన్ (Comprehensive Access to Primary Education); స్వీయ అభ్యసన మాడ్యూళ్లను వాడిన ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) ప్రాజెక్టు (1979, యునిసెఫ్ సహాయంతో).
ఈజీఎస్, ఏఐఈ (విద్యా హామీ పథకం (Education Guarantee Scheme), ప్రత్యామ్నాయ, వినూత్న విద్య (AIE)) ఎన్‌ఎఫ్‌ఈ పథకం స్థానంలో వచ్చాయి (పుస్తకం ప్రకారం 2000; 2001లో సర్వ శిక్షా అభియాన్ (SSA)లో కలిసింది). 1 కి.మీ. లోపు పాఠశాల లేని చోట ఈజీఎస్ పాఠశాల తెరుస్తారు.
జనశాల (Janshala, 1998–2002): భారత ప్రభుత్వం, ఐదు ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థలు (UNDP, UNICEF, UNESCO, ILO, UNFPA) కలిసి; సముదాయ ఆధారిత ప్రాథమిక విద్య; ప్రణాళికకు ప్రాథమిక యూనిట్ బ్లాకు.
కొఠారి కమిషన్ (1964–66): పూర్తి సమయం పాఠశాలకు రాలేని 11–14 ఏళ్ల పిల్లలకు పార్ట్‌టైమ్ విద్య.
వయోజన మహిళలకు కుదించిన విద్యా కోర్సులు (Condensed Courses of Education for Adult Women, 1958): ప్రారంభించింది కేంద్ర సామాజిక సంక్షేమ మండలి (Central Social Welfare Board).
ఏపీపీఎస్సీ (APPSC) 2022 కీ అంశాలు: ఆరోగ్య అధ్యాపకులు నిర్వహించే నియతేతర విద్యా (non-formal education) తరగతుల కార్యశాలకు చర్చా మార్గదర్శినిని తయారుచేసింది సామాజిక సంక్షేమ సంఘం (Social Welfare Association); "చర్చ ద్వారా నేర్చుకోవడం"ను నియత (formal) విద్య రకంగా కీ ఇచ్చింది.
సార్వత్రిక పాఠశాల విద్య (open schooling): భారత ప్రభుత్వం 1989 నవంబర్‌లో నేషనల్ ఓపెన్ స్కూల్ (National Open School) ఏర్పాటు చేసింది; 2002లో పేరు జాతీయ సార్వత్రిక పాఠశాల విద్యా సంస్థ (NIOS)గా మారింది; ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సార్వత్రిక పాఠశాల విద్యా వ్యవస్థ.
ఎన్‌ఐఓఎస్ సార్వత్రిక బునియాదీ విద్య (Open Basic Education, OBE): స్థాయిలు A, B, C = 3, 5, 8 తరగతులు; అదనంగా సెకండరీ, సీనియర్ సెకండరీ, వృత్తి కోర్సులు.
సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాలు (open universities):
- ప్రపంచంలో మొదటిది: ఓపెన్ యూనివర్సిటీ, యూకే (Open University, UK; చార్టర్ 1969; బోధన 1971 నుండి);
- భారతదేశంలో మొదటిది: ఆంధ్రప్రదేశ్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్, 1982; 1991లో డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయంగా పేరు మారింది;
- ఇగ్నో: ఇందిరాగాంధీ జాతీయ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం (IGNOU), పార్లమెంటు చట్టం, 1985 ద్వారా.
- ఉన్నత విద్యకు పెరుగుతున్న డిమాండ్ వల్ల ఇవి ప్రారంభమయ్యాయి (2019 కీ).
భారతదేశంలో కరస్పాండెన్స్ కోర్సులు (correspondence courses) 1962లో ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో మొదలయ్యాయి.

వివరణ

1. నియత (formal), నియతేతర (non-formal), అనియత (informal) విద్యల పోలిక.

అంశం	నియత (formal)	నియతేతర (non-formal)	అనియత (informal)
ప్రణాళిక	ఉద్దేశపూర్వకం, స్థిరం	ఉద్దేశపూర్వకం, సరళం	యాదృచ్ఛికం, ప్రణాళిక లేనిది
స్థలం, సమయం	పాఠశాల, నిర్ణీత గంటలు	అభ్యాసకులకు వీలైన చోట, వీలైనప్పుడు	ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా
పాఠ్యప్రణాళిక	ఏకరీతి, కేంద్రంగా నిర్ణయించినది	అవసరాధారితం, స్థానికం	ఉండదు
అభ్యాసకులు	వయసువారీ, పూర్తి సమయం	ఏ వయసువారైనా, పార్ట్‌టైమ్	అందరూ
ఉపాధ్యాయుడు	శిక్షణ పొందినవారు, కేంద్ర స్థానం	స్థానిక బోధకుడు, సులభకర్త	తల్లిదండ్రులు, సహవయస్కులు, ప్రసార మాధ్యమాలు
సర్టిఫికెట్	ఉంటుంది	ఐచ్ఛికం; నియత (formal) విద్యతో అనుసంధానం	ఉండదు
దృష్టి	భవిష్యత్తు	వర్తమానం	జీవితమే

ఉదాహరణలు: సాధారణ 7వ తరగతి పాఠశాల (నియత (formal)); సాయంత్రం అక్షరాస్యతా కేంద్రం లేదా రైతు పంటలపై వినే స్వల్పకాలిక రేడియో కోర్సు (నియతేతర (non-formal)); తల్లిదండ్రుల నుంచి మర్యాదలు లేదా పొరుగువారి నుంచి భాష నేర్చుకోవడం (అనియత (informal)). రాత్రి బడులు, కరస్పాండెన్స్ కోర్సులు, రేడియో, టీవీ, సార్వత్రిక పాఠశాలలు, సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాలు నియతేతర విద్య (non-formal education) రూపాలు.

2. సమకాలీన ప్రాముఖ్యం: భారతదేశానికి నియతేతర విద్య (non-formal education) ఎందుకు అవసరమైంది.

సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్య (అధికరణం 45) పూర్తి రోజు పాఠశాలలతోనే సాధ్యం కాలేదు: చాలామంది పిల్లలు ఇంట్లో లేదా పొలాల్లో పనిచేసేవారు, చాలామంది బాలికలు తమ్ముళ్లు, చెల్లెళ్లను చూసుకునేవారు, చాలా ఆవాసాల్లో పాఠశాల లేదు.
నియత (formal) పాఠశాలల్లో వృథా, స్తబ్దత (wastage and stagnation) వల్ల లక్షలాది మంది బడి మానేశారు.
సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్యా వ్యూహంలో నియతేతర విద్య (non-formal education) ప్రత్యామ్నాయ విధానం: ఇది సార్వత్రిక ప్రవేశం, సార్వత్రిక నిలుపుదలకు తోడ్పడింది; నియత (formal), నియతేతర (non-formal) రెండు స్రవంతులకూ నిర్ణయించిన కనీస అభ్యసన స్థాయిలు (MLL) సార్వత్రిక సాధనకు తోడ్పడ్డాయి.
ఒక్కో అభ్యాసకుడిపై ఖర్చు తక్కువ, వేగవంతం, అభ్యసనాన్ని పనితో కలుపుతుంది; వయోజనులు, మహిళలు, దూర ప్రాంతాల వారికీ ఉపయోగపడుతుంది, కాబట్టి జీవితకాల అభ్యసనానికి తోడ్పడుతుంది.
పరిమాణం: 1990ల ప్రారంభంలో 7.26 లక్షల ప్రాథమిక, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలతో పాటు సుమారు 2.7 లక్షల నియతేతర విద్యా (non-formal education) కేంద్రాలు పనిచేశాయి.

3. బోధనా పద్ధతి.

నియతేతర విద్యా (non-formal education) కేంద్రాలు రోజుకు దాదాపు 2 గంటలు, పిల్లలు ఎంచుకున్న సమయంలో (తరచూ సాయంత్రం) నడిచేవి; కుదించిన ప్రాథమిక కోర్సు.
భాగస్వామ్య, కృత్యాధారిత అభ్యసనం: చర్చ, ప్రదర్శన, ప్రాజెక్టులు, స్వీయ అభ్యసన సామగ్రి, సహచరుల అభ్యసనం, స్థానిక వనరులు; అభ్యసన వాతావరణాన్ని మెరుగుపరచడానికి ఆధునిక సాంకేతిక సాధనాలు (రేడియో, కొన్ని ప్రాజెక్టుల్లో సౌరశక్తి టీవీ) (ఎన్‌పీఈ 1986).
కనీస అభ్యసన స్థాయిల ఆధారిత పాఠ్యప్రణాళిక వల్ల పిల్లవాడు నియత (formal) పాఠశాలలో వయసుకు తగిన తరగతిలోకి లేటరల్ ఎంట్రీ పొందగలిగేవాడు.

4. ప్రేరణ కోణం.

ప్రతి పాఠాన్ని అభ్యాసకుడి రోజువారీ పని, అవసరాలతో ముడిపెట్టి, దాని తక్షణ ఉపయోగం చూపడం.
సరళమైన సమయాలు, ఇంటికి దగ్గరగా కేంద్రం.
స్థానిక, పరిచితులైన బోధకులు (చాలామంది మహిళలు); స్థానిక పాటలు, జానపద కథలు, తోలుబొమ్మలాట ద్వారా పాఠాలు (పరిచిత సంస్కృతి ప్రేరణ ఇస్తుంది).
గుర్తింపు: నియత (formal) తరగతులకు సమానమైన సర్టిఫికెట్లు.

5. అమలు.

బోధకులు: తక్కువ గౌరవ వేతనంపై స్థానిక యువత; మహిళలను నియమించడంపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ; డైట్ (DIET) శిక్షణ, సహాయం (ఎన్‌పీఈ 1986).
సంస్థలు: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు; బాలికల కేంద్రాలకు కేంద్రం ఎక్కువ వాటా చెల్లించింది.
పీఓఏ 1992 తన నియతేతర విద్యా (non-formal education) లక్షణాల జాబితాలో సముదాయ భాగస్వామ్యం కూడా చేర్చింది.
ఈజీఎస్, ఏఐఈ నుండి: వారధి కోర్సులు (వయసుకు తగిన తరగతిలో చేరేందుకు), బడికి తిరిగి శిబిరాలు, వలస పిల్లలకు కాలానుగుణ వసతి గృహాలు, వేసవి శిబిరాలు, సంచార ఉపాధ్యాయులు, పరిహార బోధన.
జనశాల దూర ఆవాసాల్లో, పట్టణ మురికివాడల్లో (ఉమ్మడి ఏపీలో హైదరాబాద్) ప్రత్యామ్నాయ పాఠశాలలు తెరిచింది; 9 రాష్ట్రాల్లోని 129 బ్లాకుల్లో; యునెస్కో, ఐఎల్‌ఓ నిధులు కాకుండా సాంకేతిక సహాయం ఇచ్చాయి.

6. నియతేతర విద్య (non-formal education) సమస్యలు.

సమస్య	ప్రభావం
"రెండో తరగతి విద్య"గా చూడటం	తక్కువ హోదా, బలహీనమైన డిమాండ్
బోధకులకు తక్కువ వేతనం, శిక్షణ	ఉత్సాహం లేని బోధన
అస్పష్ట పాఠ్యప్రణాళిక, నాసిరకం సామగ్రి	బలహీనమైన అభ్యసనం
బలహీన నిర్వహణ, తక్కువ సముదాయ పాత్ర	అక్రమంగా నడిచే కేంద్రాలు
ప్రధాన స్రవంతిలో కలపడంపై తక్కువ శ్రద్ధ	పాఠశాలలకు మారిన పిల్లలు కొద్దిమందే
ఇప్పటికే పాఠశాలలున్న ఆవాసాల్లో కేంద్రాలు	డబ్బు వృథా

7. నాలుగు నమూనాలు క్లుప్తంగా.

నమూనా	ప్రధాన భావన
పని ఆధారిత	అభ్యాసకుల పని చుట్టూ స్థానికంగా తయారుచేసిన సిలబస్, సామగ్రి; సరళమైన వ్యవధి
ఎంపీ నమూనా	బడి బయటి పిల్లల కోసం మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర విధానం
సమీకృత	పిల్లలు అటూ ఇటూ మారేలా నియత (formal) పాఠశాలతో అనుసంధానించిన నియతేతర (non-formal) విద్య (అవే ఉపాధ్యాయులు, ఉమ్మడి స్థలం)
కేప్	పాఠశాల బయట ప్రాథమిక స్థాయి అభ్యసనానికి ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ స్వీయ అభ్యసన మాడ్యూళ్లు

8. సార్వత్రిక, దూర విద్య (ODL).

దూర విద్య (distance education): ఉపాధ్యాయుడు, అభ్యాసకుడు దూరంగా ఉంటారు; ముద్రిత పాఠాలు, రేడియో, టీవీ, ఆన్‌లైన్ వేదికలు, సంపర్క తరగతుల ద్వారా బోధన.
సార్వత్రిక అభ్యసనం (open learning): వయసు, ప్రవేశ అర్హత, స్థలం, సమయం అడ్డంకులను తొలగిస్తుంది; అభ్యాసకులు సబ్జెక్టులను ఎంచుకుని తమ వేగంతో చదువుతారు (క్రెడిట్ సంచయనం).
ఎన్‌ఐఓఎస్ సొంతంగా పరీక్షలు నిర్వహించి సర్టిఫికెట్లు ఇస్తుంది; ఆ సర్టిఫికెట్లు బోర్డు సర్టిఫికెట్లకు సమానం. 2017 ఆర్‌టీఈ (RTE) సవరణ తర్వాత ఇది పది లక్షలకు పైగా శిక్షణ లేని సర్వీసులోని ఉపాధ్యాయులను ఆన్‌లైన్ డి.ఎల్.ఎడ్. (D.El.Ed.) (2017-19) లో చేర్చుకుంది.
ఇగ్నో (1985) జాతీయ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం; ఒకప్పుడు దూర విద్యను నియంత్రించేది కూడా (దాని దూర విద్యా మండలి (Distance Education Council), 1991); 2013లో ఆ పాత్రను యూజీసీ (UGC) దూర విద్యా బ్యూరో (Distance Education Bureau) చేపట్టింది.
విద్యా మాధ్యమాలు: జ్ఞాన్ దర్శన్ (Gyan Darshan; టీవీ, 2000), జ్ఞాన్ వాణి (Gyan Vani; ఎఫ్‌ఎం రేడియో) ఇగ్నోతో కలిసి నడిచాయి.

9. పాఠశాల విద్య కాకుండా నియతేతర విద్య (non-formal education) ఎక్కడ వాడతారు. వయోజన అక్షరాస్యతా కేంద్రాలు, ఆరోగ్య, పరిశుభ్రత తరగతులు, కుటుంబ సంక్షేమం, వ్యవసాయ విస్తరణ, మహిళల స్వయం సహాయక సంఘాలు, శాంతి విద్య (peace education; నియత (formal), నియతేతర (non-formal) రెండు మార్గాల ద్వారా బోధిస్తారు), యువజన క్లబ్బులు (నెహ్రూ యువ కేంద్రాలు).

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

నియతేతర విద్యా (non-formal education) పథకం మొదలైనప్పుడు చేర్చిన విద్యాపరంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటి.
గిరిజన విద్యా వికాస కేంద్రాలు: ఏపీ గిరిజన ప్రాంతాల్లో ఐటీడీఏ (ITDA) జనశాలతో కలిసి ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యామ్నాయ పాఠశాలలు (I, II తరగతులు).
భారతదేశపు మొదటి సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం ఆంధ్రప్రదేశ్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం (1982), హైదరాబాద్; దాని వ్యవస్థాపక ఉపకులపతి ప్రొ. జి. రామ్ రెడ్డి తర్వాత ఇగ్నో (1985) మొదటి ఉపకులపతి అయ్యారు. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం (1991)గా పేరు మారిన ఇది 2014 తర్వాత తెలంగాణలో ఉంది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ సార్వత్రిక పాఠశాల సొసైటీ (APOSS) రాష్ట్రంలో సార్వత్రిక ఎస్‌ఎస్‌సీ (SSC), ఇంటర్మీడియట్ కోర్సులు నడుపుతుంది; బడి మానేసిన వసతి గృహ విద్యార్థులకు ఇదే సాధారణ రెండో అవకాశం.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "అనియత విద్య (informal education), నియతేతర విద్య (non-formal education) ఒకటే." ✓ నియతేతర (non-formal) విద్య వ్యవస్థీకృతం, ప్రణాళికాబద్ధం (కానీ సరళం); అనియత (informal) విద్య ప్రణాళిక లేని, యాదృచ్ఛిక అభ్యసనం.
✗ "నియతేతర విద్య (non-formal education) దీర్ఘకాలికమైనది." ✓ అది స్వల్పకాలికం, నిర్దిష్టం, అవసరాధారితం.
✗ "నియతేతర విద్య (non-formal education) భవిష్యత్తు ఆధారితం." ✓ నియత (formal) విద్య భవిష్యత్తు ఆధారితం; నియతేతర (non-formal) విద్య వర్తమాన ఆధారితం.
✗ "నియతేతర విద్య (non-formal education) సైద్ధాంతిక జ్ఞానంపై దృష్టి పెడుతుంది." ✓ దాని దృష్టి ఆచరణాత్మక, క్రియాత్మక జ్ఞానం.
✗ "పాఠ్యప్రణాళిక ప్రాసంగికత నియత (formal) విద్యకు పీఓఏ పేర్కొన్న లక్షణం." ✓ పీఓఏ దీన్ని నియతేతర విద్య (non-formal education) ముఖ్య లక్షణాల్లో పేర్కొంది (ఏపీపీఎస్సీ 2022 కీ వేరుగా ఉంది).
✗ "ఎన్‌ఎఫ్‌ఈ పథకం 1986లో మొదలైంది." ✓ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం 1979-80 (బీఆర్‌ఏఓయూ పుస్తకంలో ప్రయోగాత్మకంగా 1977-78); ఎన్‌పీఈ 1986 దాన్ని విస్తరించింది మాత్రమే. సాధారణ జాబితాలో విద్యాపరంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలు 9; పుస్తకం 10 అంటుంది.
✗ "ఈజీఎస్, ఏఐఈ 2005లో వచ్చాయి." ✓ 2000 (పుస్తకం) / సర్వ శిక్షా అభియాన్ కింద 2001.
✗ "ఇగ్నో భారతదేశపు మొదటి సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం." ✓ ఏపీ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం, 1982 (ఇప్పుడు బీఆర్‌ఏఓయూ (BRAOU)) మొదటిది; ఇగ్నో 1985లో వచ్చింది.
✗ "ఎన్‌ఐఓఎస్ 2002లో ఏర్పాటైంది." ✓ ఇది నేషనల్ ఓపెన్ స్కూల్ (1989)గా మొదలైంది; ఎన్‌ఐఓఎస్ పేరు 2002 నుండి.
✗ "కేప్ ఒక పని ఆధారిత నమూనా." ✓ కేప్ = కాంప్రిహెన్సివ్ యాక్సెస్ టు ప్రైమరీ ఎడ్యుకేషన్ (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ); పని ఆధారిత నమూనా అభ్యాసకుల పని చుట్టూ సిలబస్‌ను రూపొందిస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

కూంబ్స్, అహ్మద్ (1974): నియత (formal), నియతేతర (non-formal), అనియత (informal); ఇలిచ్: డీస్కూలింగ్ సొసైటీ (1971).
అనియత (informal) = నిర్ణీత ఉద్దేశం, కాలం, స్థలం లేనిది; కుటుంబమే మొదటి పాఠశాల.
నియతేతర (non-formal) = వ్యవస్థీకృతం, సరళం, స్వల్పకాలికం (నిర్దిష్టం), ఆచరణాత్మకం, వర్తమాన ఆధారితం, విద్యార్థి కేంద్రితం.
ఎన్‌ఎఫ్‌ఈ పథకం 1979-80 (ప్రయోగాత్మకంగా 1977-78): 6-14 వయో వర్గం, ఏపీతో సహా విద్యాపరంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలు.
ఎన్‌పీఈ 1986: బడి మానేసినవారు, పనిచేసే పిల్లలు, బాలికలు, పాఠశాలలు లేని ఆవాసాల కోసం నియతేతర (non-formal) విద్య; బోధకులకు డైట్‌ల శిక్షణ.
పీఓఏ 1992: సరళత, పాఠ్యప్రణాళిక ప్రాసంగికత, వైవిధ్యం, వికేంద్రీకరణ.
నమూనాలు: పని ఆధారిత, ఎంపీ, సమీకృత, కేప్ (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ 1979).
నియతేతర (non-formal) విద్య → ఈజీఎస్, ఏఐఈ (2000/2001); 1 కి.మీ. లోపు బడి లేకపోతే ఈజీఎస్ పాఠశాల; జనశాల 1998–2002.
నేషనల్ ఓపెన్ స్కూల్ 1989 → ఎన్‌ఐఓఎస్ 2002; ఓబీఈ స్థాయిలు A, B, C = 3, 5, 8 తరగతులు.
సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాలు: యూకే 1969; ఏపీఓయూ 1982 (బీఆర్‌ఏఓయూ 1991); ఇగ్నో 1985; ఉన్నత విద్యకు డిమాండ్.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. నియతేతర విద్య (non-formal education) ఒక నిరంతర శ్రేణి, ప్రత్యేక పెట్టె కాదు. తర్వాతి రచయితలు (ఉదాహరణకు అలన్ రోజర్స్) నియత (formal), నియతేతర (non-formal), అనియత (informal) అభ్యసనాలు ఒక నిరంతర శ్రేణి (continuum) మీద ఉంటాయని వాదిస్తారు: పాఠశాల క్లబ్ లేదా క్షేత్ర పర్యటన నియత (formal) పాఠశాలలోనే జరిగే నియతేతర (non-formal) అభ్యసనం; పొరుగువారిని చూసి నేర్చుకునే రైతుది అనియత (informal) అభ్యసనం, దాన్ని విస్తరణ కార్యకర్త నియతేతర (non-formal) అభ్యసనంగా మార్చగలడు.

2. నియతేతర విద్య (non-formal education) నుండి విద్యాహక్కు చట్టం వరకు. చాలా మూల్యాంకనాలు ఎన్‌ఎఫ్‌ఈ పథకాన్ని "పేద పిల్లలకు ఒక నాసిరకం ప్రత్యామ్నాయం" అన్నాయి; అందుకే ఈజీఎస్, ఏఐఈ, తర్వాత విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 (RTE Act, 2009) 6-14 ఏళ్ల ప్రతి పిల్లవాడికీ పూర్తి సమయం నియత (formal) పాఠశాల విద్య లక్ష్యంగా మార్చాయి; నియతేతర (non-formal) తరహా వారధి కోర్సులు (bridge courses), ఆవాస ప్రత్యేక శిక్షణ (residential special training; ఆర్‌టీఈ సెక్షన్ 4: వయసుకు తగిన తరగతిలో ప్రవేశం, ప్రత్యేక శిక్షణ) పాఠశాలకు తిరిగి రావడానికి మార్గంగా మాత్రమే మిగిలాయి.

3. విద్యా హామీ పథకం. ఈజీఎస్ మధ్యప్రదేశ్‌లో (1997) మొదలైంది: 1 కి.మీ. లోపు పాఠశాల లేని ఆవాసం కోరితే 90 రోజుల్లో పాఠశాల (స్థానిక ఉపాధ్యాయుడు గురూజీతో) ఇస్తామని రాష్ట్రం హామీ ఇచ్చింది. సర్వ శిక్షా అభియాన్ ఈ ఆలోచనను దేశవ్యాప్తం చేసింది.

4. తెలుసుకోవాల్సిన ఒక కీ. 2022 ప్రశ్నపత్రంలో ఏపీపీఎస్సీ తుది కీ "పాఠ్యప్రణాళిక, బోధనా పద్ధతుల ప్రాసంగికత"ను నియత (formal) విద్యకు జోడించింది; కానీ పీఓఏ పాఠం దీన్ని నియతేతర విద్య (non-formal education) ముఖ్య లక్షణాల్లో పేర్కొంది. కొత్త ప్రశ్నకు సమర్థించుకోగల సమాధానం నియతేతర (non-formal) విద్య. అలాగే "చర్చ ద్వారా నేర్చుకోవడం"ను కీ నియత (formal) విద్యగా ఇచ్చింది; పాఠ్యపుస్తకాలు చర్చను అన్ని రూపాల్లోనూ వాడే పద్ధతిగా చూస్తాయి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: సరఫరా లోటుకు (పాఠశాల లేదు, సమయం లేదు, డబ్బు లేదు) భారతదేశం ఇచ్చిన సమాధానం నియతేతర విద్య (non-formal education); దాని ఆధునిక, సర్టిఫికెట్ గల రూపం సార్వత్రిక అభ్యసనం.
విశ్లేషణ అంశాలు:
- సరళత అందుబాటును పెంచింది కానీ నాణ్యతను, గుర్తింపును దెబ్బతీసింది;
- విద్యా హక్కు చట్టం పిల్లలకు సమాంతర మార్గంగా నియతేతర (non-formal) విద్యను ముగించింది, కానీ దాని సాధనాలను (వారధి కోర్సులు, ప్రత్యేక శిక్షణ) నిలుపుకుంది;
- వయోజనులు, బడి మానేసినవారి కోసం ఎన్‌ఐఓఎస్, సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆన్‌లైన్ కోర్సులు (స్వయం (SWAYAM)) నియతేతర (non-formal) విద్య భావనను ముందుకు తీసుకెళ్తున్నాయి.
ముందున్న మార్గం: నియతేతర (non-formal), నియత (formal) అభ్యసనాల మధ్య సమానత, క్రెడిట్ బదిలీ (ఎన్‌ఈపీ 2020 (NEP 2020) అకడమిక్ బ్యాంక్ ఆఫ్ క్రెడిట్స్ (Academic Bank of Credits)), శిక్షణ పొందిన స్థానిక సులభకర్తలు, సముదాయ యాజమాన్యం.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.