సాంఘిక అభ్యసనం (బండూరా), ప్రేరణ (మాస్లో)

ముఖ్య వాస్తవాలు

బండూరా, సాంఘిక అభ్యసనం

ఆల్బర్ట్ బండూరా (1925 నుంచి 2021), కెనడాలో జన్మించిన అమెరికన్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త, స్టాన్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం. సిద్ధాంతం: సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం (social learning theory) (దీనినే పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం (observational learning), అనుకరణ (imitation), నమూనా ప్రదర్శన (modelling) లేదా పరోక్ష అభ్యసనం అంటారు). ఆయన ప్రవర్తనావాదానికి రెండు అంశాలు జోడించారు: ఉద్దీపన, ప్రతిస్పందనల మధ్య మధ్యవర్తి (జ్ఞానాత్మక) ప్రక్రియలు, పరిసరాలను గమనించడం ద్వారా అభ్యసనం; అందుకే ఆయన సిద్ధాంతాన్ని ప్రవర్తనావాదం, జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతాల మధ్య వారధి అంటారు. అభ్యాసకుడు తనకు పునర్బలనం లేకపోయినా ప్రవర్తనను నేర్చుకోగలడు.
బోబో బొమ్మ ప్రయోగం (Bobo doll experiment) (బండూరా, రాస్, రాస్, 1961, స్టాన్‌ఫర్డ్ నర్సరీ పాఠశాల): గాలి నింపిన బోబో బొమ్మను ఒక పెద్దవ్యక్తి కొట్టడం చూసిన పిల్లలు తర్వాత అదే దూకుడును అనుకరించారు; ప్రశాంతంగా ఉన్న నమూనాను చూసిన పిల్లలు చాలా తక్కువ దూకుడు చూపారు. నమూనాకు బహుమతి లభించినప్పుడు అనుకరణ అత్యధికంగా, శిక్ష పడినప్పుడు అత్యల్పంగా ఉంది; ఆ చర్యను కేవలం చూడటమే దాన్ని నేర్చుకోవడానికి సరిపోయింది.
పుస్తకాలు: సోషల్ లెర్నింగ్ అండ్ పర్సనాలిటీ డెవలప్‌మెంట్ (Social Learning and Personality Development; రిచర్డ్ వాల్టర్స్‌తో, 1963); అగ్రెషన్: ఎ సోషల్ లెర్నింగ్ అనాలిసిస్ (Aggression: A Social Learning Analysis, 1973); **సోషల్ లెర్నింగ్ థియరీ (Social Learning Theory, 1977); సోషల్ ఫౌండేషన్స్ ఆఫ్ థాట్ అండ్ యాక్షన్: ఎ సోషల్ కాగ్నిటివ్ థియరీ (Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory, 1986); సెల్ఫ్-ఎఫికసీ: ది ఎక్సర్‌సైజ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ (Self-Efficacy: The Exercise of Control, 1997)**.
పరిశీలనాత్మక అభ్యసనంలో నాలుగు ప్రక్రియలు (ఈ క్రమంలో): అవధానం (Attention) → ధారణ (Retention) → (చాలక) పునరుత్పాదన (Reproduction) → ప్రేరణ (Motivation).
పరోక్ష పునర్బలనం (vicarious reinforcement): నమూనాకు బహుమతి లభించడం చూస్తే గమనించే వ్యక్తి అనుకరించే అవకాశం పెరుగుతుంది; పరోక్ష శిక్ష: నమూనాకు శిక్ష పడటం చూస్తే ఆ అవకాశం తగ్గుతుంది. స్వీయ పునర్బలనం (self-reinforcement): తన స్వంత ప్రమాణంతో పోల్చుకుని తనకు తానే బహుమతి ఇచ్చుకోవడం.
నమూనాల రకాలు: సజీవ (తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుడు, సహచరుడు), ప్రతీకాత్మక (సినిమా, టీవీ, పుస్తకం, కార్టూన్ పాత్ర), మౌఖిక సూచనాత్మక (ఎలా ప్రవర్తించాలో వర్ణన).
పరస్పర నిర్ణయవాదం (reciprocal determinism) (త్రికోణ): వ్యక్తి (ఆలోచనలు, నమ్మకాలు) ↔ ప్రవర్తన ↔ పరిసరాలు ఒకదానినొకటి ప్రభావితం చేస్తాయి.
సామాజిక జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం (1986లో పేరు మార్చారు): అభ్యసనం (learning) సామాజికమూ, జ్ఞానాత్మకమూ; ఇది ప్రవర్తనావాదానికి (behaviourism), జ్ఞానాత్మక మనోవిజ్ఞానానికి (cognitive psychology) వారధి.
స్వయం సమర్థత = ఒక నిర్దిష్ట పనిలో లేదా పరిస్థితిలో విజయం సాధించగలననే వ్యక్తి నమ్మకం ("సెల్ఫ్-ఎఫికసీ: టువర్డ్ ఎ యూనిఫైయింగ్ థియరీ ఆఫ్ బిహేవియరల్ చేంజ్" (Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioural change) వ్యాసం, 1977). ఇది బండూరా సామాజిక జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతానికి కేంద్ర బిందువు (2022లో అడిగారు).
స్వయం సమర్థతకు నాలుగు మూలాలు: (1) ప్రావీణ్య (నిర్వహణ) అనుభవాలు, అత్యంత బలమైనవి; (2) పరోక్ష అనుభవాలు (తనలాంటి ఇతరులు విజయం సాధించడం చూడటం); (3) మౌఖిక / సామాజిక ప్రోత్సాహం (verbal persuasion); (4) శారీరక, ఉద్వేగ స్థితులు.

ప్రేరణ

మోటివేషన్ (motivation) అనే పదం లాటిన్ *మొవేరే* (movere) = కదిలించడం నుంచి వచ్చింది. ఇది అభ్యసనం వైపు ధోరణి (APPSC 2022): లక్ష్యం వైపు కృత్యాన్ని ఉద్రేకపరిచే, దిశానిర్దేశం చేసే, కొనసాగించే అంతర్గత స్థితి.
నిర్వచనాలు: జె.పి. గిల్‌ఫర్డ్ (J.P. Guilford): కృత్యాన్ని ప్రారంభించి కొనసాగించే ఒక ప్రత్యేక అంతర్గత కారకం లేదా స్థితి. పెట్రి (Petri) (1996): శారీరక లేదా మానసిక అవసరాలను తీర్చడానికి కృత్యాలు ప్రారంభమయ్యే, దిశ పొందే, కొనసాగే ప్రక్రియ.
విధులు: అది ప్రవర్తనను శక్తివంతం (ఉద్రేకం) చేస్తుంది, దిశానిర్దేశం చేస్తుంది, కొనసాగిస్తుంది; ప్రజ్ఞను (intelligence) అది నిర్ణయించదు.
ప్రేరణకు నాలుగు సూచికలు: దిశ (direction; ఏది ఎంచుకుంటాడు), గుప్తత (latency; ఎంత త్వరగా మొదలుపెడతాడు), తీవ్రత (intensity; ఎంత కష్టపడతాడు), పట్టుదల (persistence; అడ్డంకులున్నా ఎంతకాలం కొనసాగిస్తాడు).
ప్రేరణ చక్రం: అవసరం (need) → చోదనం (drive) → లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన → ప్రోత్సాహకం (incentive; లక్ష్యం) → అవసరం తగ్గడం. అవసరం = శరీరంలో లోటు (కణజాల లోటు: ఆహారం లేకపోవడం); చోదనం = అది కలిగించే ఉద్రేకపరిచిన ఒత్తిడి (ఆకలి); ప్రోత్సాహకం = బయటి లక్ష్య వస్తువు (ఆహారం, బహుమతి, మార్కులు). సమస్థితి (homeostasis) (వాల్టర్ బి. కానన్ (Walter B. Cannon), ది విజ్‌డమ్ ఆఫ్ ది బాడీ (The Wisdom of the Body), 1932) = శరీరం తన అంతర్గత స్థితులను సమతుల్యంగా ఉంచుకునే ధోరణి; సమతుల్యత చెడితే చోదనం పుడుతుంది.
ప్రేరకాల రకాలు: ప్రాథమిక / జీవసంబంధ (సహజమైనవి: ఆకలి, దాహం, నిద్ర, బాధ నుంచి తప్పించుకోవడం, లైంగికం), ద్వితీయ / మనోసాంఘిక / ఆర్జిత (నేర్చుకున్నవి: సాధన, అనుబంధం, అధికారం, హోదా, ఆమోదం); మూడో వర్గం సాధారణ ప్రేరకాలు (general motives): కుతూహలం, అన్వేషణ, ఇంద్రియ ఉద్దీపన అవసరం.
అనుకూల (ప్రోత్సాహక) ప్రేరణ బహుమతి ద్వారా పనిచేస్తుంది; ప్రతికూల (భయ) ప్రేరణ బలవంతం లేదా బెదిరింపు ద్వారా పనిచేసి కోపం, నిరాశను పెంచుతుంది. అభ్యాసకుడు బహుమతికి విలువ ఇచ్చి, దాన్ని పొందగలనని ఆశించినప్పుడే అది ప్రేరేపిస్తుంది (ప్రోత్సాహక విలువ).
అంతర్గత ప్రేరణ (intrinsic motivation): కృత్యమే దాని బహుమతి (కుతూహలం, ఆసక్తి, ప్రావీణ్యం సాధించిన ఆనందం). బాహ్య ప్రేరణ (extrinsic motivation): బహుమతి పనికి బయట ఉంటుంది (మార్కులు, బహుమతులు, ప్రశంస, శిక్ష, ఉద్యోగం). అంతర్గత ప్రేరణ ఎక్కువ కాలం నిలుస్తుంది, ఉపాధ్యాయుడికి అదే మంచి లక్ష్యం.
అబ్రహం హెచ్. మాస్లో (1908 నుంచి 1970), అమెరికన్, మానవతావాద మనోవిజ్ఞానం (humanistic psychology) స్థాపకుల్లో ప్రముఖుడు (మనోవిశ్లేషణ (psychoanalysis), ప్రవర్తనావాదం తర్వాత "మూడో శక్తి", third force). వ్యాసం "ఎ థియరీ ఆఫ్ హ్యూమన్ మోటివేషన్" (A Theory of Human Motivation; **సైకలాజికల్ రివ్యూ (Psychological Review), 1943); పుస్తకం మోటివేషన్ అండ్ పర్సనాలిటీ (Motivation and Personality, 1954)*; టువర్డ్ ఎ సైకాలజీ ఆఫ్ బీయింగ్* (Toward a Psychology of Being, 1962).
మాస్లో అనుక్రమం (కింది నుంచి పైకి): 1 శారీరక అవసరాలు → 2 భద్రతా అవసరాలు (రక్షణ) → 3 ప్రేమ, సంబంధిత్వ అవసరాలు (సామాజిక) → 4 గౌరవ అవసరాలు → 5 స్వీయ వాస్తవీకరణ. కింది అవసరాలు చాలావరకు తీరినప్పుడే పై అవసరం బలపడుతుంది. శారీరక అవసరాలు ముందుగా తీరాలి.
లోప అవసరాలు (deficiency needs, D-needs): కింది నాలుగు. వృద్ధి / అస్తిత్వ అవసరాలు (growth / being needs, B-needs): స్వీయ వాస్తవీకరణ (తర్వాత విస్తరించారు).
స్వీయ వాస్తవీకరణ = తాను ఏమి కాగలడో అన్నీ కావడం ("మనిషి ఏమి కాగలడో అది కావాలి"); సుమారు 1% మంది మాత్రమే దాన్ని చేరుకుంటారు; అలాంటివారికి శిఖర అనుభవాలు (peak experiences) కలుగుతాయి (మాస్లో ఉదాహరణలు: లింకన్, ఐన్‌స్టీన్, ఎలినార్ రూజ్‌వెల్ట్).
గౌరవ అవసరాలకు రెండు స్థాయిలు: ఇతరుల నుంచి గౌరవం, హోదా, కీర్తి (కింది), నిజమైన సామర్థ్యంపై ఆధారపడిన ఆత్మగౌరవం (పై).
సాధన ప్రేరణ (achievement motivation; సాధన అవసరం, n-Ach): ఉత్కృష్టత ప్రమాణంతో పోల్చి బాగా చేయాలనే కోరిక. హెన్రీ ముర్రే (Henry Murray) దీనిని మానవ అవసరాల్లో ఒకటిగా పేర్కొన్నారు (1938), విషయ అవబోధన పరీక్ష (TAT) (Thematic Apperception Test)తో అవసరాలను కొలిచారు; డేవిడ్ మెక్‌క్లెలాండ్ (David McClelland) దీనిని లోతుగా అధ్యయనం చేశారు (ది అచీవ్‌మెంట్ మోటివ్ (The Achievement Motive), 1953; **ది అచీవింగ్ సొసైటీ (The Achieving Society), 1961), n-Ach (సాధన), n-Aff (అనుబంధం), n-Pow (అధికారం)** అవసరాలతో.
అధిక సాధకులు మధ్యస్థ కష్టం ఉన్న పనులను ఇష్టపడతారు, త్వరిత ప్రతిపుష్టి కోరుకుంటారు, వ్యక్తిగత బాధ్యత తీసుకుంటారు (జె.డబ్ల్యూ. అట్కిన్సన్ ప్రత్యాశ–విలువ సిద్ధాంతం).
ఆకాంక్షా స్థాయి (level of aspiration): గత నిర్వహణ ఆధారంగా ఒక పనిలో వ్యక్తి చేరుకోవాలని ఆశించే ప్రమాణం లేదా లక్ష్యం. మొదటి ప్రయోగాలు: కర్ట్ లెవిన్ బృందంలో ఫెర్డినాండ్ హోప్ (1930); విజయం ఆకాంక్షా స్థాయిని పెంచుతుంది, వైఫల్యం దానిని తగ్గిస్తుంది. ఆరోగ్యకరమైన స్థాయిని ప్రస్తుత నిర్వహణ కంటే కొంచెం పైన నిర్ణయిస్తారు.
విలియం మెక్‌డూగల్ (William McDougall) (యాన్ ఇంట్రడక్షన్ టు సోషల్ సైకాలజీ (An Introduction to Social Psychology), 1908): సహజాత సిద్ధాంతం: ప్రవర్తన అంతా పుట్టుకతో వచ్చే, ఉద్దేశపూర్వక సహజాతాల (instincts) నుంచి పుడుతుంది, ప్రతి దానికీ ఒక ఉద్వేగం జత (పలాయనం–భయం, పోరాట స్వభావం–కోపం, కుతూహలం–ఆశ్చర్యం, వికర్షణ–అసహ్యం); ప్రతి సహజాతానికి జ్ఞానాత్మక (గ్రహించడం), భావాత్మక (అనుభూతి), చేష్టాత్మక (conative; ప్రయత్నించడం, చేయడం) పార్శ్వాలు ఉంటాయి.
ఫ్రాయిడ్: రెండు ప్రాథమిక సహజాతాలు, ఈరోస్ (Eros; జీవం, ప్రేమ), థానటోస్ (Thanatos; మరణం, దూకుడు); అచేతన ప్రేరకాలు కలల్లో, నోరు జారడంలో (slips of the tongue) బయటపడతాయి. ఆల్‌ఫ్రెడ్ ఆడ్లర్ (Alfred Adler): న్యూనతా భావాన్ని అధిగమించడానికి ఆధిక్యత కోసం తపన (అధికారం).
ఆల్డర్‌ఫర్ ERG సిద్ధాంతం (1969): మాస్లో ఐదు స్థాయిలను మూడుగా కుదించారు: అస్తిత్వం (Existence), సంబంధం (Relatedness), వృద్ధి (Growth). హెర్జ్‌బర్గ్ (1959): పరిశుభ్రత కారకాలు (జీతం, ఉద్యోగ భద్రత, పని పరిస్థితులు) అసంతృప్తిని మాత్రమే నివారిస్తాయి; ప్రేరకాలు (సాధన, గుర్తింపు, పనే) సంతృప్తినిస్తాయి.

వివరణ

1. పరిశీలనాత్మక అభ్యసనంలో నాలుగు ప్రక్రియలు, తరగతి గది ఉదాహరణతో (ఉపాధ్యాయుడిని గమనించి ఒక లెక్క చేయడం నేర్చుకునే విద్యార్థి)

ప్రక్రియ	ఏమి జరుగుతుంది	ఉపాధ్యాయుడి పని
అవధానం	అభ్యాసకుడు (learner) నమూనాను గమనిస్తాడు	స్పష్టమైన, ఇష్టమైన, సమర్థమైన నమూనా; ముఖ్య సోపానాలను చూపడం
ధారణ	చర్య ప్రతిబింబాలుగా లేదా పదాలుగా నిల్వ అవుతుంది	సంగ్రహించడం, పునరావృతం, జ్ఞాపకానికి సూచనలు
పునరుత్పాదన	అభ్యాసకుడు ఆ చర్యను ప్రయత్నిస్తాడు	మార్గదర్శక సాధన, తప్పులను సరిదిద్దడం
ప్రేరణ	అభ్యాసకుడు దానిని చేయాలని నిర్ణయించుకుంటాడు	ప్రశంస, నమూనా విజయాన్ని చూపడం

2. అభ్యసనం, నిర్వహణ. ఒక పిల్లవాడు చూసి ఒక ప్రవర్తనను నేర్చుకున్నా కారణం వచ్చేవరకు దానిని చేయకపోవచ్చు అని బండూరా చూపారు. బోబో బొమ్మ తదుపరి ప్రయోగంలో (1965), నమూనాకు శిక్ష పడటం చూసిన పిల్లలు తక్కువగా అనుకరించారు, కానీ బహుమతి ఇస్తామన్నప్పుడు అందరూ ఆ దూకుడును చేసి చూపగలిగారు: వారు దానిని నేర్చుకున్నారు. అందుకే పరిశీలనాత్మక అభ్యసనాన్ని "ప్రయత్నరహిత అభ్యసనం" (no-trial learning) అంటారు: అభ్యసనం జరగడానికి సాధన లేదా ప్రత్యక్ష పునర్బలనం (reinforcement) అవసరం లేదు.

అవధానం నమూనా విశిష్టత, సంక్లిష్టత, గమనించేవారి ఇంద్రియ సామర్థ్యం, గత పునర్బలనంపై ఆధారపడుతుంది. పునరుత్పాదన గమనించేవారి శారీరక సామర్థ్యం, నైపుణ్యంతో పరిమితమవుతుంది.
దర్పణ న్యూరాన్లు (mirror neurons; మనం ఒక చర్య చేసినప్పుడూ, అదే చర్యను చూసినప్పుడూ ఉత్తేజితమయ్యేవి) పరిశీలనాత్మక అభ్యసనానికి జీవశాస్త్ర ఆధారం ఇస్తాయి.

3. నమూనా ప్రదర్శన ప్రభావాలు

ప్రభావం	అర్థం	ఉదాహరణ
పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం	కొత్త ప్రవర్తన సముపార్జించబడుతుంది	కొత్త నృత్య అడుగు నేర్చుకోవడం
నిరోధక	నమూనాకు శిక్ష పడిన తర్వాత ఒక ప్రవర్తనను ఆపుకోవడం	మందలింపు పొందిన సహవిద్యార్థిని అనుకరించకపోవడం
నిరోధ విముక్త	నమూనాకు శిక్ష పడనప్పుడు ఆపుకున్న ప్రవర్తన బయటపడటం	ఇతరులు స్వేచ్ఛగా చేయడం చూసి నియమాన్ని ఉల్లంఘించడం
ప్రతిస్పందన సులభీకరణ	ఇప్పటికే తెలిసిన చర్యను ప్రేరేపించడం	ఇతరులు నిలబడ్డారని వరుసలో చేరడం

4. ఒక నమూనాను ఎక్కువగా అనుకరిస్తారు ఆ నమూనా ఉన్నత హోదా ఉన్నది, సమర్థమైనది, అభ్యాసకుడికి పోలినది (అదే వయస్సు, లింగం), ఆప్యాయత గలది, బహుమతి పొందినది అయినప్పుడు. ఉపాధ్యాయులు, తల్లిదండ్రులు, సినిమా హీరోలు, పెద్ద విద్యార్థులు బలమైన నమూనాలు: ఉపాధ్యాయుడు ఉపదేశం కంటే ఆచరణ ద్వారానే ఎక్కువ బోధిస్తాడు.

తాదాత్మ్యీకరణ (identification) = నమూనా యొక్క అనేక ప్రవర్తనలు, విలువలు, వైఖరులను స్వీకరించడం; అనుకరణ = ఒక నిర్దిష్ట ప్రవర్తనను నకలు చేయడం.
నీల్ మిల్లర్, జాన్ డాలర్డ్ (Neal Miller and John Dollard) (సోషల్ లెర్నింగ్ అండ్ ఇమిటేషన్ (Social Learning and Imitation), 1941) అంతకుముందే అనుకరణను నేర్చుకున్న, పునర్బలనం పొందిన ప్రతిస్పందనగా వివరించారు; బండూరా దానికి జ్ఞానాత్మకతను, పరోక్ష పునర్బలనాన్ని జోడించారు.

5. స్వయం సమర్థత ఆత్మగౌరవం కాదు. స్వయం సమర్థత ఒక నిర్దిష్ట పనికి సంబంధించినది ("ఈ సమీకరణాలను నేను సాధించగలను"); ఆత్మగౌరవం (self-esteem) తన విలువపై ఉండే సాధారణ భావన. అధిక స్వయం సమర్థత ఉన్న విద్యార్థులు కష్టమైన పనులు ఎంచుకుంటారు, ఎక్కువ సేపు ప్రయత్నిస్తారు, వైఫల్యం నుంచి కోలుకుంటారు. సామూహిక సమర్థత (collective efficacy) = తాము విజయం సాధించగలమనే ఒక సమూహ ఉమ్మడి నమ్మకం (ఒక తరగతి, ఒక పాఠశాల సిబ్బంది).

6. వసతి గృహం, పాఠశాలలో మాస్లో అనుక్రమం

స్థాయి	అవసరం	వసతి గృహం / పాఠశాల అందించేది
1 శారీరక	ఆహారం, నీరు, నిద్ర, వెచ్చదనం	మధ్యాహ్న భోజనం, వసతి గృహ భోజనం, విశ్రాంతి
2 భద్రత	రక్షణ, క్రమం, భయం నుంచి విముక్తి	సురక్షిత ప్రాంగణం, న్యాయమైన నియమాలు, శారీరక శిక్ష (corporal punishment) లేకపోవడం
3 సంబంధిత్వం	ప్రేమ, స్నేహం, ఆమోదం	శ్రద్ధ చూపే వార్డెన్, ఉపాధ్యాయుడు, సమూహ పని
4 గౌరవం	గౌరవం, గుర్తింపు, సామర్థ్యం	ప్రయత్నానికి ప్రశంస, బాధ్యతలు
5 స్వీయ వాస్తవీకరణ	తన శక్తిసామర్థ్యాలను పూర్తిగా వినియోగించడం	క్లబ్బులు, ప్రాజెక్టులు, సృజనాత్మక పని

ఆకలితో లేదా భయంతో ఉన్న పిల్లవాడు పాఠాలపై దృష్టి పెట్టలేడు: పరీక్షలో మాస్లో సిద్ధాంతానికి ఇదే అత్యంత సరళమైన అనువర్తనం. బాహ్య ప్రేరణ ప్రధానంగా కింది అవసరాలతో (శారీరక, భద్రత, సామాజిక), అంతర్గత ప్రేరణ గౌరవం, స్వీయ వాస్తవీకరణతో ముడిపడి ఉంటుంది. (APPSC 2022; దాని కీ గురించి Common traps చూడండి.)

శారీరక అవసరాలు మాత్రమే పూర్తిగా తీరగలవు, అవి మళ్లీ మళ్లీ వస్తాయి.
మాస్లోపై విమర్శ: అతి ఆశావాదం; ఆరోగ్యవంతులు, విజయవంతులైన వ్యక్తుల ఆధారంగా రూపొందింది; కింది అవసరాలు తీరకముందే ప్రజలు కొన్నిసార్లు పై అవసరాల వెంట పడతారు.

7. అంతర్గత ప్రేరణ, బాహ్య ప్రేరణ

అంశం	అంతర్గత	బాహ్య
మూలం	పని / అభ్యాసకుడి లోపల	బయట (బహుమతి, భయం, మార్కులు)
ఉదాహరణ	ఆనందం కోసం కథ చదవడం; విశ్రాంతినిస్తుంది కాబట్టి తోటపని చేయడం (APPSC 2019); సరదాగా పజిల్స్ పరిష్కరించడం	బహుమతి కోసం చదవడం; నక్షత్రాలు, మార్కులు, శిక్ష భయం
ఎంతకాలం	ఎక్కువ కాలం	బహుమతి ఉన్నంత కాలం
ఉపాధ్యాయుడి ఉపయోగం	లక్ష్యం	ప్రారంభానికి, తర్వాత క్రమంగా తగ్గించాలి

8. ప్రేరణలో ఇతర పేర్లు

విలియం మెక్‌డూగల్: సహజాత సిద్ధాంతం (instinct theory) (సహజాతాలు, ప్రతి దానికీ ఒక ఉద్వేగం; 1908).
క్లార్క్ హల్ (Clark Hull): చోదన క్షీణత సిద్ధాంతం (ప్రవర్తన ఒక చోదనాన్ని తగ్గిస్తుంది).
యెర్కిస్, డాడ్సన్ (1908): మధ్యస్థ స్థాయి ఉద్రేకం (arousal) వద్ద నిర్వహణ ఉత్తమంగా ఉంటుంది (తలకిందులైన U); ఆందోళన మరీ తక్కువైనా, మరీ ఎక్కువైనా నిర్వహణ తగ్గుతుంది; కష్టమైన పనులకు ఉత్తమ స్థాయి తక్కువగా ఉంటుంది.
ఇ.బి. హర్లాక్ (1925): మూడు పిల్లల సమూహాల్లో ప్రశంసించిన సమూహం అత్యధికంగా మెరుగుపడింది, మందలించిన సమూహం తక్కువగా, పట్టించుకోని సమూహం అతి తక్కువగా: నింద కంటే ప్రశంస మెరుగు, ఆ రెండూ నిర్లక్ష్యం కంటే మెరుగు.
బెర్నార్డ్ వీనర్: ఆపాదన సిద్ధాంతం (attribution theory): విజయం లేదా వైఫల్యానికి ప్రజలు చెప్పే కారణాలు (సామర్థ్యం, ప్రయత్నం, అదృష్టం, పని కష్టం) స్థానం (locus; అంతర్గత లేదా బాహ్య), స్థిరత్వం (stability), నియంత్రణీయత (controllability) లో భేదిస్తాయి. "నాకు సామర్థ్యం లేదు కాబట్టి తప్పాను" = అంతర్గత, స్థిర, నియంత్రించలేనిది (నిస్సహాయతకు దారితీస్తుంది); "నేను తగినంత చదవలేదు" = అంతర్గత, అస్థిర, నియంత్రించదగినది (అభ్యాసకుడిని ప్రయత్నిస్తూ ఉంచుతుంది). అందువల్ల ఉపాధ్యాయులు ప్రయత్నాన్ని ప్రశంసించాలి.
ఫ్రెడరిక్ హెర్జ్‌బర్గ్ (1959): పని ప్రేరణపై ద్వికారక సిద్ధాంతం (two-factor theory) (పరిశుభ్రత కారకాలు, ప్రేరకాలు).
ప్రేరణపై మూడు దృక్పథాలు: ప్రవర్తనావాదులు = బాహ్య (పునర్బలనం); జ్ఞానవాదులు = అంతర్గత (అభ్యాసకుడి లక్ష్యాలు, ఆసక్తి, నమ్మకాలు); సామాజిక నిర్మితివాదులు = రెండూ.

9. ఉపాధ్యాయుడు తరగతిని ఎలా ప్రేరేపిస్తాడు

కుతూహలం, ఆసక్తిని రేకెత్తించాలి (ఒక పజిల్, ఒక కథ, ఒక ప్రదర్శన); పాఠాన్ని పిల్లవాడి జీవితం, అవసరాలతో ముడిపెట్టాలి.
స్పష్టమైన, స్వల్పకాలిక లక్ష్యాలు నిర్ణయించి ఫలితాల జ్ఞానం (త్వరిత ప్రతిపుష్టి; ఉదాహరణకు, ప్రతి తప్పుపై చిన్న వ్యాఖ్యతో మర్నాడే తిరిగి ఇచ్చిన పరీక్ష) ఇవ్వాలి: తన ప్రగతి తెలిసిన పిల్లవాడు ఎక్కువగా ప్రయత్నిస్తాడు. కార్యక్రమయుత బోధనలో ఇది అంతర్భాగం (ప్రతి ప్రతిస్పందనకూ వెంటనే నిర్ధారణ).
ప్రశంస, బహుమతిని వివేకంతో ఉపయోగించాలి: నింద కంటే ఎక్కువ ప్రశంస; ప్రయత్నం లేదా పనిపై వెంటనే, నిజాయితీగా, నిర్దిష్టంగా ఇచ్చే ప్రశంస; ప్రవర్తనను అణచివేయడం మాత్రమే చేసే కఠిన శిక్షను (punishment) నివారించాలి.
విజయ అనుభవాలు ఇవ్వాలి: ప్రతి పిల్లవాడు విజయం సాధించేలా పనులను సులభం నుంచి కష్టానికి అమర్చాలి; విజయం విజయాన్ని తెస్తుంది.
ప్రతి పిల్లవాడు వాస్తవిక ఆకాంక్షా స్థాయిని నిర్ణయించుకోవడానికి సహాయం చేయాలి; మరీ ఎక్కువ కాదు (పదేపదే వైఫల్యం), మరీ తక్కువ కాదు.
సహకారం, ఆరోగ్యకరమైన పోటీని ఉపయోగించాలి, ముఖ్యంగా తన గత రికార్డుతో పోటీ (స్వీయ పోటీ).
పద్ధతులను మార్చాలి; దృశ్య–శ్రవణ ఉపకరణాలు, కృత్యాలు, ప్రాజెక్టులు, ఆటలు ఉపయోగించాలి.
మంచి నమూనాగా ఉండాలి; ప్రావీణ్యం, ప్రోత్సాహం ద్వారా స్వయం సమర్థతను పెంచాలి.
మాస్లో సూచించినట్లు ముందుగా ప్రాథమిక అవసరాలను (ఆహారం, భద్రత, సంబంధిత్వం) తీర్చాలి: అల్పాహారం లేకుండా తరగతికి వచ్చిన వసతి గృహ విద్యార్థికి శ్రద్ధ పెట్టగలిగే ముందు ఆహారం అందాలి; ఒంటరిగా ఉన్న కొత్త విద్యార్థికి సంబంధిత్వం కావాలి (సమూహ కృత్యాలు, ఒక తోడు).
థార్న్‌డైక్ సంసిద్ధతా నియమాన్ని వర్తింపజేయాలి: బోధనకు ముందే ఆసక్తి, సంసిద్ధతను రేకెత్తించాలి.

10. ప్రేరణలో శరీర పార్శ్వం

ఆకలిని హైపోథాలమస్ (hypothalamus) నియంత్రిస్తుంది: పార్శ్వ హైపోథాలమస్ దెబ్బతింటే → తినడానికి నిరాకరణ (ఆహార నిరాకరణ, aphagia); వెంట్రోమీడియల్ హైపోథాలమస్ (VMH) దెబ్బతింటే → అతిగా తినడం, ఊబకాయం (అతిభోజనం, hyperphagia).
దాహానికి రెండు నియంత్రణలు: ద్రవాభిసరణ (osmotic; కణాలు నీటిని కోల్పోవడం: ఉప్పు ఆహారం), ఘనపరిమాణ (volumetric; రక్త పరిమాణం తగ్గడం: వాంతులు, విరేచనాలు, రక్తస్రావం).
తినడం, తాగడం నియంత్రణాత్మక (సమస్థితి) ప్రేరకాలు; లైంగికత నియంత్రణేతర ప్రేరకం.
తల్లిదండ్రులు ప్రయత్నాన్ని ప్రోత్సహించి ప్రశంసించినప్పుడు సాధన ప్రేరణ పెరుగుతుంది; ప్రజలు బెదిరింపుకు లేదా నిస్సహాయతకు గురైనప్పుడు అనుబంధ ప్రేరకం పెరుగుతుంది; ఒక సమాజంలో అధిక సాధన అవసరాన్ని (n-Ach) మెక్‌క్లెలాండ్ వేగవంతమైన ఆర్థిక అభివృద్ధితో ముడిపెట్టారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతాన్ని స్కిన్నర్ (లేదా పావ్‌లోవ్, లేదా మాస్లో) రూపొందించారు." ✓ ఆల్బర్ట్ బండూరా.
✗ "స్వయం సమర్థత డ్యూయీ (లేదా స్కిన్నర్) సిద్ధాంతానికి కేంద్ర బిందువు." ✓ బండూరా సామాజిక జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం.
✗ "అనుకరణ ద్వారా అభ్యసనం అంతర్దృష్టి అభ్యసనం." ✓ అది సాంఘిక / పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం (అంతర్దృష్టి అభ్యసనం (insight learning) కోహ్లర్‌ది).
✗ "బండూరా క్రమం: ధారణ, అవధానం, ప్రేరణ, పునరుత్పాదన." ✓ అవధానం → ధారణ → పునరుత్పాదన → ప్రేరణ.
✗ "పరిశీలనాత్మక అభ్యసనానికి అభ్యాసకుడికి ప్రత్యక్ష పునర్బలనం అవసరం." ✓ పరోక్ష పునర్బలనం చాలు; అసలు బహుమతి లేకుండానే అభ్యసనం జరగవచ్చు.
✗ "మాస్లో క్రమం: శారీరక, సామాజిక, భద్రత, గౌరవం, స్వీయ వాస్తవీకరణ." ✓ భద్రత ప్రేమ, సంబంధిత్వం కంటే ముందు వస్తుంది.
✗ "స్వీయ వాస్తవీకరణ ఒక లోప అవసరం." ✓ అది వృద్ధి (అస్తిత్వ) అవసరం; కింది నాలుగు లోప అవసరాలు.
✗ "మాస్లో ప్రవర్తనావాది." ✓ మానవతావాద మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త (మూడో శక్తి).
✗ "దీర్ఘకాలిక అభ్యసనానికి బాహ్య ప్రేరణ మెరుగు." ✓ అంతర్గత ప్రేరణ ఎక్కువ కాలం నిలుస్తుంది; బాహ్య ప్రేరణ ప్రారంభానికి మాత్రమే.
✗ "సాధన ప్రేరణ: మెక్‌క్లెలాండ్ రోర్షా పరీక్షను ఉపయోగించారు." ✓ విషయ అవబోధన పరీక్ష (ముర్రే TAT).
✗ "అధిక సాధకులు అత్యంత కష్టమైన పనులను ఎంచుకుంటారు." ✓ మధ్యస్థ కష్టం ఉన్న పనులను.
✗ "వైఫల్యం ఆకాంక్షా స్థాయిని పెంచుతుంది." ✓ విజయం దానిని పెంచుతుంది, వైఫల్యం తగ్గిస్తుంది.
✗ "బాహ్య ప్రేరణ భద్రతా అవసరంతో మాత్రమే ముడిపడి ఉంటుంది." ✓ ప్రామాణిక గ్రంథాలు బాహ్య ప్రేరణను కింది అవసరాల సమూహంతో (శారీరక, భద్రత, సంబంధిత్వం), అంతర్గత ప్రేరణను గౌరవం, స్వీయ వాస్తవీకరణతో ముడిపెడతాయి. APPSC 2022 తుది కీ "భద్రత" ను ఎంచుకుంది; కింది లేదా లోప అవసరాలు అనే ఐచ్ఛికం ఉంటే దాన్నే ఎంచుకోండి.
✗ "అవసరం, చోదనం, ప్రోత్సాహకం ఒకటే." ✓ అవసరం = శరీరంలో లోటు; చోదనం = ఉద్రేకపరిచిన అంతర్గత ఒత్తిడి; ప్రోత్సాహకం = బయటి లక్ష్యం.
✗ "గుప్తత = వ్యక్తి ఎంత కష్టపడతాడు." ✓ గుప్తత = ఎంత త్వరగా మొదలుపెడతాడు; తీవ్రత = శ్రమ; పట్టుదల = కొనసాగించడం.
✗ "థానటోస్ ఫ్రాయిడ్ జీవ సహజాతం." ✓ ఈరోస్ = జీవం; థానటోస్ = మరణం, దూకుడు.
✗ "హెర్జ్‌బర్గ్ సిద్ధాంతంలో జీతం ఒక ప్రేరకం." ✓ జీతం, భద్రత, పని పరిస్థితులు పరిశుభ్రత కారకాలు; సాధన, గుర్తింపు ప్రేరకాలు.
✗ "అనుకరణ, తాదాత్మ్యీకరణ ఒకటే." ✓ అనుకరణ ఒక ప్రవర్తనను నకలు చేస్తుంది; తాదాత్మ్యీకరణ నమూనా విలువలను, అనేక ప్రవర్తనలను స్వీకరిస్తుంది.
✗ "ప్రతి పుస్తకం మెక్‌డూగల్‌కు ఒకే సంఖ్యలో సహజాతాలు ఇస్తుంది." ✓ బీఆర్‌ఏఓయూ ఫౌండేషన్స్ ఆఫ్ సైకాలజీ 12, తర్వాత 18 అంటుంది; చాలా భారతీయ బి.ఎడ్. పుస్తకాలు 14 అంటాయి, ప్రతి దానికీ ఒక ఉద్వేగం; 1932 లో ఆయన 18 "ప్రవృత్తుల" గురించి చెప్పారు. జతలను గుర్తుంచుకోండి (పలాయనం–భయం, పోరాట స్వభావం–కోపం, కుతూహలం–ఆశ్చర్యం).

త్వరిత పునశ్చరణ

బండూరా (స్టాన్‌ఫర్డ్): సాంఘిక అభ్యసనం = పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం, నమూనా ప్రదర్శన, అనుకరణ; ప్రవర్తనావాదం, జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతాల మధ్య వారధి; బోబో బొమ్మ 1961.
ప్రక్రియలు: అవధానం → ధారణ → పునరుత్పాదన → ప్రేరణ; పరోక్ష పునర్బలనం; సజీవ, ప్రతీకాత్మక, మౌఖిక నమూనాలు.
సోషల్ లెర్నింగ్ థియరీ 1977; సామాజిక జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం 1986 (పరస్పర నిర్ణయవాదం వ్యక్తి–ప్రవర్తన–పరిసరాలు); సెల్ఫ్-ఎఫికసీ 1997.
స్వయం సమర్థత = విజయం సాధించగలననే నమ్మకం; మూలాలు: ప్రావీణ్యం (అత్యంత బలమైనది), పరోక్ష అనుభవం, ప్రోత్సాహం, ఉద్వేగ స్థితి.
ప్రేరణ: మొవేరే నుంచి; ఉద్రేకపరుస్తుంది, దిశానిర్దేశం చేస్తుంది, కొనసాగిస్తుంది; సూచికలు: దిశ, గుప్తత, తీవ్రత, పట్టుదల.
అవసరం → చోదనం → లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన → ప్రోత్సాహకం; సమస్థితి (కానన్ 1932); అంతర్గత ప్రేరణ ఎక్కువ కాలం నిలుస్తుంది.
మెక్‌డూగల్ 1908: ఉద్వేగాలతో సహజాతాలు (పలాయనం–భయం); ఫ్రాయిడ్: ఈరోస్, థానటోస్; ఆడ్లర్: ఆధిక్యత కోసం తపన.
మాస్లో 1943 / 1954: శారీరక → భద్రత → సంబంధిత్వం → గౌరవం → స్వీయ వాస్తవీకరణ; కింది నాలుగు లోప, పైది వృద్ధి అవసరం; సుమారు 1% మంది చేరుకుంటారు.
సాధన: ముర్రే, మెక్‌క్లెలాండ్ (n-Ach, n-Aff, n-Pow; విషయ అవబోధన పరీక్ష), మధ్యస్థ సాహసం; హెర్జ్‌బర్గ్ పరిశుభ్రత కారకాలు – ప్రేరకాలు; ఆల్డర్‌ఫర్ ERG.
ఆకాంక్షా స్థాయి: హోప్ 1930, విజయం పెంచుతుంది, వైఫల్యం తగ్గిస్తుంది; హర్లాక్ 1925: ప్రశంస > మందలింపు > ఉపేక్ష; యెర్కిస్–డాడ్సన్: మధ్యస్థ ఉద్రేకం ఉత్తమం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. బండూరా స్థానం. శాస్త్రీయ నిబంధనం, కార్యసాధక నిబంధనం (operant conditioning) (పావ్‌లోవ్, స్కిన్నర్) అభ్యాసకుడి స్వంత ప్రతిస్పందన (response), దాని పునర్బలనం అవసరమని చెబుతాయి; బండూరా పరిశీలన ద్వారా అభ్యసనాన్ని, అంతర్గత జ్ఞానాత్మక ప్రక్రియలను (అవధానం, స్మృతి, ప్రత్యాశలు), స్వీయ నియంత్రణను (self-regulation; స్వీయ పరిశీలన, స్వీయ తీర్పు, స్వీయ ప్రతిచర్య) చేర్చారు. అందుకే "సాంఘిక అభ్యసన" సిద్ధాంతం నుంచి "సామాజిక జ్ఞానాత్మక" సిద్ధాంతానికి (1986) మార్పు; ప్రవర్తనావాదానికి, జ్ఞానవాదానికి (cognitivism) మధ్య వారధిగా ఆయన స్థానం. రాటర్ (నియంత్రణ కేంద్రం, locus of control), మిల్లర్, డోలార్డ్ (సోషల్ లెర్నింగ్ అండ్ ఇమిటేషన్ (Social Learning and Imitation), 1941) అంతకుముందు సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతకర్తలు, కానీ పరీక్షల్లో పరిశీలనాత్మక అభ్యసన సిద్ధాంతం బండూరాదే.

2. మాస్లో తర్వాతి చేర్పులు. తర్వాతి రచనల్లో మాస్లో గౌరవం, స్వీయ వాస్తవీకరణ మధ్య జ్ఞానాత్మక (తెలుసుకోవడం, అర్థం చేసుకోవడం), సౌందర్యాత్మక (అందం, క్రమం) అవసరాలను ఉంచారు; స్వీయ వాస్తవీకరణ పైన ఆత్మాతీత స్థితి (self-transcendence) గురించి మాట్లాడారు; దీంతో కొన్ని పుస్తకాల్లో ఏడు లేదా ఎనిమిది స్థాయిల జాబితా కనిపిస్తుంది. పరీక్షకు ప్రామాణిక జవాబు ఐదు స్థాయిల జాబితానే. పిరమిడ్ చిత్రం తర్వాత పాఠ్యపుస్తకాలు చేర్చినది; క్రమం కఠినమైనది కాదని, అవసరాలు ఒకదానిపై ఒకటి వ్యాపిస్తాయని కూడా మాస్లో చెప్పారు.

3. స్వీయ నిర్ణయ సిద్ధాంతం (self-determination theory) (ఎడ్వర్డ్ డెసి, రిచర్డ్ రయాన్, 1985): మూడు అవసరాలు తీరినప్పుడు వ్యక్తులు అంతర్గతంగా ప్రేరణ పొందుతారు: స్వయంప్రతిపత్తి, సామర్థ్యం, సంబంధితత్వం. ఇప్పటికే ఆనందంగా చేస్తున్న పనికి పెద్ద భౌతిక బహుమతులు ఇస్తే అంతర్గత ఆసక్తి తగ్గవచ్చు (అతి సమర్థన ప్రభావం, overjustification effect; లెప్పర్, గ్రీన్, నిస్బెట్, 1973).

4. సాధన ప్రేరణ వివరంగా. అట్కిన్సన్: ఒక పనిని చేపట్టే ధోరణి = విజయ ప్రేరకం × విజయ సంభావ్యత × విజయ ప్రోత్సాహక విలువ; దీనికి వ్యతిరేకంగా వైఫల్య భయం పనిచేస్తుంది. వైఫల్య భయం ఎక్కువగా ఉన్న అభ్యాసకులు చాలా సులభమైన పనులు (నిశ్చిత విజయం) లేదా చాలా కష్టమైన పనులు (వైఫల్యానికి సాకు ఉంటుంది) ఎంచుకుంటారు; అధిక సాధకులు మధ్యస్థ పనులు ఎంచుకుంటారు. మెక్‌క్లెలాండ్ ఒక సమాజంలోని అధిక సాధన అవసరాన్ని ఆర్థిక వృద్ధితో ముడిపెట్టారు, సాధన ప్రేరణ శిక్షణ నిర్వహించారు (1960లలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కాకినాడలో స్థానిక వ్యాపారులతో కూడా).

5. ఆకాంక్షా స్థాయి పదాలు. లక్ష్య వ్యత్యాసం (goal discrepancy) = ఆకాంక్షా స్థాయి మైనస్ గత నిర్వహణ; సాధన వ్యత్యాసం (attainment discrepancy) = కొత్త నిర్వహణ మైనస్ ఆకాంక్షా స్థాయి. లెవిన్, డెంబో, ఫెస్టింగర్, సియర్స్ (1944) ప్రామాణిక వివరణ ఇచ్చారు. విజయాల చరిత్ర, సహకరించే ఇల్లు, న్యాయమైన ప్రతిపుష్టి నుంచి వాస్తవిక ఆకాంక్ష పెరుగుతుంది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.