జ్ఞానవాద, నిర్మితివాద సిద్ధాంతాలు: గెస్టాల్ట్…

ముఖ్య వాస్తవాలు

అభ్యసన సిద్ధాంతాల్లో మూడు కుటుంబాలు (బీఆర్‌ఏఓయూ): ప్రవర్తనావాద, జ్ఞానాత్మక–సమాచార ప్రక్రియ, జ్ఞానాత్మక–నిర్మితివాద.
జ్ఞానవాదం (cognitivism) అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేస్తుంది: ప్రత్యక్షణ, ఆలోచన, స్మృతి, సమస్యా పరిష్కారం (problem solving) (APPSC 2025). నిర్మితివాదం అభ్యాసకుడి స్వంత అనుభవంపై ఆధారపడి, దానికి సంబంధించిన అభ్యసనానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది (APPSC 2025).
గెస్టాల్ట్ (Gestalt) ఒక జర్మన్ పదం; అర్థం రూపం, ఆకారం, నమూనా లేదా ఆకృతి (configuration) (APPSC 2022: "ఆకృతి"). భావన: సమగ్రం దాని భాగాల మొత్తం కంటే ఎక్కువ.
గెస్టాల్ట్ స్థాపకులు: మాక్స్ వర్థీమర్ (Max Wertheimer) (స్థాపకుడు; ఫై దృగ్విషయం, 1912), వుల్ఫ్‌గాంగ్ కోహ్లర్ (Wolfgang Köhler), కర్ట్ కోఫ్కా (Kurt Koffka). కర్ట్ లెవిన్ (క్షేత్ర సిద్ధాంతం) వీరితో ముడిపడి ఉన్నారు.
అంతర్దృష్టి అభ్యసనం (insight learning): వుల్ఫ్‌గాంగ్ కోహ్లర్, టెనెరిఫ్ (కానరీ దీవులు)లోని వానర పరిశోధనా కేంద్రంలో చింపాంజీలపై ప్రయోగాలు, 1913–1920; పుస్తకం ది మెంటాలిటీ ఆఫ్ ఏప్స్ (The Mentality of Apes) (జర్మన్ 1917, ఇంగ్లీష్ 1925). తెలివైన చింపాంజీ సుల్తాన్ అరటిపండును లాగడానికి రెండు కర్రలను జోడించింది; మరికొన్ని పైకప్పు నుంచి వేలాడదీసిన పండును అందుకోవడానికి పెట్టెలను ఒకదానిపై ఒకటి పేర్చాయి.
అంతర్దృష్టి = సమస్యలోని సంబంధాలను ఆకస్మికంగా గ్రహించడం ("ఆహా" క్షణం); ఆ తర్వాత పరిష్కారం గుర్తుంటుంది, ఇతర సమస్యలకు బదిలీ అవుతుంది. ఆర్కిమెడీస్ "యురేకా" దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. జంతువులు గుడ్డి యత్నదోషంతో కాకుండా మొత్తం క్షేత్రంలోని సంబంధాలను చూసి సమస్యలను పరిష్కరిస్తాయని కోహ్లర్ థార్న్‌డైక్‌కు వ్యతిరేకంగా వాదించారు.
ఇతర గెస్టాల్ట్ పుస్తకాలు: కోఫ్కా, ది గ్రోత్ ఆఫ్ ది మైండ్ (The Growth of the Mind, 1924), ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ గెస్టాల్ట్ సైకాలజీ (Principles of Gestalt Psychology, 1935); కోహ్లర్, గెస్టాల్ట్ సైకాలజీ (Gestalt Psychology, 1929); వర్థీమర్, ప్రొడక్టివ్ థింకింగ్ (Productive Thinking, 1945).
గెస్టాల్ట్ ప్రత్యక్షణ నియమాలు (laws of perception): ప్రాగ్నాంజ్ (Prägnanz; మంచి రూపం, ప్రధాన నియమం), సామీప్యం (proximity), సారూప్యం (similarity), సంవృతి (closure), నిరంతరత (continuity), ఆకృతి–నేపథ్యం (figure-ground), ఉమ్మడి గమనం (common fate).
ఎడ్వర్డ్ సి. టోల్మన్ (Edward C. Tolman) (1886–1959, బర్కిలీ): ఉద్దేశపూర్వక ప్రవర్తనావాదం (purposive behaviourism); దీనినే చిహ్న అభ్యసనం (sign learning) లేదా చిహ్న–గెస్టాల్ట్ సిద్ధాంతం అంటారు; పుస్తకం పర్పసివ్ బిహేవియర్ ఇన్ యానిమల్స్ అండ్ మెన్ (Purposive Behavior in Animals and Men, 1932); అంతర్లీన అభ్యసనం (latent learning) (టోల్మన్, హోంజిక్, 1930, చిక్కుదారిలో ఎలుకలు); జ్ఞానాత్మక పటం ("కాగ్నిటివ్ మ్యాప్స్ ఇన్ ర్యాట్స్ అండ్ మెన్" (Cognitive Maps in Rats and Men) వ్యాసం, 1948). స్థాన అభ్యసనం (place learning). టోల్మన్‌ను జ్ఞానాత్మక ప్రవర్తనావాదిగా (cognitive behaviourist) పరిగణిస్తారు.
రాబర్ట్ ఎం. గాగ్నే (Robert M. Gagne) (1916–2002): ది కండిషన్స్ ఆఫ్ లెర్నింగ్ (The Conditions of Learning, 1965); శ్రేణీగత అభ్యసనం (hierarchical learning) (APPSC 2022), సరళం నుంచి సంక్లిష్టం వరకు ఎనిమిది రకాలు.
గాగ్నే ఎనిమిది రకాలు, క్రమంలో: (1) సంకేత అభ్యసనం (signal learning), (2) ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన (S–R) అభ్యసనం, (3) శృంఖల అభ్యసనం (chaining), (4) శాబ్దిక సాహచర్యం (verbal association), (5) బహుళ విచక్షణ (multiple discrimination), (6) భావనా అభ్యసనం (concept learning), (7) సూత్ర (నియమ) అభ్యసనం (principle / rule learning), (8) సమస్యా పరిష్కారం. (APPSC 2025 జవాబు: సంకేత → ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన → శృంఖల → భావనా → నియమ.)
జెరోమ్ ఎస్. బ్రూనర్ (Jerome S. Bruner) (1915–2016, హార్వర్డ్): ఆవిష్కరణ అభ్యసనం (discovery learning); మూడు ప్రాతినిధ్య దశలు: క్రియాత్మక (enactive; చర్య), ప్రతిమాత్మక (iconic; ప్రతిబింబాలు), ప్రతీకాత్మక (symbolic; భాష, సంకేతాలు); సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక (spiral curriculum). మూడు బోధనా సూత్రాలు (principles of instruction): సంసిద్ధత (readiness), సర్పిలాకార నిర్మాణం (spiral organisation), ఇచ్చిన సమాచారాన్ని దాటి వెళ్లడం (going beyond the information given).
బ్రూనర్ పుస్తకాలు: ఎ స్టడీ ఆఫ్ థింకింగ్ (A Study of Thinking, 1956, గుడ్‌నౌ, ఆస్టిన్‌తో కలిసి), ది ప్రాసెస్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (The Process of Education, 1960), టువర్డ్ ఎ థియరీ ఆఫ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్ (Toward a Theory of Instruction, 1966), ది కల్చర్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (The Culture of Education, 1996).
నిర్మితివాదం: జీన్ పియాజే (Jean Piaget) (జ్ఞానాత్మక లేదా వ్యక్తిగత నిర్మితివాదం), లెవ్ వైగోట్‌స్కీ (Lev Vygotsky) (సామాజిక నిర్మితివాదం); జాన్ డ్యూయీ (John Dewey) (అనుభవం ద్వారా అభ్యసనం) దీనికి పూర్వగామి. భారతదేశ జాతీయ పాఠ్యప్రణాళికా చట్రం (NCF) 2005 నిర్మితివాద విధానాన్ని స్వీకరించింది. జ్ఞానాత్మక నిర్మితివాదులు: పియాజే, బ్రూనర్; సామాజిక నిర్మితివాది: వైగోట్‌స్కీ; డ్యూయీ తాత్విక స్థాపకుడు.
పియాజే మూడు ప్రక్రియలు: సాంశీకరణం (assimilation; కొత్త అనుభవాన్ని ఉన్న స్కీమాలో ఇమడ్చడం), అనుగుణ్యత (accommodation; దానికి సరిపడేలా స్కీమాను మార్చడం), సమతుల్యీకరణ (equilibration; ఈ రెండింటినీ సమతుల్యం చేసే ప్రధాన ప్రక్రియ).
లెవ్ వైగోట్‌స్కీ (Lev Vygotsky) (1896–1934, రష్యన్; 37 ఏళ్లకే మరణం): సామాజిక నిర్మితివాదం; అభ్యసనాన్ని దాని సామాజిక సందర్భం నుంచి వేరు చేయలేం. సన్నిహిత వికాస మండలం (zone of proximal development, ZPD) = అభ్యాసకుడు ఒంటరిగా చేయగలిగే వాస్తవ స్థాయికి, పెద్దలు లేదా సమర్థులైన సహచరుల సహాయంతో చేయగలిగే సంభావ్య స్థాయికి మధ్య అంతరం. పుస్తకాలు: థాట్ అండ్ లాంగ్వేజ్ (Thought and Language) (ఇంగ్లిష్ 1962), మైండ్ ఇన్ సొసైటీ (Mind in Society) (1978).
డేవిడ్ పి. ఆసుబెల్ (David P. Ausubel): అర్థవంతమైన శాబ్దిక (స్వీకరణ) అభ్యసనం (meaningful verbal learning) (APPSC 2019), పూర్వ వ్యవస్థాపకాలు (advance organisers); "అభ్యసనాన్ని ప్రభావితం చేసే అత్యంత ముఖ్యమైన ఏకైక అంశం అభ్యాసకుడికి ఇప్పటికే తెలిసినది". క్రమానుగత విభేదీకరణ (progressive differentiation) = ముందు సాధారణ భావనలు, తర్వాత వివరాలు; సమైక్య సమన్వయం (integrative reconciliation) = కొత్త భావనలను ఉన్న జ్ఞానాత్మక నిర్మాణంతో విలీనం చేయడం (APPSC 2019).
అధిజ్ఞానం: "తన ఆలోచన గురించి తాను ఆలోచించడం"; ఈ పదాన్ని ఇచ్చింది జాన్ హెచ్. ఫ్లావెల్ (John H. Flavell) (1976).
స్వయం నియంత్రిత అభ్యసనం (self-regulated learning): తన ఆలోచనపై ఉన్న అవగాహనతో అభ్యాసకుడు వ్యూహాలను ప్రణాళిక చేసుకుంటాడు, పర్యవేక్షిస్తాడు, సర్దుబాటు చేసుకుంటాడు (APPSC 2025); బాగా తెలిసిన నమూనా బ్యారీ జిమ్మర్‌మన్ (Barry Zimmerman)ది: ముందాలోచన → నిర్వహణ → ఆత్మపరిశీలన.
ఆలోచన (thinking) = భావనలు, ప్రతిబింబాలు లేదా ప్రతిపాదనల (concepts, images, propositions) రూపంలో నిల్వ ఉన్న సమాచారాన్ని మానసికంగా నిర్వహించడం (APPSC 2019).
అంచనా పద్ధతి (heuristic) = ఒక మానసిక సత్వర మార్గం; లభ్యత ఆధారిత అంచనా (availability heuristic) (ఏమోస్ ట్వెర్స్కీ (Amos Tversky), డేనియల్ కానెమన్ (Daniel Kahneman), 1973) = ఉదాహరణలు ఎంత సులభంగా గుర్తుకొస్తాయో దాన్ని బట్టి ఒక సంఘటన జరిగే అవకాశాన్ని అంచనా వేయడం (APPSC 2025 కీ).

వివరణ

1. ప్రవర్తనావాద, జ్ఞానవాద, నిర్మితివాద దృక్పథాలు.

అంశం	ప్రవర్తనావాదం (behaviourism)	జ్ఞానవాదం	నిర్మితివాదం
అభ్యసనం అంటే	గమనించదగిన ప్రవర్తనలో మార్పు (ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన)	మానసిక నిర్మాణాల్లో మార్పు	తన స్వంత అర్థాన్ని నిర్మించుకోవడం
అభ్యాసకుడు	నిష్క్రియ, ప్రతిస్పందిస్తాడు	సమాచారాన్ని ప్రక్రియ చేస్తాడు	క్రియాశీల నిర్మాత
ఉపాధ్యాయుడు	ఉద్దీపనలు, బహుమతులు ఇస్తాడు	సమాచారాన్ని వ్యవస్థీకరిస్తాడు	సులభతరం చేసేవారు, మార్గదర్శి
పేర్లు	పావ్‌లోవ్, థార్న్‌డైక్, స్కిన్నర్, హల్	గెస్టాల్ట్, టోల్మన్, బ్రూనర్, ఆసుబెల్	పియాజే, వైగోట్‌స్కీ, డ్యూయీ, బ్రూనర్

సమాచార ప్రక్రియ సిద్ధాంతం (information-processing theory; జ్ఞానవాదంలో భాగం) మనస్సును కంప్యూటర్‌తో పోలుస్తుంది: ఇన్‌పుట్ → సంకేతీకరణ → నిల్వ → పునరుద్ధరణ.
ప్రేరణపై దృక్పథం: ప్రవర్తనావాదులు బాహ్య ప్రేరణను (పునర్బలనం), జ్ఞానవాదులు అంతర్గత ప్రేరణను, సామాజిక నిర్మితివాదులు రెండింటినీ నొక్కి చెబుతారు.

2. గెస్టాల్ట్ అంతర్దృష్టి అభ్యసనం.

పనిముట్లకు, లక్ష్యానికి మధ్య సంబంధాన్ని చింపాంజీ చూడాల్సి వచ్చేలా కోహ్లర్ ఆహారాన్ని అందనంత దూరంలో ఉంచారు. విఫల ప్రయత్నాలు, ఒక విరామం తర్వాత సుల్తాన్ ఆకస్మికంగా ఒక కర్రను మరో కర్రలో దూర్చి అరటిపండును లోపలికి లాగింది.
అంతర్దృష్టి లక్షణాలు: అది జ్ఞానాత్మకం, ఆకస్మికం; దానికి పునరావృతం అక్కర్లేదు; ప్రత్యక్షణ క్షేత్రాన్ని నిర్మించడం, పునర్నిర్మించడం అందులో ఉంటాయి; మొత్తం పరిస్థితిని ప్రత్యక్షించడంపై ఆధారపడుతుంది; ఒకసారి దొరికాక పరిష్కారం తప్పులు లేకుండా వెంటనే పునరావృతమవుతుంది, గుర్తుంటుంది, పోలిన సమస్యలకు బదిలీ అవుతుంది.
అంతర్దృష్టికి తోడ్పడే పరిస్థితులు: అభ్యాసకుడి ప్రజ్ఞ (intelligence), పరిపక్వత, గత అనుభవం, సమస్యను అమర్చిన తీరు (అన్ని భాగాలు కనిపించేలా), గుడ్డి యత్నదోషం కాకుండా ఆలోచనలో ప్రయత్నం.
అంతర్దృష్టి సంక్లిష్ట సమస్యలకు సరిపోతుంది; అది ఆలోచన, తార్కికత, ప్రజ్ఞలను ఉపయోగిస్తుంది.
థార్న్‌డైక్‌తో పోలిక: ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ పిల్లులు యత్నదోషం ద్వారా క్రమంగా నేర్చుకున్నాయి; కోహ్లర్ చింపాంజీలు అంతర్దృష్టి ద్వారా ఆకస్మికంగా నేర్చుకున్నాయి. థార్న్‌డైక్ సమస్యా పెట్టె (puzzle box) సంబంధాలను జంతువుకు కనిపించకుండా దాచిందని గెస్టాల్ట్ వాదులు అన్నారు.
తరగతి గదిలో ఉపయోగం: సమగ్రం నుంచి భాగానికి బోధించాలి (సమగ్ర పద్ధతి), సంబంధాలు, నమూనాలను చూపాలి, సమస్యా పరిష్కారం, ఆవిష్కరణను ఉపయోగించాలి, అభ్యాసకులు మొత్తం నిర్మాణాన్ని చూడగలిగేలా సామగ్రిని అమర్చాలి.

3. గెస్టాల్ట్ వ్యవస్థీకరణ నియమాలు.

నియమం	మనం ప్రత్యక్షించేది...	ఉదాహరణ
సామీప్యం	దగ్గరగా ఉన్న వస్తువులను ఒక సమూహంగా	జతలుగా ఉన్న చుక్కలను జతలుగానే చదువుతాం
సారూప్యం	ఒకేలా ఉన్న వస్తువులను ఒక సమూహంగా	ఒకే రంగు చుక్కల వరుసలు
సంవృతి	అసంపూర్ణ ఆకారాలను సంపూర్ణంగా	విరిగిన వృత్తాన్ని వృత్తంగా చూడటం
నిరంతరత	ఆకస్మిక మార్పుల కంటే నునుపైన రేఖలను	ఒకదానినొకటి ఖండించే రెండు వక్రరేఖలు
ఆకృతి–నేపథ్యం	నేపథ్యం నుంచి ప్రత్యేకంగా కనిపించే వస్తువును	కూజా లేదా రెండు ముఖాలు
ప్రాగ్నాంజ్	అత్యంత సరళమైన, స్థిరమైన రూపాన్ని	ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్న ఆకారాలను సరళమైనవిగా చూడటం

4. టోల్మన్: వెంటనే బయటపడని, బహుమతి లేని అభ్యసనం.

అంతర్లీన అభ్యసన ప్రయోగం (టోల్మన్, హోంజిక్, 1930): మూడు ఎలుకల సమూహాలు ఒక చిక్కుదారిలో పరుగెత్తాయి. సమూహం 1కి లక్ష్యం వద్ద ఎప్పుడూ ఆహారం ఇచ్చారు; సమూహం 2కి ఎప్పుడూ ఇవ్వలేదు; సమూహం 3కి మొదటి 10 రోజులు ఇవ్వలేదు, 11వ రోజు నుంచి ఇచ్చారు. సమూహం 3 తప్పులు వెంటనే బాగా తగ్గి సమూహం 1 స్థాయికి చేరాయి; అంటే అది బహుమతి లేకుండానే ముందే చిక్కుదారిని నేర్చుకుంది. (టోల్మన్ ప్రయోగశాలలో బ్లాడ్జెట్ (Blodgett), 1929 మొదటి అలాంటి అధ్యయనం చేశారు; టోల్మన్, హోంజిక్ ప్రయోగం అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.)
అంతర్లీన అభ్యసనం = దానిని బయటపెట్టడానికి ఒక కారణం (ప్రోత్సాహకం, incentive) వచ్చేవరకు దాగి ఉండే అభ్యసనం. అభ్యసనానికి పునర్బలనం (reinforcement) అవసరమనే క్లార్క్ హల్ అభిప్రాయాన్ని ఇది సవాలు చేసింది.
జ్ఞానాత్మక పటం: పరిసరాల గురించి లోపల ఏర్పడే మానసిక చిత్రం; ఎలుకలు నిర్ణీత మలుపులను మాత్రమే కాదు, స్థానాలను నేర్చుకున్నాయి (స్థాన అభ్యసనం). పరిచయమున్న చిక్కుదారిలో కొత్త చోటు నుంచి వదిలినా ఎలుకలు నేరుగా ఆహారపు పెట్టె వద్దకే వెళ్లాయి. రోజువారీ అంతర్లీన అభ్యసనం: రోజూ ఒక దుకాణం ముందు నుంచి నడిచే వ్యక్తి కొత్తవారికి దాని దారిని వెంటనే చెప్పగలడు.
ఉద్దేశపూర్వక ప్రవర్తనావాదం: ప్రవర్తన లక్ష్య నిర్దేశితం, సమగ్రం (మోలార్, molar; పూర్తి చర్యలు); అది చిన్న చిన్న కండరాల కదలికల వరుస కాదు. అభ్యాసకులు ప్రత్యాశలను (expectancies; లక్ష్యాలకు దారితీసే చిహ్నాలు) ఏర్పరచుకుంటారు. టోల్మన్ ప్రవర్తనావాదానికి, జ్ఞానవాదానికి మధ్య వారధి.
APPSC 2025 జతపరచే ప్రశ్న: ప్రతీకార చర్యలు → పావ్‌లోవ్; క్రమానుగత (సన్నికర్షణ) → స్కిన్నర్; అలవాటు బలం (habit strength) → హల్; అంతర్లీన అభ్యసనం → టోల్మన్.

5. గాగ్నే శ్రేణి వివరణ. ప్రతి రకానికి దాని కింది రకం పూర్వావశ్యకం (prerequisite); అందుకే బోధన సరళం నుంచి సంక్లిష్టానికి సాగాలి.

రకం	నేర్చుకునేది	ఉదాహరణ
1 సంకేత	సంకేతానికి అసంకల్పిత ప్రతిస్పందన (పావ్‌లోవ్)	పెద్ద శబ్దానికి భయం
2 ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన	ఉద్దీపనకు సంకల్పిత ప్రతిస్పందన (స్కిన్నర్, థార్న్‌డైక్)	పిల్లవాడు "అమ్మ" అంటే ప్రశంసించడం
3 శృంఖల	చాలక ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన యూనిట్లను కలపడం	బూట్ల లేసులు కట్టడం
4 శాబ్దిక సాహచర్యం	శాబ్దిక యూనిట్లను కలపడం	వస్తువులకు పేర్లు పెట్టడం, పద్యం వల్లించడం
5 బహుళ విచక్షణ	పోలిన ఉద్దీపనల మధ్య తేడా గుర్తించడం	b, d తేడా గుర్తించడం, పక్షులను వేరుచేయడం
6 భావన	ఉమ్మడి లక్షణాలను బట్టి వర్గీకరించడం	"త్రిభుజం", "క్షీరదం"
7 సూత్రం (నియమం)	రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ భావనలను కలపడం	"వేడిచేస్తే లోహాలు వ్యాకోచిస్తాయి"
8 సమస్యా పరిష్కారం	కొత్త సమస్యలను పరిష్కరించడానికి నియమాలను కలపడం	కొత్త లెక్కను సాధించడం

తర్వాత గాగ్నే ఐదు అభ్యసన ఫలితాలను (learning outcomes) పేర్కొన్నారు: మేధో నైపుణ్యాలు, జ్ఞానాత్మక వ్యూహాలు, శాబ్దిక సమాచారం, చాలక నైపుణ్యాలు, వైఖరులు. ఆయన బోధనలోని తొమ్మిది ఘట్టాలు (nine events of instruction): దృష్టిని ఆకర్షించడం; లక్ష్యాన్ని చెప్పడం; ముందు నేర్చుకున్నదాన్ని గుర్తుచేయడం; విషయాన్ని అందించడం; అభ్యసనానికి మార్గదర్శనం; నిర్వహణను రాబట్టడం; ప్రతిపుష్టి ఇవ్వడం; నిర్వహణను అంచనా వేయడం; ధారణ, బదలాయింపుకు సహాయం చేయడం. గాగ్నేను సమన్వయవాది (eclectic) అంటారు: ఆయన ప్రవర్తనావాద (కింది రకాలు), జ్ఞానవాద (పై రకాలు) అభ్యసనాన్ని కలిపారు.

6. బ్రూనర్.

ప్రాతినిధ్య దశలు: క్రియాత్మక (చర్య, వస్తువులను పట్టుకోవడం ద్వారా తెలుసుకోవడం, శైశవ దశ (infancy)), ప్రతిమాత్మక (ప్రతిబింబాలు, బొమ్మల ద్వారా, పూర్వ బాల్యం (early childhood)), ప్రతీకాత్మక (పదాలు, సంఖ్యలు, సంకేతాల ద్వారా, సుమారు 7 ఏళ్ల వయస్సు నుంచి). పెద్దలు మూడింటినీ ఉపయోగిస్తారు; కొత్త భావనల బోధన క్రియాత్మక → ప్రతిమాత్మక → ప్రతీకాత్మక (వస్తువులు → బొమ్మలు → సంకేతాలు) క్రమంలో సాగాలి.
ఆవిష్కరణ అభ్యసనం: ఉపాధ్యాయుడి మార్గదర్శకత్వంలో అభ్యాసకులు ఉదాహరణల నుంచి సూత్రాలను తామే కనుగొంటారు; ఇది అవగాహన, ప్రేరణ (motivation), బదలాయింపును పెంచుతుంది. సోపానాలు: సమస్య → దత్తాంశ సేకరణ → పరికల్పన రూపొందించడం → పరీక్షించడం → నిర్ధారణ.
సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక: ప్రాథమిక భావనలను ముందుగా సరళ రూపంలో పరిచయం చేసి, ఉన్నత స్థాయిల్లో మళ్లీ చేపడతారు. బ్రూనర్ వాదన: ఏ విషయాన్నైనా ఏదో ఒక నిజాయితీ గల రూపంలో ఏ వికాస దశలోని ఏ పిల్లవాడికైనా బోధించవచ్చు (ది ప్రాసెస్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, 1960, వుడ్స్ హోల్ సమావేశం, 1959 తర్వాత).
బోధనా సిద్ధాంతం (1966)కు నాలుగు లక్షణాలు: నేర్చుకోవడానికి సంసిద్ధ మనోస్థితి (predisposition), జ్ఞాన నిర్మాణం (structure), అందించే క్రమం (sequence), బహుమతుల స్వభావం, వేగం (nature and pacing of rewards).
భావనా సాధన (concept attainment) (ఎ స్టడీ ఆఫ్ థింకింగ్, 1956, గుడ్‌నౌ, ఆస్టిన్‌తో) భావనా సాధన బోధనా నమూనాకు (జాయిస్, వీల్ (Joyce and Weil); APPSC 2019) ఆధారం.
బ్రూనర్, పియాజే భేదాలు: బ్రూనర్ ప్రకారం భాష జ్ఞానాత్మక వికాసాన్ని నడిపిస్తుంది (పియాజే: భాష ఆలోచనను అనుసరిస్తుంది); వికాసం నిరంతరం, మంచి బోధనతో దాన్ని వేగవంతం చేయవచ్చు (అందుకే ఆయన సంసిద్ధత కోసం ఎదురుచూడటాన్ని వ్యతిరేకించారు); మూడు దశలు కలిసే ఉంటాయి (ప్రతీకాత్మక ఆలోచన పూర్వ దశలను తొలగించదు); పెద్దలు, సమర్థులైన సహచరుల పాత్ర చాలా ముఖ్యం. ఇందులో వైగోట్‌స్కీ ప్రభావం కనిపిస్తుంది.
ఆవిష్కరణ ఆధారిత నమూనాలు: మార్గదర్శక ఆవిష్కరణ, సమస్యాధారిత అభ్యసనం, అనుకరణ (simulation) ఆధారిత, కేస్ ఆధారిత, యాదృచ్ఛిక అభ్యసనం.
పరంజా (scaffolding): ఈ పదం వుడ్, బ్రూనర్, రాస్ (1976) నుంచి వచ్చింది; వైగోట్‌స్కీ సన్నిహిత వికాస మండలంలో (zone of proximal development) ఇచ్చే సహాయానికి దీనిని వాడతారు.

7. నిర్మితివాదం.

జ్ఞానం సిద్ధంగా బదిలీ కాదు; కొత్త అనుభవాన్ని పూర్వ జ్ఞానంతో అనుసంధానించి అభ్యాసకుడు దానిని నిర్మించుకుంటాడు.
పియాజే: సాంశీకరణం (assimilation), అనుగుణ్యత (accommodation), సమతుల్యీకరణ (equilibration) ద్వారా వ్యక్తిగత నిర్మాణం. వైగోట్‌స్కీ: జ్ఞానం భాష, సహచరులు, పెద్దల ద్వారా సామాజికంగా నిర్మితమవుతుంది (సన్నిహిత వికాస మండలం, పరంజా). తీవ్ర నిర్మితివాదం: ఎర్నెస్ట్ వాన్ గ్లాసర్స్‌ఫెల్డ్.
నిర్మితివాద తరగతి గది (classroom): అభ్యాసకుడి కేంద్రితం; సమూహ పని; నిజ జీవిత సమస్యలు; ప్రశ్నించడం; ఉపాధ్యాయుడు సులభతరం చేసేవారుగా (facilitator); పునఃస్మరణ (recall) కాకుండా అవగాహనకు మూల్యాంకనం (evaluation). 5E నమూనా: నిమగ్నం చేయడం (Engage), అన్వేషించడం (Explore), వివరించడం (Explain), విస్తరించడం (Elaborate), మూల్యాంకనం (Evaluate).
పియాజే బోధనా సూత్రాలు: ఆవిష్కరణ అభ్యసనం, పిల్లల సంసిద్ధత పట్ల సున్నితత్వం, వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలను అంగీకరించడం; పిల్లలు ప్రపంచం గురించి తమ సొంత సిద్ధాంతాలను నిర్మించి పరీక్షించుకుంటారు.
వైగోట్‌స్కీ: ప్రతి ఉన్నత మానసిక విధి రెండుసార్లు కనిపిస్తుంది: మొదట వ్యక్తుల మధ్య (inter-psychological), తర్వాత పిల్లవాడి లోపల (intra-psychological); భాష, సంస్కృతి ఆలోచనను తీర్చిదిద్దుతాయి; జ్ఞానం కలిసి నిర్మించబడుతుంది.
విధాన అనుసంధానం: బడి బయటి జీవితంతో ముడిపడిన అభ్యసనాన్ని, పిల్లలు జ్ఞానాన్ని నిర్మించుకోవడాన్ని జాతీయ పాఠ్యప్రణాళికా చట్రం 2005 కోరుతుంది (ఇది "భారం లేని అభ్యసనం" (Learning without Burden), 1993ను కూడా ఉటంకిస్తుంది).

8. అధిజ్ఞానం, స్వయం నియంత్రిత అభ్యసనం.

ఫ్లావెల్ అధిజ్ఞానానికి రెండు భాగాలు: అధిజ్ఞాన జ్ఞానం (metacognitive knowledge; అభ్యాసకుడిగా తన గురించి, పని గురించి, వ్యూహాల గురించి), అధిజ్ఞాన నియంత్రణ (metacognitive regulation; ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకనం).
స్వయం నియంత్రిత అభ్యసనం (SRL) దీనిని ఆచరణలో పెడుతుంది: అభ్యాసకుడు లక్ష్యాలు నిర్ణయించుకుంటాడు, వ్యూహాలు ఎంచుకుంటాడు, ప్రగతిని గమనిస్తాడు, పద్ధతి పనిచేయనప్పుడు దానిని మార్చుకుంటాడు. జిమ్మర్‌మన్ చక్రం: ముందాలోచన (forethought; లక్ష్య నిర్ధారణ, ప్రణాళిక, స్వయం సమర్థత (self-efficacy)) → నిర్వహణ (performance; స్వీయ నియంత్రణ, స్వీయ పరిశీలన) → ఆత్మపరిశీలన (self-reflection; స్వీయ మూల్యాంకనం, సర్దుబాటు). పాల్ పింట్రిచ్ కూడా ఒక స్వయం నియంత్రిత అభ్యసన నమూనాను రూపొందించారు.
తరగతి గదిలో ఉపయోగం: పైకి ఆలోచించడం (think-aloud), స్వయంగా ప్రశ్నించుకోవడం ("నాకు ఇది అర్థమైందా?"), అభ్యసన డైరీలు, తనిఖీ జాబితాలు, పనికి ముందు లక్ష్య నిర్ధారణ, తర్వాత సమీక్ష.

9. ఆసుబెల్: అర్థవంతమైన స్వీకరణ అభ్యసనం

పదం	అర్థం	తరగతి గదిలో ఉపయోగం
స్వీకరణ అభ్యసనం	విషయాన్ని తుది, వ్యవస్థీకృత రూపంలో ఇవ్వడం	బాగా ప్రణాళిక చేసిన వివరణాత్మక బోధన
పూర్వ వ్యవస్థాపకం	పాఠానికి ముందు ఇచ్చే చిన్న, సాధారణ పరిచయం	కొత్త పాఠాన్ని విద్యార్థులకు తెలిసినదానితో అనుసంధానించడం
క్రమానుగత విభేదీకరణ	ముందు అత్యంత సాధారణ భావనలు, తర్వాత వివరాలు	పెద్ద భావనను బోధించి, తర్వాత విడగొట్టడం
సమైక్య సమన్వయం	కొత్త భావనలను ఉన్న భావనలతో విలీనం చేసి భేదాలను పరిష్కరించడం	పూర్వ పాఠాలతో పోల్చి అనుసంధానించడం

శుద్ధ ఆవిష్కరణ చాలా బడి అభ్యసనానికి నెమ్మదిగా ఉంటుందని ఆసుబెల్ భావించారు; అభ్యాసకుడి ప్రస్తుత జ్ఞానాత్మక నిర్మాణంతో అనుసంధానించినప్పుడు బాగా వ్యవస్థీకరించిన వివరణాత్మక బోధన అర్థవంతమవుతుంది (అనుసంధానం లేనిది = బట్టీ అభ్యసనం). ఆయన సిద్ధాంతాన్ని అంతర్భావన (subsumption) సిద్ధాంతం అని కూడా అంటారు.

10. ఆలోచన, అంచనా పద్ధతులు

ఆలోచనకు యూనిట్లు: భావనలు, ప్రతిబింబాలు (మానసిక చిత్రాలు), ప్రతిపాదనలు (భావనలను కలిపే వాక్యాలు).
అల్గారిథమ్ (algorithm) = ఎప్పుడూ జవాబు ఇచ్చే అంచెలవారీ నియమం (నెమ్మది కానీ ఖచ్చితం); అంచనా పద్ధతి = అనుభవ సూత్రం (త్వరితం, విఫలం కావచ్చు).
లభ్యత ఆధారిత అంచనా: ప్రమాద వార్త విన్న తర్వాత ప్రజలు విమాన ప్రయాణానికి భయపడతారు, ఎందుకంటే అలాంటి సంఘటనలు సులభంగా గుర్తుకొస్తాయి. ప్రాతినిధ్యతా అంచనా (representativeness): ఏదైనా ఎంత సాధారణంగా కనిపిస్తుందో దాన్ని బట్టి తీర్పు. లంగరు అంచనా (anchoring): మొదట విన్న సంఖ్యకే అంటిపెట్టుకోవడం.

11. ఏ భావన ఎవరిది (జతపరచే ప్రశ్నలు)

భావన	మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త
ఫై దృగ్విషయం (దృశ్య చలనం)	వర్థీమర్
అంతర్దృష్టి	కోహ్లర్
జీవన ఆవరణం, క్షేత్ర సిద్ధాంతం	లెవిన్
అంతర్లీన అభ్యసనం, జ్ఞానాత్మక పటం	టోల్మన్
అభ్యసన శ్రేణి	గాగ్నే
ఆవిష్కరణ అభ్యసనం, సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక	బ్రూనర్
పూర్వ వ్యవస్థాపకం, అర్థవంతమైన శాబ్దిక అభ్యసనం	ఆసుబెల్
సన్నిహిత వికాస మండలం	వైగోట్‌స్కీ
నమూనా ప్రదర్శన (modelling), స్వయం సమర్థత	బండూరా

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "గెస్టాల్ట్ అంటే వ్యక్తి (లేదా అభ్యసనం)." ✓ దాని అర్థం రూపం, నమూనా, ఆకృతి.
✗ "అంతర్దృష్టి అభ్యసనం: థార్న్‌డైక్ పిల్లులు." ✓ కోహ్లర్ చింపాంజీలు (సుల్తాన్); థార్న్‌డైక్ = యత్నదోషం.
✗ "చింపాంజీలపై ప్రయోగాలు వర్థీమర్ చేశారు." ✓ కోహ్లర్ చేశారు; వర్థీమర్ గెస్టాల్ట్‌ను స్థాపించారు (ఫై దృగ్విషయం).
✗ "అంతర్లీన అభ్యసనం హల్‌ది (లేదా స్కిన్నర్‌ది)." ✓ టోల్మన్ (హోంజిక్‌తో, 1930).
✗ "గాగ్నే శ్రేణి ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన అభ్యసనంతో మొదలవుతుంది." ✓ అది సంకేత అభ్యసనంతో మొదలవుతుంది; ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన రెండోది, సమస్యా పరిష్కారం చివరిది.
✗ "భావనా అభ్యసనం బహుళ విచక్షణ కంటే ముందు వస్తుంది." ✓ బహుళ విచక్షణ (5) భావన (6) కంటే ముందు, తర్వాత సూత్రం (7).
✗ "బ్రూనర్ దశలు: ఇంద్రియ, ప్రతిమాత్మక, ప్రతీకాత్మక." ✓ క్రియాత్మక, ప్రతిమాత్మక, ప్రతీకాత్మక.
✗ "సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక పియాజేది." ✓ బ్రూనర్‌ది (ది ప్రాసెస్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్, 1960).
✗ "జ్ఞానవాదం, నిర్మితివాదం ఒకే జవాబు." ✓ అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియలు (ఆలోచన, స్మృతి) = జ్ఞానవాదం; అభ్యాసకుడి స్వంత అనుభవం నుంచి నిర్మితమయ్యే అభ్యసనం = నిర్మితివాదం.
✗ "స్వయం నియంత్రిత అభ్యసనం ప్రవర్తనావాద చట్రం." ✓ అది అధిజ్ఞాన చట్రం (ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ, సర్దుబాటు).
✗ "అంతర్దృష్టికి అనేక పునరావృతాలు కావాలి; దోషాలు క్రమంగా తగ్గుతాయి." ✓ అంతర్దృష్టి ఆకస్మికం, దానికి పునరావృతం అక్కర్లేదు; దోషాలు క్రమంగా తగ్గడం యత్నదోషానికి చెందినది.
✗ "పూర్వ వ్యవస్థాపకాలు, అర్థవంతమైన శాబ్దిక అభ్యసనం బ్రూనర్‌వి." ✓ అవి ఆసుబెల్‌వి; బ్రూనర్ = ఆవిష్కరణ అభ్యసనం.
✗ "పియాజే, వైగోట్‌స్కీ ఇద్దరూ జ్ఞానాత్మక నిర్మితివాదులు." ✓ పియాజే, బ్రూనర్ = జ్ఞానాత్మక; వైగోట్‌స్కీ = సామాజిక నిర్మితివాది.
✗ "పియాజే లాగే బ్రూనర్ కూడా భాష ఆలోచనను అనుసరిస్తుందని, ఉపాధ్యాయులు సంసిద్ధత కోసం ఎదురుచూడాలని అన్నారు." ✓ భాష ఆలోచనను నడిపిస్తుందని, మంచి బోధన వికాసాన్ని వేగవంతం చేయగలదని బ్రూనర్ భావించారు.
✗ "సన్నిహిత వికాస మండలం అంటే పిల్లవాడు ఒంటరిగా చేయగలిగేది." ✓ అది వాస్తవ స్థాయి; సన్నిహిత వికాస మండలం సహాయంతో చేయగలిగే స్థాయి వరకు ఉన్న అంతరం.
✗ "అంచనా పద్ధతి (heuristic) అంటే ఖచ్చితమైన అంచెలవారీ నియమం." ✓ అది అల్గారిథమ్; అంచనా పద్ధతి ఒక సత్వర మార్గం. (APPSC 2025 ప్రశ్న సాధారణ అంచనా పద్ధతులను వర్ణించింది; దాని కీ = లభ్యత ఆధారిత అంచనా.)
✗ "టెనెరిఫ్‌లో కోహ్లర్ ప్రయోగాలు 1924–25 లో జరిగాయి." ✓ ప్రయోగాలు 1913–1920 లో జరిగాయి; 1917 జర్మన్ పుస్తకం, 1924–25 ఇంగ్లిష్ అనువాదం.

త్వరిత పునశ్చరణ

గెస్టాల్ట్ (జర్మన్) = ఆకృతి; సమగ్రం > భాగాల మొత్తం; వర్థీమర్ (ఫై, 1912), కోహ్లర్, కోఫ్కా; నియమాలు: ప్రాగ్నాంజ్, సామీప్యం, సారూప్యం, సంవృతి, నిరంతరత, ఆకృతి–నేపథ్యం.
కోహ్లర్: టెనెరిఫ్‌లో చింపాంజీలు (1913–1920), సుల్తాన్, ది మెంటాలిటీ ఆఫ్ ఏప్స్; అంతర్దృష్టి = ఆకస్మికం, పునరావృతం అక్కర్లేదు, బదిలీ అవుతుంది.
టోల్మన్ (బర్కిలీ): ఉద్దేశపూర్వక ప్రవర్తనావాదం, అంతర్లీన అభ్యసనం (1930), జ్ఞానాత్మక పటం (1948), స్థాన అభ్యసనం.
గాగ్నే, ది కండిషన్స్ ఆఫ్ లెర్నింగ్ 1965: సంకేత, ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన, శృంఖల, శాబ్దిక సాహచర్యం, బహుళ విచక్షణ, భావన, సూత్రం, సమస్యా పరిష్కారం.
బ్రూనర్: ఆవిష్కరణ అభ్యసనం; క్రియాత్మక, ప్రతిమాత్మక, ప్రతీకాత్మక; సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక; ది ప్రాసెస్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ 1960.
ఆసుబెల్: అర్థవంతమైన స్వీకరణ అభ్యసనం, పూర్వ వ్యవస్థాపకాలు, క్రమానుగత విభేదీకరణ, సమైక్య సమన్వయం.
నిర్మితివాదం: మూలం డ్యూయీ; పియాజే, బ్రూనర్ జ్ఞానాత్మక, వైగోట్‌స్కీ సామాజిక (సన్నిహిత వికాస మండలం, పరంజా); ఉపాధ్యాయుడు సులభతరం చేసేవారు.
జ్ఞానవాదం = అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియలు; నిర్మితివాదం = స్వంత అనుభవం నుంచి అభ్యసనం.
అధిజ్ఞానం = ఆలోచన గురించి ఆలోచన (ఫ్లావెల్, 1976); స్వయం నియంత్రిత అభ్యసనం = ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ, సర్దుబాటు (జిమ్మర్‌మన్).
లభ్యత ఆధారిత అంచనా = ఉదాహరణలు ఎంత సులభంగా గుర్తుకొస్తాయో దాన్ని బట్టి సంభావ్యతను అంచనా వేయడం (ట్వెర్స్కీ, కానెమన్, 1973).

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. క్షేత్ర సిద్ధాంతం (field theory). కర్ట్ లెవిన్ (Kurt Lewin) గెస్టాల్ట్ భావనలను ప్రవర్తనకు విస్తరించారు: ప్రవర్తన వ్యక్తిపై, జీవన ఆవరణంపై (life space) ఆధారపడుతుంది (B = f(P, E)). విద్యలో సమూహ గతిశీలత (group dynamics), కార్యాచరణ పరిశోధనలకు (action research) ఆయన కృషి ఆధారం.

2. బ్రూనర్‌తో పాటు ఆసుబెల్. ఇద్దరూ జ్ఞానవాదులే, కానీ ఉపాధ్యాయుడి పాత్రపై భేదిస్తారు: అభ్యాసకుడు కనుగొనాలని బ్రూనర్ కోరారు; ఉపాధ్యాయుడు వ్యవస్థీకృత విషయాన్ని అందించి (వివరణాత్మక బోధన) అభ్యాసకుడికి తెలిసినదానిలో దాన్ని నిలపాలని ఆసుబెల్ కోరారు.

3. సిద్ధాంతాల పరిమితులు. అంతర్దృష్టి అధ్యయనాలు చింపాంజీలను, సరళ సమస్యలను ఉపయోగించాయి; అందువల్ల అవి బడి అభ్యసనానికి ఎంతవరకు వర్తిస్తాయో ప్రశ్నార్థకమైంది. పూర్తి ఆవిష్కరణకు సమయం ఎక్కువ పడుతుంది, బలహీన అభ్యాసకులు దారి తప్పవచ్చు; అందుకే మార్గదర్శక ఆవిష్కరణ (guided discovery). నిజ అభ్యసనం ఎప్పుడూ పాటించని ఒక స్థిర క్రమాన్ని గాగ్నే శ్రేణి ఊహిస్తుంది.

4. సమాచార ప్రక్రియ (information processing). తర్వాతి జ్ఞానాత్మక మనోవిజ్ఞానం (cognitive psychology) మనస్సును కంప్యూటర్‌తో పోల్చింది: ఇంద్రియ స్మృతి (sensory memory) → స్వల్పకాలిక (కార్యకారీ) స్మృతి → దీర్ఘకాలిక స్మృతి (long-term memory) (అట్కిన్సన్, షిఫ్రిన్, 1968). ఈ ప్రవాహాన్ని నియంత్రించే "కార్యనిర్వాహకుడు" అధిజ్ఞానం.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.