కార్యసాధక నిబంధనం, హల్, కార్యక్రమయుత అభ్యసనం

ముఖ్య వాస్తవాలు

కార్యసాధక నిబంధనం: బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (బరస్ ఫ్రెడరిక్ స్కిన్నర్, 1904–1990, హార్వర్డ్), అమెరికన్ ప్రవర్తనావాది (behaviourist). దీనినే సాధన నిబంధనం (instrumental conditioning), టైప్ R (ప్రతిస్పందన) నిబంధనం అని కూడా అంటారు; పావ్‌లోవ్ శాస్త్రీయ నిబంధనం (classical conditioning) టైప్ S (ఉద్దీపన). స్కిన్నర్ "ఆపరెంట్ కండిషనింగ్" అనే పదాన్ని 1938 లో (ది బిహేవియర్ ఆఫ్ ఆర్గానిజమ్స్) సృష్టించాడు. ఆయన తీవ్ర ప్రవర్తనావాది (radical behaviourist): మనస్సు ఉంది, కానీ గమనించదగిన ప్రవర్తన, దాని పర్యవసానాలను మాత్రమే అధ్యయనం చేయాలి. ఆయన సంక్షిప్త నియమం: బహుమతి పొందిన ప్రవర్తన పునరావృతమవుతుంది.
ఆపరెంట్ (operant) = పరిసరాలపై పనిచేసే, జీవి స్వేచ్ఛగా ఉద్గారించే (emitted) ప్రతిస్పందన; ప్రతివర్తక (respondent) ప్రతిస్పందన (పావ్‌లోవ్) తెలిసిన ఉద్దీపన వల్ల ప్రేరేపితమవుతుంది (elicited). అభ్యాసకుడి ప్రతిస్పందనే పునర్బలకాన్ని తెచ్చే సాధనం (instrument) కాబట్టి దీన్ని సాధన నిబంధనం అంటారు (APPSC 2019: instrumental conditioning = operant conditioning).
పునర్బలనం (reinforcement) = తర్వాత వచ్చే ప్రతిస్పందనను బలపరిచే (మళ్లీ జరిగే అవకాశం పెంచే) ఏ పర్యవసానమైనా. అనుకూల పునర్బలనం = ప్రతిస్పందన తర్వాత బహుమతినిచ్చే ఉద్దీపనను అందించడం (APPSC 2019); అధ్యయనాల ప్రకారం ఇదే అత్యంత శక్తిమంతమైనది. శిక్ష = ప్రతిస్పందనను బలహీనపరిచే పర్యవసానం.
స్కిన్నర్ పెట్టె (Skinner box; ఆపరెంట్ నిబంధన గది): ఆకలితో ఉన్న ఎలుక లివర్‌ను నొక్కి ఆహార గుళికను పొందుతుంది; తర్వాత పావురాలు ఒక కీని ముక్కుతో పొడుస్తాయి.
ముఖ్య సూత్రం: పునర్బలకం (reinforcer) తర్వాత వచ్చే ప్రవర్తన బలపడుతుంది (మళ్లీ జరుగుతుంది); పునర్బలకం లేని ప్రవర్తన బలహీనపడుతుంది (విలోపం, extinction).
ఆకృతీకరణ (shaping): లక్ష్య ప్రవర్తనకు క్రమానుగత సన్నికర్షణలను (successive approximations) పునర్బలనం చేయడం (APPSC 2025 జతపరచే ప్రశ్నలో "Successive" అంశానికి జవాబు స్కిన్నర్).
స్కిన్నర్ పుస్తకాలు: ది బిహేవియర్ ఆఫ్ ఆర్గానిజమ్స్ (The Behavior of Organisms, 1938), కార్యసాధక నిబంధనాన్ని వివరించింది; వాల్డెన్ టూ (Walden Two, 1948), పునర్బలనంపై నడిచే సమాజం గురించి నవల; సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్ (Science and Human Behavior, 1953), APPSC 2025లో అడిగారు; వెర్బల్ బిహేవియర్ (Verbal Behavior, 1957), భాష అనుకరణ, పునర్బలనం ద్వారా నేర్చుకుంటారు; షెడ్యూల్స్ ఆఫ్ రీయిన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ (Schedules of Reinforcement, 1957), సి.బి. ఫెర్‌స్టర్‌తో కలిసి; ది టెక్నాలజీ ఆఫ్ టీచింగ్ (The Technology of Teaching, 1968), బోధనా యంత్రాలు, కార్యక్రమయుత అభ్యసనం; బియాండ్ ఫ్రీడమ్ అండ్ డిగ్నిటీ (Beyond Freedom and Dignity, 1971); అబౌట్ బిహేవియరిజం (About Behaviorism, 1974).
భాష (స్కిన్నర్): పిల్లలు అనుకరణ (imitation), పునర్బలనం (reinforcement) ద్వారా భాష నేర్చుకుంటారు (APPSC 2025). నోమ్ చోమ్‌స్కీ (Noam Chomsky) (వెర్బల్ బిహేవియర్‌పై 1959 సమీక్ష) దీనితో విభేదించారు: భాష సహజసిద్ధం (భాషా సముపార్జన సాధనం, LAD).
క్లార్క్ ఎల్. హల్ (1884–1952, యేల్, ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హ్యూమన్ రిలేషన్స్ (Institute of Human Relations); పద్ధతి పరికల్పనా నిగమన (hypothetico-deductive), గణిత నిగమన పద్ధతి అని కూడా అంటారు): చోదన క్షీణత సిద్ధాంతం (drive reduction theory); దీనినే అవసర క్షీణత, క్రమబద్ధ ప్రవర్తన లేదా పరికల్పనా నిగమన (hypothetico-deductive) సిద్ధాంతం అంటారు. పుస్తకం ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ బిహేవియర్ (Principles of Behavior, 1943); ఇంకా ఎసెన్షియల్స్ ఆఫ్ బిహేవియర్ (Essentials of Behavior, 1951), ఎ బిహేవియర్ సిస్టమ్ (A Behavior System, 1952).
హల్ భావనలు: చోదనం (drive, D), అలవాటు బలం (sHr), పునర్బలనం (= చోదన క్షీణత), ప్రతిచర్య సామర్థ్యం (reaction potential, sEr = sHr × D), ప్రతిచర్యాత్మక నిరోధం (reactive inhibition), లక్ష్య ప్రవణత (goal gradient). జ్ఞానాత్మక స్కీమాలు హల్‌వి కావు (అవి జీన్ పియాజే, జ్ఞానవాద పాఠశాలకు చెందినవి; APPSC 2025).
కార్యక్రమయుత బోధన: పితామహుడు బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ ("ది సైన్స్ ఆఫ్ లెర్నింగ్ అండ్ ది ఆర్ట్ ఆఫ్ టీచింగ్" (The Science of Learning and the Art of Teaching) వ్యాసం, 1954); ఇది కార్యసాధక నిబంధనం, థార్న్‌డైక్ ఫలిత నియమం నుంచి పుట్టింది; ప్రయోగశాల ఫలితాలను విద్యా సమస్యలకు అన్వయించిన మొదటి ప్రయత్నంగా స్కిన్నర్ దీన్ని పేర్కొన్నాడు. కార్యక్రమంలోని ప్రతి చిన్న అడుగు ఒక ఫ్రేమ్ (చట్రం, frame). సిడ్నీ ఎల్. ప్రెస్సీ (Sidney L. Pressey) 1920లలో స్వయం పరీక్షకు మొదటి బోధనా యంత్రాన్ని (teaching machine) తయారుచేశారు.
రేఖీయ కార్యక్రమం (linear programming) (స్కిన్నర్): ఒకే స్థిర మార్గం, చిన్న అడుగులు, అభ్యాసకుడు జవాబు రాస్తాడు, వెంటనే నిర్ధారణ; ఇది సరైన జవాబుకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది (APPSC 2022).
శాఖీయ కార్యక్రమం (branching programming): నార్మన్ ఎ. క్రౌడర్ (Norman A. Crowder) (సుమారు 1960); దీనిని అంతర్గత కార్యక్రమం (intrinsic programming) అంటారు; బహుళైచ్ఛిక జవాబులు; తప్పు జవాబు అభ్యాసకుడిని నివారణ ఫ్రేమ్‌కు (remedial frame) పంపుతుంది. సూత్రాలు: వ్యాఖ్యానం (exposition), లోపనిర్ధారణ (diagnosis), సవరణ (remediation); పుస్తక రూపంలో దీన్ని స్క్రాంబుల్డ్ టెక్స్ట్‌బుక్ (scrambled textbook) అంటారు.
మేథెటిక్స్ (mathetics): థామస్ ఎఫ్. గిల్బర్ట్ (Thomas F. Gilbert) (1962; గ్రీకు మేథీన్ (mathein) = నేర్చుకోవడం); వెనుక నుంచి శృంఖలీకరణ (backward chaining) ద్వారా (చివరి అడుగు మొదట) బోధిస్తుంది; సూత్రాలు: శృంఖలీకరణ, విచక్షణ, సాధారణీకరణ.

వివరణ

1. నాలుగు పర్యవసానాలు. "అనుకూల" (positive) అంటే ఏదో చేర్చడం, "ప్రతికూల" (negative) అంటే ఏదో తీసివేయడం. పునర్బలనం ఎప్పుడూ ప్రవర్తనను పెంచుతుంది; శిక్ష (punishment) ఎప్పుడూ తగ్గిస్తుంది.

	ఉద్దీపనను చేర్చడం	ఉద్దీపనను తీసివేయడం	ప్రభావం
పునర్బలనం	అనుకూల: ప్రశంస, మార్కులు, మిఠాయిలు	ప్రతికూల: విసిగించే శబ్దాన్ని ఆపడం, ఇంటి పనిని రద్దు చేయడం	ప్రవర్తన పెరుగుతుంది
శిక్ష	అనుకూల: తిట్టడం, అదనపు పని	ప్రతికూల: ఆట సమయాన్ని తీసివేయడం, జరిమానా (ప్రతిస్పందన వ్యయం)	ప్రవర్తన తగ్గుతుంది

ప్రతికూల పునర్బలనం (negative reinforcement) శిక్ష కాదు. ఉపాధ్యాయుడి పదేపదే గుర్తుచేయడం నుంచి తప్పించుకోవడానికి విద్యార్థి పని పూర్తిచేస్తాడు; పని వేగం పెరుగుతుంది.
ప్రాథమిక పునర్బలకాలు జీవ అవసరాలను తీరుస్తాయి (ఆహారం, నీరు). ద్వితీయ (నిబంధిత) పునర్బలకాలు జతకూడటం ద్వారా విలువ పొందుతాయి (ప్రశంస, గ్రేడ్లు, నక్షత్ర గుర్తులు). సాధారణీకృత పునర్బలకాలు ఎన్నో వస్తువులను కొనగలవు (డబ్బు, టోకెన్లు); తరగతి గదిలో (classroom) లేదా వసతి గృహంలో టోకెన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ (token economy) వీటిని ఉపయోగిస్తుంది.
ప్రీమాక్ సూత్రం (Premack principle) (డేవిడ్ ప్రీమాక్, "బామ్మ నియమం"): ఇష్టమైన కృత్యం తక్కువ ఇష్టమైన కృత్యాన్ని పునర్బలనం చేస్తుంది: "లెక్కలు పూర్తిచేయి, తర్వాత ఆడుకో".
స్కిన్నర్ శిక్ష కంటే పునర్బలనాన్ని ఇష్టపడ్డారు: శిక్ష ప్రవర్తనను కొంతకాలం మాత్రమే అణచివేస్తుంది, భయాన్ని కలిగిస్తుంది, సరైన ప్రతిస్పందనను నేర్పదు.
శిక్ష సమస్యలు: ప్రవర్తన అణచివేయబడుతుంది, మరచిపోబడదు; అది భయం, దూకుడును పెంచుతుంది (పాఠశాలంటేనే భయం కూడా); ఏం చేయకూడదో చూపుతుంది, ఏం చేయాలో కాదు. వాడితే, అది వెంటనే, నిలకడగా, మొదటి నుంచే మితంగా, బహుమతి పొందే ప్రత్యామ్నాయ ప్రవర్తనతో కలిపి ఉన్నప్పుడు బాగా పనిచేస్తుంది.

2. పునర్బలన షెడ్యూళ్లు (schedules of reinforcement).

నిరంతర పునర్బలనం (continuous reinforcement, CRF): ప్రతి సరైన ప్రతిస్పందనకూ బహుమతి. కొత్త ప్రవర్తన నేర్చుకోవడానికి అత్యంత వేగవంతమైనది, కానీ విలోపం కూడా వేగంగా జరుగుతుంది.
పాక్షిక (అంతరాయ) పునర్బలనం (partial / intermittent reinforcement): కొన్ని ప్రతిస్పందనలకు మాత్రమే బహుమతి. అభ్యసనం నెమ్మదిగా జరుగుతుంది కానీ విలోపాన్ని ఎక్కువగా తట్టుకుంటుంది (పాక్షిక పునర్బలన ప్రభావం).

షెడ్యూల్	బహుమతి ఎప్పుడు	ప్రతిస్పందన తీరు	ఉదాహరణ
స్థిర నిష్పత్తి షెడ్యూల్ (Fixed ratio, FR)	నిర్ణీత సంఖ్యలో ప్రతిస్పందనల తర్వాత	అధిక రేటు, బహుమతి తర్వాత స్వల్ప విరామం	ముక్క ఆధారిత కూలీ, ప్రతి 5 లెక్కలకు ఒక నక్షత్ర గుర్తు
చర నిష్పత్తి షెడ్యూల్ (Variable ratio, VR)	ఊహించలేని సంఖ్య తర్వాత	అత్యధిక, స్థిరమైన రేటు; విలోపం అత్యంత కష్టం	లాటరీ, స్లాట్ యంత్రం, చేపలు పట్టడం
స్థిర అంతర షెడ్యూల్ (Fixed interval, FI)	నిర్ణీత సమయం తర్వాత మొదటి ప్రతిస్పందన	స్కాలప్ ఆకారం (scallop): బహుమతి తర్వాత నెమ్మదిగా, సమయం దగ్గర పడేకొద్దీ వేగంగా	నెలవారీ జీతం, ముందే ప్రకటించిన పరీక్షలకు ముందు మాత్రమే చదవడం
చర అంతర షెడ్యూల్ (Variable interval, VI)	మారుతూ ఉండే సమయాల తర్వాత మొదటి ప్రతిస్పందన	మధ్యస్థ, స్థిరమైన రేటు	ఆకస్మిక పరీక్షలు, సందేశాలను తనిఖీ చేయడం

3. ఇతర కార్యసాధక ప్రక్రియలు.

ఆకృతీకరణ: లక్ష్యానికి మరింత దగ్గరగా వచ్చే ప్రయత్నాలకు బహుమతి ఇవ్వడం (పిల్లవాడికి ఒక అక్షరం రాయడం, పావురానికి గుండ్రంగా తిరగడం నేర్పడం).
శృంఖలీకరణ (chaining): సాధారణ ప్రతిస్పందనలను ఒక వరుసగా కలపడం; ప్రతి అడుగు దాని ముందు అడుగును పునర్బలనం చేస్తుంది.
విలోపం: పునర్బలకాన్ని ఆపివేస్తే ప్రతిస్పందన బలహీనపడుతుంది; విశ్రాంతి తర్వాత స్వయంచాలక పునరుద్ధరణ (spontaneous recovery) రావచ్చు.
విచక్షణాత్మక ఉద్దీపన (discriminative stimulus, SD, "ఎస్-డీ"): ప్రతిస్పందనకు ఎప్పుడు పునర్బలనం లభిస్తుందో చూపే సంకేతం (జవాబు చెప్పడానికి గంట, ఆకుపచ్చ దీపం).
సాధారణీకరణ, విచక్షణ (generalisation and discrimination): పోలిన సంకేతాలకు ప్రతిస్పందించడం, సరైన సంకేతానికి మాత్రమే ప్రతిస్పందించడం నేర్చుకోవడం.
మూఢ ప్రవర్తన (superstitious behaviour): ప్రతిస్పందనకు, బహుమతికి మధ్య యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడిన సంబంధం (స్కిన్నర్ పావురాలు, 1948).

4. శాస్త్రీయ నిబంధనం, కార్యసాధక నిబంధనం (APPSC 2025 ప్రధాన తేడాను అడిగింది).

అంశం	శాస్త్రీయ (పావ్‌లోవ్)	కార్యసాధక (స్కిన్నర్)
మూల భావన	రెండు ఉద్దీపనలను జతచేస్తుంది (నిబంధిత ఉద్దీపన + అనిబంధిత ఉద్దీపన, CS + US)	ప్రతిస్పందన తర్వాత వచ్చే పర్యవసానం దానిని తీర్చిదిద్దుతుంది
ప్రవర్తన	అసంకల్పిత, ప్రతీకార చర్య; ప్రేరేపితం	సంకల్పిత; ఉద్గారితం
క్రమం	ఉద్దీపన ప్రతిస్పందనకు ముందు వస్తుంది (S → R)	ప్రతిస్పందన బహుమతికి ముందు వస్తుంది (R → S)
అభ్యాసకుడు	నిష్క్రియ	క్రియాశీల
రకం	టైప్ S, ప్రతివర్తక	టైప్ R, సాధన
జంతువు, సాధనం	కుక్క, లాలాజల స్రావం	ఎలుక లేదా పావురం, స్కిన్నర్ పెట్టె

5. తరగతి గదిలో కార్యసాధక నిబంధనం.

సరైన జవాబులకు వెంటనే బహుమతి ఇవ్వాలి; ఫలితాలను మాత్రమే కాదు, ప్రయత్నాన్ని ప్రశంసించాలి.
నైపుణ్యాలను చిన్న అడుగులుగా విభజించి ప్రతి దానిని పునర్బలనం చేయాలి (ఆకృతీకరణ).
అలవాటు ఏర్పడిన తర్వాత అది నిలిచేలా అంతరాయ ప్రశంస ఇవ్వాలి.
చిన్న చిన్న దృష్టి ఆకర్షణ ప్రయత్నాలను తిట్టకుండా పట్టించుకోకపోవాలి (విలోపం).
తరగతులు, వసతి గృహాల్లో క్రమశిక్షణ (discipline) కోసం ప్రవర్తన సవరణ (behaviour modification): స్పష్టమైన నియమాలు, టోకెన్ బహుమతులు, టైమ్-అవుట్. ఇది ప్రణాళికాబద్ధ పునర్బలనం, విలోపం ద్వారా ప్రవర్తనను మారుస్తుంది కాబట్టి ప్రధానంగా కార్యసాధక నిబంధనంపై ఆధారపడుతుంది.
టోకెన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ (token economy): లక్ష్య ప్రవర్తనకు సంపాదించిన టోకెన్లను (నక్షత్రాలు, పాయింట్లు) తర్వాత బహుమతులుగా మార్చుకుంటారు; మేధో వైకల్యం (intellectual disability) ఉన్న పిల్లలతో, వ్యసన విముక్తి కేంద్రాల్లో, పునరావాస కేంద్రాల్లో వాడతారు.
మేధో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు స్వీయ సంరక్షణ (దుస్తులు వేసుకోవడం, తినడం, మరుగుదొడ్డి వాడకం) ను చిన్న అడుగుల్లో, ప్రతి అడుగుకూ పునర్బలనంతో నేర్చుకుంటారు.
అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ (applied behaviour analysis, ABA) శాస్త్రీయ నిబంధనం, కార్యసాధక నిబంధనం, సాంఘిక అభ్యసన సిద్ధాంతం నుంచి పుట్టింది.
కార్యక్రమయుత అభ్యసనం, బోధనా యంత్రాలు, కంప్యూటర్ సహాయ బోధన (computer-assisted instruction, CAI) దీని నుంచే పుట్టాయి.

6. హల్ చోదన క్షీణత సిద్ధాంతం.

వరుస: అవసరం (need) (ఆహారం లేకపోవడం) → చోదనం (ఆకలి, లోపలి నెట్టుడు) → ప్రతిస్పందన (response) → లక్ష్యం చేరడం → చోదనం తగ్గుతుంది → ఆ ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన (S–R) బంధం పునర్బలనం పొందుతుంది.
ప్రాథమిక చోదనాలు పుట్టుకతో వస్తాయి (ఆకలి, దాహం, బాధ నుంచి తప్పించుకోవడం); ద్వితీయ చోదనాలు నేర్చుకున్నవి (భయం, డబ్బు లేదా గుర్తింపు కోసం కోరిక).
అలవాటు బలం (sHr) పునర్బలనం పొందిన ప్రయత్నాల సంఖ్యతో పెరుగుతుంది. ప్రతిచర్య సామర్థ్యం sEr = sHr × D తగినంత ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ప్రవర్తన జరుగుతుంది: బలమైన అలవాటు బయటపడటానికి చోదనం అవసరం.
ప్రతిచర్యాత్మక నిరోధం: ఒక ప్రతిస్పందనను పదేపదే చేయడం వల్ల కలిగే అలసట, విశ్రాంతి దానిని తొలగిస్తుంది; ఇది విరామ (విభాజిత) సాధనను (spaced / distributed practice) సమర్థిస్తుంది.
లక్ష్య ప్రవణత: లక్ష్యానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రతిస్పందనలు వేగంగా నేర్చుకుంటారు (ఆహారానికి దగ్గరయ్యేకొద్దీ ఎలుక వేగంగా పరుగెడుతుంది).
హల్ ఒక నవ ప్రవర్తనావాది (neo-behaviourist): ఉద్దీపన (S), ప్రతిస్పందన (R) మధ్య మధ్యవర్తి చరాంశాలను (intervening variables) (చోదనం, అలవాటు) ఉపయోగించారు, తన సిద్ధాంతాన్ని గణిత సమీకరణాలతో ప్రతిపాదనలుగా (postulates) చెప్పారు.
తరగతి గదిలో ఉపయోగం: పాఠాలను విద్యార్థుల అవసరాలతో ముడిపెట్టాలి; ప్రతిస్పందన తర్వాత వెంటనే బహుమతి ఇవ్వాలి; విశ్రాంతి విరామాలతో సాధన ఇవ్వాలి; పునరావృతం ద్వారా అలవాట్లు ఏర్పరచాలి.

7. కార్యక్రమయుత బోధన (PI). విషయాన్ని చిన్న ఫ్రేమ్‌లుగా (frames) విభజించిన స్వయం బోధనా సామగ్రి; అభ్యాసకుడు ప్రతి ఫ్రేమ్‌కు ప్రతిస్పందిస్తాడు, అది సరైనదో కాదో వెంటనే తెలుసుకుంటాడు.

ప్రాథమిక సూత్రాలు: చిన్న అడుగులు, క్రియాశీల ప్రతిస్పందన, తక్షణ ప్రతిపుష్టి (ఫలితాల జ్ఞానం పునర్బలనంగా పనిచేస్తుంది), స్వయం గమనం (self-pacing), తార్కిక క్రమం, విద్యార్థి పరీక్ష (అభ్యాసకులు విజయం సాధించేవరకు కార్యక్రమాన్ని సవరిస్తారు).

అంశం	రేఖీయ (స్కిన్నర్)	శాఖీయ (క్రౌడర్)
మార్గం	అందరికీ ఒకే సరళ మార్గం	అభ్యాసకుడి జవాబుపై మార్గం ఆధారపడుతుంది
ఫ్రేమ్ పరిమాణం	చాలా చిన్న అడుగులు	పెద్ద ఫ్రేమ్‌లు, ఎక్కువ విషయం
ప్రతిస్పందన	నిర్మిత (constructed; అభ్యాసకుడు రాస్తాడు)	బహుళైచ్ఛిక (multiple-choice; అభ్యాసకుడు ఎంచుకుంటాడు)
తప్పులు	నివారిస్తారు (లక్ష్యం సుమారు 5% లోపు)	నిర్ధారణకు ఉపయోగిస్తారు; తప్పు జవాబు → నివారణ ఫ్రేమ్
ఆధారం	కార్యసాధక నిబంధనం, పునర్బలనం	తప్పులను గుర్తించడం, సరిదిద్దడం
ఇతర పేర్లు	బాహ్య కార్యక్రమం (extrinsic programming)	అంతర్గత కార్యక్రమం; "స్క్రాంబుల్డ్ టెక్స్ట్‌బుక్" (scrambled textbook)

ఫ్రేమ్‌ల రకాలు: పరిచయ (బోధనా) ఫ్రేమ్‌లు, సాధన ఫ్రేమ్‌లు, పునర్విమర్శ ఫ్రేమ్‌లు, పరీక్ష (ప్రమాణ) ఫ్రేమ్‌లు. సూచనలు (prompts) ఫ్రేమ్‌లో ఇచ్చే ఆధారాలు, వాటిని నెమ్మదిగా తొలగిస్తారు (ఫేడింగ్, fading). రూలెగ్ (RULEG; నియమం, తర్వాత ఉదాహరణ: నిగమన క్రమం), ఎగ్రూల్ (EGRUL; ఉదాహరణ, తర్వాత నియమం: ఆగమన క్రమం) ఫ్రేమ్‌ల వరుసను అమర్చే పద్ధతులు (ఎవాన్స్, హోమ్, గ్లేసర్ (Evans, Homme and Glaser), 1962).

కార్యక్రమం తయారీలో సోపానాలు: (1) యూనిట్‌ను ఎంచుకోవడం, (2) లక్ష్యాలను ప్రవర్తనా రూపంలో రాయడం, (3) విషయాన్ని విశ్లేషించడం, (4) అభ్యాసకుల ప్రవేశ ప్రవర్తనను (entry behaviour) గుర్తించడం, (5) ఫ్రేమ్‌లు రాయడం, (6) ప్రయోగించి చూడటం (వ్యక్తిగత, చిన్న సమూహ, క్షేత్ర ప్రయోగం), (7) దోష రేటు, ప్రగతి ఆధారంగా సవరించి ప్రామాణీకరించడం (validate).

ప్రయోజనాలు: స్వయం గమనం, వ్యక్తిగతీకరణ, తక్షణ ప్రతిపుష్టి (ఫలితాల జ్ఞానం అభ్యాసకుడిని ప్రేరణతో ఉంచుతుంది), అభ్యాసకుడు క్రియాశీలంగా ఉంటాడు, దూర విద్య, నివారణ బోధనలో (remedial teaching) ఉపయోగకరం; విఫలమైన కార్యక్రమాన్ని సవరిస్తారు, అభ్యాసకుడిని నిందించరు. పరిమితులు: తెలివైన విద్యార్థులకు విసుగు (రేఖీయ), తయారీకి ఖర్చు ఎక్కువ, చర్చకు తక్కువ అవకాశం, సృజనాత్మకత (creativity) లేదా విలువల కంటే వాస్తవ విషయాలకు ఎక్కువ సరిపోతుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ప్రతికూల పునర్బలనం అంటే శిక్ష." ✓ ప్రతికూల పునర్బలనం అసహ్యకరమైనదాన్ని తొలగించి ప్రవర్తనను పెంచుతుంది; శిక్ష దానిని తగ్గిస్తుంది.
✗ "ఆపరెంట్ ప్రవర్తన ఉద్దీపన వల్ల ప్రేరేపితమవుతుంది." ✓ అది ఉద్గారితం; శాస్త్రీయ (ప్రతివర్తక) ప్రవర్తన ప్రేరేపితం.
✗ "శాస్త్రీయ నిబంధనం బహుమతులను, కార్యసాధక నిబంధనం శిక్షను ఉపయోగిస్తాయి." ✓ శాస్త్రీయ నిబంధనం ఉద్దీపనలను జతచేస్తుంది; కార్యసాధక నిబంధనం ప్రతిస్పందన తర్వాత పర్యవసానాలను (బహుమతి లేదా శిక్ష) ఉపయోగిస్తుంది.
✗ "సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్ రచయిత విలియం జేమ్స్ (లేదా పావ్‌లోవ్)." ✓ బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్, 1953.
✗ "స్కిన్నర్ పెట్టె: కుక్కలు." ✓ ఎలుకలు, పావురాలు; కుక్కలు పావ్‌లోవ్‌వి.
✗ "స్థిర నిష్పత్తి అత్యధిక, దీర్ఘకాలిక ప్రతిస్పందనను ఇస్తుంది." ✓ చర నిష్పత్తి ఇస్తుంది.
✗ "నిరంతర పునర్బలనం అభ్యసనాన్ని ఎక్కువ కాలం నిలుపుతుంది." ✓ దానితో నేర్చుకోవడం వేగంగా జరుగుతుంది కానీ విలోపం కూడా వేగంగా జరుగుతుంది; పాక్షిక పునర్బలనం ఎక్కువ కాలం నిలుస్తుంది.
✗ "జ్ఞానాత్మక స్కీమాలు హల్ భావన." ✓ హల్: చోదనం, అలవాటు బలం, పునర్బలనం; స్కీమాలు: పియాజే.
✗ "శాఖీయ కార్యక్రమాన్ని స్కిన్నర్ రూపొందించారు." ✓ నార్మన్ క్రౌడర్; స్కిన్నర్ = రేఖీయ.
✗ "రేఖీయ కార్యక్రమాలు బహుళైచ్ఛిక జవాబులను ఉపయోగిస్తాయి." ✓ రేఖీయం నిర్మిత ప్రతిస్పందనలను ఉపయోగిస్తుంది; శాఖీయం బహుళైచ్ఛికాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.
✗ "ప్రెస్సీ బోధనా యంత్రం స్కిన్నర్ యంత్రం తర్వాత వచ్చింది." ✓ ప్రెస్సీ (1920లు) మొదట వచ్చింది; స్కిన్నర్ యంత్రం 1954లో వచ్చింది.
✗ "స్థిర నిష్పత్తి, స్థిర అంతరం నిరంతర షెడ్యూళ్లు." ✓ స్థిర నిష్పత్తి, చర నిష్పత్తి, స్థిర అంతరం, చర అంతరం అన్నీ పాక్షిక (అంతరాయ) షెడ్యూళ్లు; నిరంతరం = ప్రతి ప్రతిస్పందనకూ పునర్బలనం. (బీఆర్‌ఏఓయూ కాగ్నిటివ్ అండ్ బిహేవియరల్ ప్రాసెసెస్ పుస్తకం వాటిని "నిరంతర" అంటుంది; ప్రామాణిక అర్థాన్నే పాటించండి.)
✗ "స్థిర అంతర షెడ్యూల్ విలోపం అత్యంత సులభం." ✓ నిరంతర పునర్బలనానికి విలోపం అత్యంత సులభం; చర నిష్పత్తి ఎక్కువగా నిలుస్తుంది. (అదే బీఆర్‌ఏఓయూ పుస్తకం స్థిర అంతరం అంటుంది.)
✗ "ప్రతికూల పునర్బలనాన్ని, శిక్షలాగే, అవాంఛిత ప్రవర్తనను ఆపడానికి వాడతారు." ✓ ప్రతికూల పునర్బలనం ఎప్పుడూ ప్రవర్తనను బలపరుస్తుంది; శిక్ష మాత్రమే బలహీనపరుస్తుంది. (బీఆర్‌ఏఓయూ వివరణలు, ఉదాహరణలు రెండింటినీ కలిపేస్తాయి.)
✗ "స్కిన్నర్ జ్ఞానవాది (cognitivist)." ✓ తీవ్ర ప్రవర్తనావాది (బీఆర్‌ఏఓయూ శీర్షిక "Skinner-Cognitivism" పొరపాటు).
✗ "ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ బిహేవియర్ స్కిన్నర్ గ్రంథం." ✓ అది హల్‌ది (1943); స్కిన్నర్ 1938 గ్రంథం ది బిహేవియర్ ఆఫ్ ఆర్గానిజమ్స్.
✗ "ప్రవర్తన సవరణ శాస్త్రీయ నిబంధనంపై ఆధారపడుతుంది." ✓ ప్రధానంగా కార్యసాధక నిబంధనంపై (పునర్బలనం, విలోపం, టోకెన్లు); భయాల విసంవేదీకరణ శాస్త్రీయ నిబంధన చికిత్స.

త్వరిత పునశ్చరణ

స్కిన్నర్ (తీవ్ర ప్రవర్తనావాది): ఆపరెంట్ = సాధన = టైప్ R (పదం 1938); ప్రవర్తన ఉద్గారితం, పర్యవసానాలు దానిని తీర్చిదిద్దుతాయి.
స్కిన్నర్ పెట్టె: ఎలుక లివర్ నొక్కుతుంది, పావురం కీని పొడుస్తుంది.
అనుకూల = చేర్చడం, ప్రతికూల = తీసివేయడం; పునర్బలనం పెంచుతుంది, శిక్ష తగ్గిస్తుంది (అణచివేస్తుంది, నేర్పదు).
షెడ్యూళ్లు: స్థిర నిష్పత్తి, చర నిష్పత్తి (అత్యధికం, దీర్ఘకాలికం), స్థిర అంతరం (స్కాలప్), చర అంతరం; పాక్షికం నిరంతరం కంటే ఎక్కువ కాలం నిలుస్తుంది.
ఆకృతీకరణ = క్రమానుగత సన్నికర్షణలను పునర్బలనం చేయడం.
పుస్తకాలు: ది బిహేవియర్ ఆఫ్ ఆర్గానిజమ్స్ 1938, వాల్డెన్ టూ 1948, సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్ 1953, వెర్బల్ బిహేవియర్ 1957, ది టెక్నాలజీ ఆఫ్ టీచింగ్ 1968.
భాషపై స్కిన్నర్: అనుకరణ, పునర్బలనం; చోమ్‌స్కీ విభేదించారు.
హల్ (యేల్): చోదన క్షీణత, అలవాటు బలం, sEr = sHr × D; ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ బిహేవియర్ 1943.
రేఖీయ కార్యక్రమయుత బోధన: స్కిన్నర్, చిన్న అడుగులు, నిర్మిత జవాబు, సరైన జవాబుపై దృష్టి.
శాఖీయ కార్యక్రమయుత బోధన: క్రౌడర్, అంతర్గత, బహుళైచ్ఛిక, నివారణ ఫ్రేమ్‌లు (వ్యాఖ్యానం, లోపనిర్ధారణ, సవరణ); ప్రెస్సీ: మొదటి బోధనా యంత్రం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. స్కిన్నర్ తీవ్ర ప్రవర్తనావాదం (radical behaviourism). స్కిన్నర్ ఆలోచనలు, భావాలను నిరాకరించలేదు; వాటిని పరిసరాలు, పునర్బలన చరిత్రతోనే వివరించగల అంతర్గత ప్రవర్తనగా చూశారు. అంతర్గత "చోదనాలను" వివరణలుగా ఆయన తిరస్కరించారు; హల్‌తో ఉన్న ప్రధాన తేడా ఇదే. సమాజం పునర్బలనాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా రూపొందించాలని వాల్డెన్ టూ, బియాండ్ ఫ్రీడమ్ అండ్ డిగ్నిటీ వాదిస్తాయి.

2. థార్న్‌డైక్ నుంచి స్కిన్నర్ వరకు. ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ (E.L. Thorndike) ఫలిత నియమం (law of effect) (సంతృప్తికర ఫలితాలు ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన బంధాన్ని బలపరుస్తాయి) కార్యసాధక నిబంధనానికి ప్రత్యక్ష పూర్వరూపం; స్కిన్నర్ ప్రతిస్పందన రేటు, సంచిత రికార్డర్ (cumulative recorder), షెడ్యూళ్లతో దానిని కచ్చితంగా రూపొందించారు.

3. హల్ సమీకరణం, విమర్శకులు. తర్వాత హల్ ప్రోత్సాహకం (incentive, K; ఆయన శిష్యుడు కెన్నెత్ స్పెన్స్ నుంచి), ఇతర పదాలను చేర్చారు. చోదన క్షీణత లేకుండానే అభ్యసనం జరుగుతుంది (టోల్మన్ అంతర్లీన అభ్యసనం (latent learning); కుతూహలం, ఆట) అనే కారణంగా, సమీకరణాలు నిజ ప్రవర్తనకు మరీ కచ్చితంగా ఉన్నాయనే కారణంగా ఈ సిద్ధాంతం విమర్శకు గురైంది.

4. బోధనా యంత్రాల నుంచి ఇ-లెర్నింగ్ వరకు. ప్రెస్సీ యంత్రం (1920లు) పరీక్షించింది; స్కిన్నర్ యంత్రం (1954) బోధించింది. శాఖీయ ఆలోచనలు అనుకూల పరీక్ష (adaptive testing), అభ్యాసకుడి చివరి జవాబును బట్టి తదుపరి ప్రశ్నను ఎంచుకునే కంప్యూటర్ ఆధారిత ట్యూటర్లకు దారితీశాయి; నేటి అనుకూల సాధన యాప్‌ల తర్కం కూడా ఇదే.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.