శాస్త్రీయ నిబంధనం, థార్న్‌డైక్ సంబంధవాదం

ముఖ్య వాస్తవాలు

• ప్రవర్తనావాదం (behaviourism) / సాహచర్య సిద్ధాంతాలను (association theories) ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన సిద్ధాంతాలు (S-R theories) అని కూడా అంటారు. అభ్యసనం = ఉద్దీపనలు, ప్రతిస్పందనల మధ్య సంబంధాలు ఏర్పడటం; గమనించదగిన ప్రవర్తన మాత్రమే లెక్కలోకి వస్తుంది.
• ప్రవర్తనావాదం గమనించదగిన, కొలవదగిన ప్రవర్తనను మాత్రమే అధ్యయనం చేస్తుంది; మనస్సు, మనోస్థితి, ఆలోచనలను అతి వ్యక్తిగతమైనవని పక్కన పెడుతుంది. అభ్యసనం అభ్యాసకుడు పరిసరాలతో జరిపే పరస్పర చర్య ద్వారా జరుగుతుంది (APPSC 2025). నిబంధనం (conditioning) = ఉద్దీపనలకు కొత్త ప్రతిస్పందనలు నేర్చుకునే ఒక క్రమబద్ధమైన విధానం (APPSC 2019).
• S-O-R: ఒకే ఉద్దీపన వేర్వేరు అభ్యాసకుల్లో వేర్వేరు ప్రతిస్పందనలను రప్పించగలదు కాబట్టి, ఉద్దీపన, ప్రతిస్పందనల మధ్య జీవి స్వంత స్థితిని (O) ఉంచినప్పుడు సూత్రం S-O-R అవుతుంది (ఆర్.ఎస్. వుడ్‌వర్త్).
• ఇవాన్ పెట్రోవిచ్ పావ్‌లోవ్ (Ivan Petrovich Pavlov) (1849–1936), రష్యన్ శరీరధర్మ శాస్త్రవేత్త; జీర్ణక్రియ శరీర ధర్మ శాస్త్రంపై పరిశోధనకు 1904 నోబెల్ బహుమతి (నిబంధనానికి కాదు). గ్రంథం: **నిబంధిత ప్రతీకార చర్యలు (Conditioned Reflexes)** (ఇంగ్లిష్ 1927).
• జీర్ణక్రియలో భాగంగా లాలాజల స్రావాన్ని అధ్యయనం చేస్తుండగా పావ్‌లోవ్ నిబంధనాన్ని అనుకోకుండా కనుగొన్నాడు; ఆహారం నోటికి చేరకముందే కుక్క లాలాజలం స్రవించడాన్ని అతను మొదట "మానసిక ప్రతీకార చర్యలు" (psychic reflexes) అన్నాడు.
• శాస్త్రీయ నిబంధనాన్ని (classical conditioning) పావ్‌లోవియన్, ప్రతివర్తక (respondent), టైప్ S (స్కిన్నర్ పదం), నిబంధిత ప్రతీకార చర్య లేదా ఉద్దీపన ప్రతిక్షేపణ అభ్యసనం అని కూడా అంటారు (CS, UCS కు ప్రత్యామ్నాయంగా మారి అలాంటి ప్రతిస్పందననే రప్పిస్తుంది). ఇది అసంకల్పిత ప్రతిస్పందనలపై (ప్రతీకార చర్యలు, ఉద్వేగాలు) పనిచేస్తుంది; కార్యసాధక నిబంధనం సంకల్పిత ప్రవర్తనపై పనిచేస్తుంది. ప్రతివర్తక నిబంధనం (respondent conditioning) (APPSC 2019) = పావ్‌లోవ్ కనుగొన్నది; "రెస్పాండెంట్" అనే పదం స్కిన్నర్‌ది.
• పావ్‌లోవ్ ప్రయోగం (కుక్క):
  • అనిబంధిత ఉద్దీపన (UCS): ఆహారం (మాంసం పొడి);
  • అనిబంధిత ప్రతిస్పందన (UCR): ఆహారానికి లాలాజలం స్రవించడం (సహజ ప్రతీకార చర్య);
  • తటస్థ ఉద్దీపన → నిబంధిత ఉద్దీపన (CS): గంట (కొన్ని ప్రయత్నాల్లో మెట్రోనోమ్ లేదా బజర్);
  • నిబంధిత ప్రతిస్పందన (CR): గంటకు మాత్రమే లాలాజలం.
  • ఆహారానికి కొంచెం ముందు గంట మోగించడం, అనేకసార్లు → గంట ఒక్కటే లాలాజలాన్ని రప్పిస్తుంది. బుగ్గలో ఒక చిన్న గొట్టం (ఫిస్టులా) ద్వారా లాలాజలాన్ని సేకరించి చుక్కల్లో కొలిచారు.
• శాస్త్రీయ నిబంధనంలో ముఖ్య పదాలు:
  • సముపార్జన (acquisition): CS-UCS సంబంధం ఏర్పడుతున్న దశ;
  • విలోపం (extinction): UCS లేకుండా CS ను మళ్లీ మళ్లీ ఇస్తే → CR బలహీనపడి అదృశ్యమవుతుంది;
  • స్వయంచాలక పునరుద్ధరణ (spontaneous recovery): విశ్రాంతి తర్వాత CS ను మళ్లీ ఇచ్చినప్పుడు విలోపం చెందిన CR తిరిగి కనిపిస్తుంది (బలహీనంగా);
  • ఉద్దీపన సాధారణీకరణ (stimulus generalisation): CS కు సమానమైన ఉద్దీపనలు (వేరే స్వరంలోని గంట) కూడా CR ను రప్పిస్తాయి;
  • ఉద్దీపన విచక్షణ (stimulus discrimination): జంతువు CS కు మాత్రమే ప్రతిస్పందించడం, సమానమైన ఉద్దీపనలకు కాకుండా ఉండటం నేర్చుకుంటుంది;
  • ఉన్నత క్రమ (ద్వితీయ క్రమ) నిబంధనం (higher-order conditioning): బాగా నేర్చుకున్న CS ను UCS లాగా ఉపయోగించి కొత్త తటస్థ ఉద్దీపనను నిబంధితం చేయడం (కాంతి → గంట → లాలాజలం).
• చరరాశులు: స్వతంత్ర చరరాశి (independent variable) = CS, UCS జతల సంఖ్య (వాటి సమయం, బలం కూడా); పరతంత్ర చరరాశి (dependent variable) = CR బలం లేదా పరిమాణం (లాలాజలం చుక్కలు).
• ఉత్తమ సమయం: ముందస్తు (విలంబిత) నిబంధనం (forward conditioning): UCS కు కొంచెం ముందు CS మొదలవుతుంది (సుమారు అర సెకను). పశ్చాత్ (backward) నిబంధనం (ముందు UCS) అతి తక్కువగా పనిచేస్తుంది.
• జాన్ బ్రాడస్ వాట్సన్ (John Broadus Watson) (1878–1958), అమెరికన్, జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయం (Johns Hopkins University) (బాల్టిమోర్) ఆచార్యుడు, ప్రవర్తనావాద పితామహుడు; వ్యాసం "సైకాలజీ యాజ్ ది బిహేవియరిస్ట్ వ్యూస్ ఇట్" (Psychology as the Behaviorist Views It, 1913, ప్రవర్తనావాద ప్రకటన); గ్రంథం **బిహేవియరిజం (Behaviorism) (1924). మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం = ప్రవర్తన శాస్త్రం, చైతన్య శాస్త్రం కాదు; అంతఃపరిశీలనను (introspection) తిరస్కరించాడు; బలమైన పర్యావరణవాది** ("నాకు డజను ఆరోగ్యవంతమైన శిశువులను ఇవ్వండి…").
• లిటిల్ ఆల్బర్ట్ ప్రయోగం (Little Albert experiment) (వాట్సన్, రోసలీ రేనర్ (Rosalie Rayner), 1920): తెల్ల ఎలుకకు భయపడని 11 నెలల బాలుడు దాన్ని తాకిన ప్రతిసారీ పెద్ద శబ్దం (ఉక్కు కడ్డీని సుత్తితో కొట్టడం) విన్నాడు → అతను ఎలుకకు భయపడటం, తర్వాత ఇతర బొచ్చు వస్తువులకు (కుందేలు, కుక్క, బొచ్చు కోటు, దూది, శాంటా క్లాజ్ ముసుగు) కూడా భయపడటం నేర్చుకున్నాడు. ఇది మనుషుల్లో ఉద్వేగాల శాస్త్రీయ నిబంధనాన్ని, సాధారణీకరణను చూపింది.
• మేరీ కవర్ జోన్స్ (Mary Cover Jones) (1924) ఒక బాలుడికి ("పీటర్") కుందేలుపై ఉన్న భయాన్ని, కుందేలును ఆహారంతో జత చేసి దశలవారీగా దగ్గరకు తీసుకురావడం ద్వారా తొలగించింది (ప్రతి నిబంధనం, counter-conditioning); ఆమెను "ప్రవర్తనా చికిత్స మాత" అంటారు.
• ఎడ్వర్డ్ లీ థార్న్‌డైక్ (Edward Lee Thorndike) (1874–1949), అమెరికన్, దాదాపు జీవితమంతా టీచర్స్ కాలేజ్, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం (Teachers College, Columbia University) (న్యూయార్క్) లో పనిచేశాడు; 1912 లో APA అధ్యక్షుడు; మొదటి సంబంధవాది, విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు (గ్రంథం **ఎడ్యుకేషనల్ సైకాలజీ (Educational Psychology), 1903; 3 సంపుటాలు 1913–14). డాక్టరల్ అధ్యయనం జంతు ప్రజ్ఞ (Animal Intelligence) (1898**; గ్రంథం 1911).
• థార్న్‌డైక్ సిద్ధాంతానికి అనేక పేర్లు: యత్నదోష అభ్యసనం (trial and error learning), సంబంధవాదం (connectionism), ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన బంధ సిద్ధాంతం, బంధ మనోవిజ్ఞానం, ఎంపిక, అనుసంధానం ద్వారా అభ్యసనం.
• థార్న్‌డైక్ ప్రయోగం: ఆకలితో ఉన్న పిల్లిని సమస్యా పెట్టెలో (puzzle box) బంధించి, బయట చేప ఉంచారు; ఒక ఉచ్చును లాగితే లేదా మీటను నొక్కితే తలుపు తెరుచుకుంటుంది. పిల్లి అనేక యాదృచ్ఛిక కదలికలు చేసి, అనుకోకుండా తలుపు తెరిచింది; ప్రయత్నాలు సాగేకొద్దీ పట్టిన సమయం, అనవసర కదలికలు క్రమంగా తగ్గి, చివరికి అది వెంటనే బయటపడింది.
• థార్న్‌డైక్ కోడిపిల్లలు, చేపలు, కోతులపై కూడా ప్రయోగాలు చేశాడు. యత్నదోషం సారాంశం: ప్రయత్నాలు పెరిగేకొద్దీ దోషాలు తగ్గుతాయి; ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన బంధం బలం ప్రతిచర్యా కాలానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది (బలమైన బంధం = త్వరిత ప్రతిస్పందన).
• ప్రాథమిక (ప్రధాన) నియమాలు: 3
  • సంసిద్ధతా నియమం (law of readiness): వ్యక్తి పని చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు చేయడం తృప్తినిస్తుంది, ఆపితే చిరాకు కలుగుతుంది; సిద్ధంగా లేనప్పుడు బలవంతం చేస్తే చిరాకు (ప్రేరణ ముందు వస్తుంది).
  • అభ్యాస నియమం (law of exercise) (ఉపయోగం, ఉపయోగరాహిత్యం): సంబంధాలు అభ్యాసం (ఉపయోగం) వల్ల బలపడతాయి, అభ్యాసం లేకపోవడం (ఉపయోగరాహిత్యం) వల్ల బలహీనపడతాయి; దీన్ని పౌనఃపున్య నియమం అని కూడా అంటారు ("పునరావృతమే అభ్యసనానికి ఆధారం", APPSC 2019).
  • ఫలిత నియమం (law of effect): తృప్తి తర్వాత వచ్చే ప్రతిస్పందన బలపడుతుంది; చిరాకు తర్వాత వచ్చేది బలహీనపడుతుంది (అత్యంత ముఖ్యమైన నియమం; పునర్బలనానికి మూలం).
• ఉప (ద్వితీయ) నియమాలు: 5
  • బహుళ ప్రతిస్పందన (multiple response) (వైవిధ్య ప్రతిచర్య): ఒకటి పనిచేసే వరకు అభ్యాసకుడు అనేక ప్రతిస్పందనలు ప్రయత్నిస్తాడు;
  • మానసిక సంసిద్ధత లేదా వైఖరి (set or attitude): అభ్యాసకుడి మనోధోరణి ఏం నేర్చుకోవాలో నిర్ణయిస్తుంది;
  • మూలకాంశాల ప్రాధాన్యత (prepotency of elements) (పాక్షిక కార్యకలాపం): అభ్యాసకుడు ఒక సందర్భంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన అంశానికి ప్రతిస్పందించి మిగతావాటిని పట్టించుకోడు;
  • ఉపమానం ద్వారా ప్రతిస్పందన (response by analogy) (సమ్మిళితం): కొత్త సందర్భానికి సమానమైన పాత సందర్భంలో వాడిన ప్రతిస్పందనను ఉపయోగిస్తాడు;
  • అనుబంధ మార్పు (associative shifting): ప్రతిస్పందన దాని అసలు ఉద్దీపన నుంచి దానితో పాటు ఉన్న కొత్త ఉద్దీపనకు మారుతుంది; ఇది పావ్‌లోవ్ శాస్త్రీయ నిబంధనానికి సరిపోలే నియమం.
• *సవరణలు (సుమారు 1930 నుంచి; హ్యూమన్ లెర్నింగ్* (Human Learning), 1931, ది ఫండమెంటల్స్ ఆఫ్ లెర్నింగ్ (The Fundamentals of Learning), 1932): అభ్యాస నియమం బలహీనపడింది (ఫలితం తెలియకుండా చేసే అభ్యాసం సహాయపడదు); ఫలిత నియమంలోని తృప్తి భాగం మాత్రమే మిగిలింది (శిక్ష బంధాన్ని నేరుగా తొలగించదు; కుదించిన ఫలిత నియమం). తర్వాతి నియమాలు: సంబంధిత్వం (belongingness), ఫలిత వ్యాప్తి (spread of effect)**.