విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పద్ధతులు

వివరణ

1. అంతఃపరిశీలన.

• అర్థం: ఒక వ్యక్తి తన సొంత మనస్సులోకి చూసుకుని తాను అనుభూతి చెందేది, ఆలోచించేది లేదా గ్రహించేది వర్ణిస్తాడు (మోర్గన్: ఒక ఉద్దీపనకు తన మానసిక ప్రతిచర్యను ప్రయోజ్యుడు స్వయంగా వర్ణించడం).
• అభిప్రాయాలు: విలియం జేమ్స్: మనోవిజ్ఞానవేత్తలు మొదట, ఎల్లప్పుడూ దీనిపైనే ఆధారపడాలి; స్టౌట్: ఇది అనుభవ స్వభావాన్ని, మానసిక ప్రక్రియ నియమాలను చూపుతుంది; చైతన్యం అధ్యయన విషయం, పద్ధతి రెండూ ఒకేసారి కాలేదని కాంట్ అభ్యంతరం చెప్పారు.
• ప్రయోజనాలు: అతి సులభమైన, అతి పొదుపైన పద్ధతి; పరికరాలు, ప్రయోగశాల అక్కర్లేదు; ఒకరి సొంత భావాలను నేరుగా తెలుసుకునే ఏకైక మార్గం; శిక్షణ పొందినవారి నివేదికలు మరింత వస్తునిష్ఠంగా ఉంటాయి.
• పరిమితులు: వ్యక్తినిష్ఠం, ఇతరులు సరిచూడలేరు (విశ్వసనీయత, సప్రమాణత తక్కువ); పిల్లలు, జంతువులు, మానసిక రోగులు, నిరక్షరాస్యులతో సాధ్యం కాదు; గమనించగానే మానసిక స్థితి మారుతుంది (కోపాన్ని అధ్యయనం చేయడం మొదలుపెట్టిన క్షణంలోనే అది తగ్గిపోతుంది), కాబట్టి ఇది నిజానికి పునరావలోకనం (retrospection); శిక్షణ పొందిన అంతఃపరిశీలకులు అవసరం. ప్రవర్తనావాదులు దీనిని తిరస్కరించారు.

2. పరిశీలన.

• అర్థం: బహిర్గత ప్రవర్తన అంతర్గత స్థితులను ప్రతిబింబిస్తుందనే భావనతో, పరిశీలకుడు మరొక వ్యక్తి ప్రవర్తనను అది జరుగుతుండగానే గమనించి నమోదు చేస్తాడు.
• రకాలు:

• నియమాలు: మొత్తం సందర్భాన్ని గమనించాలి; లక్ష్యాలు, నమోదు సాధనాలను ముందే ప్రణాళిక చేయాలి; నిర్వహించగలిగినంత మంది ప్రయోజ్యులు; నిర్ణీత సమయం; నైపుణ్యం ఉన్న పరిశీలకుడు; వేర్వేరు సందర్భాల్లో అనేకసార్లు గమనించాలి.
• సాధనాలు: చెక్‌లిస్టులు, నిర్ధారణ మాపనులు (rating scale: ఎల్లప్పుడూ, తరచుగా, కొన్నిసార్లు, అరుదుగా, ఎప్పుడూ కాదు), సంఘటనా రికార్డులు (ముఖ్యమైన సంఘటన జరిగిన వెంటనే రాసే చిన్న వాస్తవ నమోదు), డైరీలు, ఆడియో, వీడియో రికార్డింగ్.
• ప్రయోజనాలు: వస్తునిష్ఠం; సహజ ప్రవర్తన; అన్ని వయస్సుల వారు, జంతువులు, అసాధారణులతో వాడవచ్చు; సరళమైన లేదా ఆధునిక సాధనాలు.
• పరిమితులు: బహిర్గత ప్రవర్తనను మాత్రమే చూపుతుంది, ఆలోచనలను కాదు; పరిశీలకుడి పక్షపాతం; గమనిస్తున్నారని తెలిస్తే ప్రవర్తన మారుతుంది; సమయం, ప్రదేశంతో ప్రవర్తన మారుతుంది; పరిశీలకులు వేర్వేరుగా వ్యాఖ్యానిస్తారు (దీనిని తగ్గించడానికి వర్గాలను స్పష్టంగా నిర్వచించి సంఖ్యల్లో నమోదు చేయాలి).

3. ప్రయోగాత్మక పద్ధతి.

• అర్థం: నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో ఒక అంశాన్ని (స్వతంత్ర చరరాశి) మార్చి దాని ప్రభావాన్ని (పరతంత్ర చరరాశి) కొలవడం.
• సోపానాలు (బీఆర్ఏఓయూ, ఏడు): సమస్యను పేర్కొనడం → పరికల్పన రూపొందించడం → ప్రాగుక్తి చేయడం → పరీక్షించడం (ప్రయోగం) → ఫలితాలను విశ్లేషించడం → చర్చ → నివేదిక రాయడం.
• పరికల్పన ఆగమన తర్కం (వాస్తవాల నుంచి సాధారణ భావనకు) నుంచి వస్తుంది; దాని నుంచి నిగమన తర్కం ద్వారా ఒక ప్రాగుక్తిని తీస్తారు. మంచి పరికల్పన తాత్కాలికం, సరళం, పరీక్షించదగినది, తప్పని నిరూపించదగినది.
• ఉదాహరణ: ప్రశంస హోంవర్క్ పూర్తి చేయడాన్ని పెంచుతుందా? స్వతంత్ర చరరాశి = ప్రశంస; పరతంత్ర చరరాశి = హోంవర్క్ పూర్తి చేసే రేటు; నియంత్రించినవి: వయస్సు, ప్రజ్ఞ, సమయం.
• చరరాశుల రకాలు:

• కార్యాచరణ నిర్వచనం: ఒక చరరాశిని ఎలా కొలుస్తారో కచ్చితంగా చెప్పడం ("నిద్రలేమి = ఐదు గంటల కంటే తక్కువ నిద్ర").
• బాహ్య చరరాశుల నియంత్రణ:

• నమూనాలు: ఏక సమూహ (ముందు, తర్వాత); సమాంతర (సమాన) సమూహాలు; భ్రమణ. క్షేత్ర ప్రయోగం = నిజమైన తరగతి గదిలో; పాక్షిక ప్రయోగం = యాదృచ్ఛిక కేటాయింపు లేకుండా ఉన్న సమూహాలనే వాడుతుంది.
• ప్రయోజనాలు: కార్యకారణ సంబంధం; వస్తునిష్ఠం; పునరావృతం చేయదగినది; కచ్చితమైనది.
• పరిమితులు: కృత్రిమ వాతావరణం; ఖరీదైనది, నెమ్మదిగా సాగుతుంది; మానవ ప్రవర్తనను నియంత్రించడం కష్టం; నైతిక పరిమితులు; జంతువులపై నిర్ధారణలు ఎల్లప్పుడూ మనుషులకు వర్తించకపోవచ్చు.

4. పరిశోధన పదజాలం (APPSC 2019).

• మరీ చిన్నదైన, స్వచ్ఛందంగా వచ్చినవారితో మాత్రమే కూడిన, లేదా ఒకే పాఠశాల నుంచి తీసుకున్న నమూనా ప్రాతినిధ్యం వహించదు.
• జనాభా సర్వే = జనగణన; నమూనా సర్వే = ప్రాతినిధ్య భాగం; ఇది సమయం, డబ్బు ఆదా చేస్తుంది కానీ ఎప్పుడూ కొంత దోషం ఉంటుంది.

5. సర్వే, ప్రశ్నావళి, ముఖాముఖి.

• సర్వే: చాలా పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నవారి వర్తమాన స్థితి గురించి త్వరిత చిత్రం; రెస్పాండెంట్ల నిజాయితీ, జ్ఞాపకశక్తిపై ఆధారపడుతుంది; సామాజిక ఆమోద కాంక్ష (మంచిగా కనిపించడానికి సమాధానం ఇవ్వడం) దానిని వక్రీకరిస్తుంది; సంక్లిష్ట ప్రవర్తనకు పైపైది; కారణాన్ని చూపదు.
• ప్రశ్నావళి: రెస్పాండెంట్ స్వయంగా సమాధానాలు రాసే లిఖిత జాబితా; మూసిన (అవును/కాదు, ఎంపికలు) లేదా తెరిచిన; చౌక, అనేకమందిని చేరుతుంది, పేరు గోప్యం; అక్షరాస్యులు అవసరం, తిరిగి వచ్చేవి తక్కువ; మూసిన ప్రశ్నలు భావాలను కొలవడంలో బలహీనం. జి. స్టాన్లీ హాల్ ప్రశ్నావళులను విస్తృతంగా వాడారు (శిశు అధ్యయన ఉద్యమం).
• ముఖాముఖి: ఎదురెదురుగా; నిర్మాణాత్మక (అందరికీ అవే ప్రశ్నలు, అదే వరుసలో) లేదా నిర్మాణరహిత; నిరక్షరాస్యులు, పిల్లలతో పనిచేస్తుంది; నెమ్మది, ముఖాముఖి చేసేవారి పక్షపాతం.

6. వ్యక్తి అధ్యయనం, చికిత్సా పద్ధతి.

• వ్యక్తి అధ్యయనం: ఒక వ్యక్తి లేదా ఒక యూనిట్ (ఒక కుటుంబం, ఒక పాఠశాల) గురించి అన్నీ సేకరిస్తుంది: కుటుంబ, విద్యా, వైద్య, సామాజిక చరిత్ర (వ్యక్తి చరిత్ర), పరీక్షలు, పరిశీలన, తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులతో ముఖాముఖీలు. క్లినికల్, జీవితకాల వికాస మనోవిజ్ఞానంలో ఎక్కువగా వాడతారు; విద్యార్థి సర్దుబాటు, ఉద్వేగ సమస్యలకు మంచిది; సమగ్రమైనది; పరికల్పనలకు సంపన్న ఆధారం. పరిమితులు: సమయం, డబ్బు, శ్రమ; నిర్ధారణలను సాధారణీకరించలేం; సమాచారం అందించేవారి జ్ఞాపకశక్తి, నిజాయితీపై ఆధారపడుతుంది.
• చికిత్సా పద్ధతి: నిర్ధారణ నుంచి చికిత్స, తదుపరి పర్యవేక్షణ వరకు వెళ్తుంది; మంత్రణకర్తలు, క్లినికల్ మనోవిజ్ఞానవేత్తలు వాడతారు. పియాజే ఒక చికిత్సా ముఖాముఖి (clinical interview; సరళమైన ప్రశ్నలు, పిల్లవాడి సమాధానాలను అనుసరించడం) వాడారు.

7. సహసంబంధ పద్ధతి.

• ధనాత్మక: రెండూ కలిసి పెరుగుతాయి (తరగతి హాజరు, మార్కులు). ఋణాత్మక: ఒకటి పెరిగితే మరొకటి తగ్గుతుంది (టీవీ చూసే గంటలు, మార్కులు). శూన్య: సంబంధం లేదు.
• నైతిక లేదా ఆచరణాత్మక కారణాల వల్ల చరరాశులను మార్చలేనప్పుడు ఉపయోగపడుతుంది. ప్రధాన పరిమితి: కారణానికి రుజువు కాదు.

8. పాఠ్యపుస్తకాలు పేర్కొనే ఇతర పద్ధతులు.