APPSC Paper I · Education (B.Ed. level) · Introduction to educational psychology
మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం: అర్థం, చరిత్ర, పరిధి, వాదాలు
మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (psychology) "ఆత్మ శాస్త్రం"గా మొదలై నేడు ప్రవర్తన, మానసిక ప్రక్రియల శాస్త్రంగా మారింది; దాని ప్రయోగశాల యుగం 1879లో లైప్‌జిగ్‌లో వుంట్తో మొదలైంది; విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (educational psychology; దీని పితామహుడు థార్న్‌డైక్) దీనిని బోధన, అభ్యసనాలకు అన్వయిస్తుంది.
- APPSC Paper I
- 19 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- పదం: రెండు గ్రీకు పదాల నుంచి వచ్చింది: సైకీ (psyche: ఆత్మ), లోగోస్ (logos: అధ్యయనం, శాస్త్రం).
- "సైకాలజియా" పదాన్ని మొదట వాడినది: జర్మన్ తత్వవేత్త రుడాల్ఫ్ గోకెల్ (గోక్లెనియస్, Goclenius), 1590 (APPSC పేరును "రుడాల్ఫ్ జియోకిల్" అని ముద్రించింది).
- మారిన నిర్వచనాలు, వరుసగా: ఆత్మ శాస్త్రం (ప్లేటో, అరిస్టాటిల్) → మనస్సు శాస్త్రం (కాంట్, లాక్) → చైతన్య శాస్త్రం (వుంట్, విలియం జేమ్స్) → ప్రవర్తన శాస్త్రం (వాట్సన్, 20వ శతాబ్దం) → ప్రవర్తన, మానసిక ప్రక్రియలు (నేడు).
- నేటి నిర్వచనం: మానవులు, జంతువుల ప్రవర్తన, మానసిక ప్రక్రియల శాస్త్రీయ అధ్యయనం (APPSC 2019).
- వుడ్‌వర్త్: మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం మొదట ఆత్మను, తర్వాత మనస్సును, ఆ తర్వాత చైతన్యాన్ని కోల్పోయింది; ప్రవర్తన మాత్రం ఇంకా మిగిలి ఉంది.
- ఫ్రాయిడ్: మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం అచేతన మనస్సు (unconscious mind) అధ్యయనం (APPSC 2022).
- వాట్సన్ (1913): మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ప్రవర్తన శాస్త్రం (ప్రవర్తనావాదానికి ఆరంభం).
- మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం నాలుగు లక్ష్యాలు: ప్రవర్తనను వర్ణించడం, వివరించడం, ఊహించడం (ప్రాగుక్తి), నియంత్రించడం.
- ఫెక్నర్ (Fechner), 1860: 'సైకోఫిజిక్స్ మూలాంశాలు' (Elements of Psychophysics), మానసిక పరిమాణాలను కచ్చితంగా కొలిచిన మొదటి గ్రంథం; 1860 = ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం పుట్టిన సంవత్సరం.
- విల్‌హెల్మ్ వుంట్ (Wilhelm Wundt): మొదటి మనోవిజ్ఞాన ప్రయోగశాల, లైప్‌జిగ్, జర్మనీ, 1879; ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు; APPSC 2019 కీ ఆయనను మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు అని ఇచ్చింది; నిర్మాణవాద (structuralism) స్థాపకుడు. APPSC "విలియం వుండ్" అని ముద్రిస్తుంది.
- విలియం జేమ్స్ (William James): 'మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలు' (The Principles of Psychology, 1890), మొదటి సమగ్ర పాఠ్యగ్రంథం (APPSC 2025: "మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో మొదటి పుస్తకం" = విలియం జేమ్స్); అమెరికా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు; ప్రకార్యవాదం; "చైతన్య ప్రవాహం".
- ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ (E.L. Thorndike): విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు (APPSC 2025); గ్రంథం 'విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం' (Educational Psychology, 1903).
- చార్లెస్ ఇ. స్కిన్నర్ (Charles E. Skinner): విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం బోధన, అభ్యసనంతో వ్యవహరించే మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర శాఖ (APPSC 2025 "చార్లెస్ సి. స్కిన్నర్" అని ముద్రించింది). బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ కాదు.
- క్రో అండ్ క్రో (Crow and Crow): విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక వ్యక్తి జననం నుంచి వృద్ధాప్యం వరకు పొందే అభ్యసన అనుభవాలను వర్ణించి వివరిస్తుంది.
- విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఉపాధ్యాయుడికి అభ్యాసకుల ప్రవర్తన, అవసరాలను, వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలను అర్థం చేసుకోవడంలో తోడ్పడుతుంది (APPSC 2022, 2025); అది అభ్యసన ప్రక్రియ, అభ్యసన సందర్భానికి సంబంధించినది (APPSC 2025).
- విద్య లక్ష్యాలను ఇది నిర్వచించదు; విద్యా తత్వశాస్త్రం (philosophy of education) నిర్వచిస్తుంది (APPSC 2025 "కార్యం కానిది").
| వాదం | స్థాపకుడు / నాయకులు | కీలక భావన | సంవత్సరం / ప్రదేశం |
|---|---|---|---|
| నిర్మాణవాదం | వుంట్, టిచెనర్ (పేరు పెట్టారు) | అంతఃపరిశీలనతో చైతన్యాన్ని మూలకాలుగా విడదీయడం | లైప్‌జిగ్ 1879; కార్నెల్ |
| ప్రకార్యవాదం | విలియం జేమ్స్, డ్యూయీ, ఏంజెల్, కార్ | మనస్సు ఏం చేస్తుంది: అనుకూలనం | అమెరికా (పూర్తిగా అమెరికన్) |
| ప్రవర్తనావాదం | జె.బి. వాట్సన్; తర్వాత బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ | పరిశీలించగల ప్రవర్తన మాత్రమే; ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన | అమెరికా, 1913 |
| గెస్టాల్ట్ | మాక్స్ వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా | పూర్ణం దాని భాగాల మొత్తం కంటే ఎక్కువ | జర్మనీ, 1912 |
| మనోవిశ్లేషణ | సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ | అచేతన ఉద్దేశాలు, సంఘర్షణలు | వియన్నా, 1900 |
| మానవతావాద | అబ్రహం మాస్లో, కార్ల్ రోజర్స్ | స్వీయ వాస్తవీకరణ; "మూడో శక్తి" | అమెరికా, 1950–60లు |
| జ్ఞానాత్మక | పియాజే, బ్రూనర్; ఉల్రిక్ నైసర్ (1967) | ఆలోచన, స్మృతి, సమాచార ప్రక్రియ | 1960లు |
వివరణ
1. నిర్వచనం ఎలా మారింది, ఎందుకు.
| దశ | నిర్వచనం | సంబంధిత వ్యక్తులు | ఎందుకు వదిలేశారు |
|---|---|---|---|
| ప్రాచీన గ్రీసు | ఆత్మ శాస్త్రం | ప్లేటో, అరిస్టాటిల్ (De Anima) | ఆత్మను పరిశీలించలేం, నిర్వచించలేం |
| 17–18వ శతాబ్దాలు | మనస్సు శాస్త్రం | కాంట్, లాక్ | "మనస్సు"ను కూడా నిర్వచించలేం, కొలవలేం |
| 19వ శతాబ్దం | చైతన్య శాస్త్రం | వుంట్, విలియం జేమ్స్ | ఉపచేతన, అచేతనలను వదిలేస్తుంది |
| 20వ శతాబ్దం | ప్రవర్తన శాస్త్రం | వాట్సన్ | అంతర్గత మానసిక ప్రక్రియలను వదిలేస్తుంది |
- ప్రవర్తన = ఒక జీవి చేసే ప్రతి కార్యకలాపం: మానసిక (ఆలోచించడం, తర్కించడం, ఊహించడం), శారీరక (కదలికలు).
- ఉద్దీపన (stimulus) = పరిసరాల్లో ఒక కార్యకలాపాన్ని రేకెత్తించేది; ప్రతిస్పందన (response) = అది రేకెత్తించే కార్యకలాపం.
- బహిర్గత (overt) ప్రవర్తనను చూడగలం, కొలవగలం; అంతర్గత (covert) ప్రవర్తన అంటే ప్రతిస్పందనకు ముందు లోపల జరిగే దాగిన మానసిక చర్య.
- ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తుంది కాబట్టి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక ప్రవర్తనా శాస్త్రం.
- అక్షరార్థం: సైకీ + లోగోస్ = ఆత్మ శాస్త్రం. APPSC 2019 "మనస్తత్త్వశాస్త్రం అనే పదానికి అర్థం" అని "ఆత్మ" ఆప్షన్ లేకుండా అడిగి మనస్సుకు సంబంధించిన శాస్త్రం అని కీ ఇచ్చింది: "ఆత్మ" లేనప్పుడు "మనస్సు" ఎంచుకోండి.
2. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం నాలుగు లక్ష్యాలు.
| లక్ష్యం | అది జవాబిచ్చే ప్రశ్న | తరగతి గది ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| వర్ణించడం | ఏం జరుగుతోంది? | ఒక విద్యార్థి తరగతిని ఎంత తరచుగా ఆటంకపరుస్తున్నాడో నమోదు చేయడం |
| వివరించడం | ఎందుకు జరుగుతోంది? | ఆ విద్యార్థి దృష్టిని కోరుకుంటున్నాడు |
| ఊహించడం | తర్వాత ఏం జరుగుతుంది? | ఈ రోజు ప్రశంసిస్తే, రేపు మళ్లీ ముందుకు వస్తాడు |
| నియంత్రించడం | దానిని ఎలా మార్చగలం? | నిశ్శబ్దంగా చేసే పనిని ప్రశంసించడం, కబుర్లను పట్టించుకోకపోవడం |
3. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, దాని పొరుగు శాస్త్రాలు.
- తత్వశాస్త్రం: మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం దాని నుంచే పుట్టింది; జ్ఞానశాస్త్రం (epistemology: తెలుసుకోవడం స్వభావం)తో దగ్గరి సంబంధం.
- తర్కశాస్త్రం: మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక వాస్తవిక శాస్త్రం (మనం నిజంగా ఎలా ఆలోచిస్తామో); తర్కశాస్త్రం ఒక నియామక శాస్త్రం (మనం ఎలా ఆలోచించాలో). మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం మానసిక ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేస్తుంది; తర్కశాస్త్రం మానసిక ఫలితాలను (భావనలు, తీర్పులు, అనుమానాలు) అధ్యయనం చేస్తుంది.
- సామాజికశాస్త్రం: రెండింటి కలయిక స్థలం సామాజిక మనోవిజ్ఞానం.
- శరీరధర్మశాస్త్రం: రెండూ దీనిపై ముద్ర వేశాయి; 19వ శతాబ్దం చివరి పావు భాగంలో మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం తత్వశాస్త్రం, శరీరధర్మశాస్త్రాల నుంచి విడిపోయింది.
- దాదాపు ప్రతి రంగానికీ వర్తిస్తుంది కాబట్టి ఒక బీఆర్ఏఓయూ పుస్తకం మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని "సైకోటిక్ ఆక్టోపస్" అంటుంది.
- ప్రాథమిక చర్చాంశాలు: ప్రకృతి–పోషణ (అనువంశికత–పరిసరాలు), చేతన–అచేతన, పరిశీలించగల ప్రవర్తన–అంతర్గత ప్రక్రియలు, స్వేచ్ఛా సంకల్పం–నియతివాదం, వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు–సార్వత్రిక నియమాలు.
4. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర శాఖలు (రంగాలు). APPSC 2019 వీటిలో రెండింటిని అడిగింది.
| శాఖ | అధ్యయనం చేసేది | గుర్తుంచుకోండి |
|---|---|---|
| సాధారణ | సాధారణ వయోజనుల ప్రవర్తన ప్రాథమిక నియమాలు | మిగతా అన్నింటికీ పునాది |
| ప్రయోగాత్మక | నియంత్రిత ప్రయోగశాల పరిస్థితుల్లో ప్రవర్తన | వుంట్, ఫెక్నర్ |
| శరీరధర్మ | ప్రవర్తనకు శరీర, మెదడు ఆధారం (నిద్ర, కలలు, హార్మోన్లు) | జీవశాస్త్ర ఆధారం |
| తులనాత్మక | మానవులతో పోల్చి జంతువుల ప్రవర్తన | డార్విన్, రోమేన్స్ మూలాలు |
| వికాస | శైశవ దశ నుంచి వృద్ధాప్యం వరకు జీవితకాలం అంతటా మార్పులు | శిశు మనోవిజ్ఞానం దీనిలో భాగం |
| సామాజిక | సమూహాలు, సంస్థలు వ్యక్తిని ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయి | APPSC 2019 |
| అసాధారణ | అసాధారణ ప్రవర్తన, మానసిక రుగ్మతలు | కారణాలు, రకాలు |
| క్లినికల్ | మానసిక రుగ్మతలను నిర్ధారించడం, చికిత్స చేయడం, పరిశోధించడం | APPSC 2019 |
| మంత్రణ | రోజువారీ సర్దుబాటు సమస్యలు, తీవ్ర రుగ్మతలు కాదు | పాఠశాలలు, కళాశాలలు |
| విద్యా | బోధన, అభ్యసనాల్లో అభ్యాసకుడి ప్రవర్తన | థార్న్‌డైక్ |
| పాఠశాల | అభ్యసన లేదా ప్రవర్తన సమస్యలున్న విద్యార్థులు; తల్లిదండ్రులు, సిబ్బందికి సలహా | పాఠశాల లోపలే పనిచేస్తారు |
| పారిశ్రామిక-వ్యవస్థాగత | కార్మికులు, ఎంపిక, మనోబలం, ఉత్పాదకత | పరిశ్రమ |
| ఆరోగ్య | మనస్సు, శారీరక ఆరోగ్యం, ఒత్తిడి | ఆసుపత్రులు |
| పర్యావరణ | పరిసరాలు, రద్దీ, స్థలం ప్రభావం | కార్యాలయ, నగర రూపకల్పన |
| వినియోగదారు | కొనుగోలు ప్రవర్తన, ప్రకటనలు | మార్కెటింగ్ |
| పునరావాస | వైకల్యం ఉన్నవారు సాధారణ జీవితానికి తిరిగి రావడానికి సహాయం | వైకల్యం |
| న్యాయ | చట్టంలో మనోవిజ్ఞానం: విచారణకు అర్హత, సాక్షులు | న్యాయస్థానాలు |
| క్రీడా | క్రీడాకారుల ప్రదర్శన, ప్రేరణ | ఆటలు |
| మనోమితి | పరీక్షలను తయారు చేయడం, సవరించడం | ప్రజ్ఞ, సహజ సామర్థ్య పరీక్షలు |
| ఎర్గోనామిక్స్ (మానవ కారకాలు) | యంత్రాలను మనుషులకు తగినట్లు చేయడం; గ్రీకులో "పని నియమాలు" | ఇంజనీరింగ్‌తో సంబంధం |
| వృద్ధాప్య మనోవిజ్ఞానం | వృద్ధాప్యం, వృద్ధులు | వృద్ధాప్యం |
5. తేదీల్లో చరిత్ర.
| సంవత్సరం | ఘటన |
|---|---|
| క్రీ.పూ. దాదాపు 400 | సోక్రటీస్, ప్లేటో, అరిస్టాటిల్; సోక్రటీస్ గతితర్క పద్ధతి (ప్రశ్న–జవాబు, నిగమన తర్కం) |
| 1590 | గోక్లెనియస్ "సైకాలజియా" పదాన్ని వాడారు |
| 1859 | డార్విన్ 'జీవజాతుల పుట్టుక' (Origin of Species): పరిణామ భావన మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని (ప్రకార్యవాదాన్ని) తీర్చిదిద్దింది |
| 1860 | ఫెక్నర్ 'సైకోఫిజిక్స్ మూలాంశాలు' |
| 1879 | లైప్‌జిగ్‌లో వుంట్ ప్రయోగశాల: మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ప్రత్యేక శాస్త్రం అయింది |
| 1890 | విలియం జేమ్స్ 'మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలు' |
| 1900 | ఫ్రాయిడ్ 'కలల విశ్లేషణ' (The Interpretation of Dreams) |
| 1903 | థార్న్‌డైక్ 'విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం' |
| 1910 | 'విద్యా మనోవిజ్ఞాన పత్రిక' (Journal of Educational Psychology) ప్రారంభం |
| 1912 | వర్థీమర్ ఫై దృగ్విషయం: గెస్టాల్ట్ వాదం |
| 1913 | వాట్సన్ ప్రవర్తనావాద ప్రకటన |
- ఎబ్బింగ్‌హాస్ (Ebbinghaus): మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రానికి సుదీర్ఘ గతం ఉంది, కానీ చరిత్ర చిన్నది.
- అరిస్టాటిల్ 'ఆత్మ గురించి' (De Anima) మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంపై అతి పురాతన గ్రంథం; ఆయనే సాహచర్య నియమాలను (సామీప్యం) మొదట చెప్పారు.
- కొత్త మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రానికి మూలాలు: మూడు తాత్విక ధోరణులు, విమర్శనాత్మక అనుభవవాదం (లాక్, బర్కిలీ, హ్యూమ్, కాంట్), సంసర్గవాదం, శాస్త్రీయ భౌతికవాదం (లా మెట్రీ, 'యంత్ర మానవుడు' (L'Homme machine): మనిషి ఒక యంత్రం); వీటికి తోడు శరీరధర్మశాస్త్రం, పరిణామం, కొలత, ప్రయోగశాలలు.
- సహజవాదం–అనుభవవాదం (nativism vs empiricism): కొన్ని భావనలు పుట్టుకతో వస్తాయా, లేక అన్నీ అనుభవం నుంచే వస్తాయా?
- పునరుజ్జీవనం తర్వాత శాస్త్రం విస్తృత విచారణ స్థానంలో లోతైన విచారణను (ప్రతి చిన్న భాగాన్ని వివరంగా అధ్యయనం చేయడం) తెచ్చింది.
- దాదాపు 1900 నాటికి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర కేంద్రం యూరప్ నుంచి అమెరికాకు మారింది.
6. వాదాలు, మరింత వివరంగా. ఒక వాదం (school) అంటే ఒక నాయకుడిని, ఒకే దృక్పథాన్ని పంచుకునే మనోవిజ్ఞానవేత్తల సమూహం; సాధారణంగా అంతకుముందు ఉన్న అభిప్రాయానికి నిరసనగా పుడుతుంది.
- నిర్మాణవాదం (వుంట్, టిచెనర్): చైతన్యం నిర్మాణం; మూడు మూలకాలు, సంవేదనలు, ప్రతిమలు, అనుభూతులు; ఏకైక పద్ధతి శిక్షణ పొందినవారి అంతఃపరిశీలన (introspection; APPSC: ఆత్మపరిశీలన); దాదాపు 1890–1920 మధ్య ప్రాబల్యం; అంతఃపరిశీలన వ్యక్తినిష్ఠం, పరిధి ఇరుకు కావడంతో విఫలమైంది.
- ప్రకార్యవాదం (functionalism; APPSC: కార్యనిర్వాహక వాదం) (విలియం జేమ్స్, డ్యూయీ, ఏంజెల్, కార్): మనస్సు కార్యం, అది మనం అనుకూలనం చెందడానికి ఎలా తోడ్పడుతుంది; మనస్సు నిరంతర చైతన్య ప్రవాహం; డార్విన్ ప్రభావం; కార్ ప్రేరణను జోడించారు; డ్యూయీ దీనిని విద్యతో ముడిపెట్టారు.
- ప్రవర్తనావాదం (వాట్సన్): చైతన్యాన్ని, అంతఃపరిశీలనను తిరస్కరించింది; పరిశీలించగల ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన ప్రవర్తనను మాత్రమే అధ్యయనం చేస్తుంది, అందుకే దీని అనుచరులు S–R మనోవిజ్ఞానవేత్తలు; మనస్సు ఒక "నల్ల పెట్టె"; నమూనా: పావ్‌లోవ్ నిబంధిత ప్రతీకార చర్య; జంతువులను, కొలతను వాడుతుంది; ఆరోగ్యకరమైన శిశువులను ఇస్తే కేవలం శిక్షణతో ఎవరినైనా ఏ నిపుణుడిగానైనా మార్చగలనని వాట్సన్ ప్రకటించారు (పరిసరాలే అన్నీ); బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ దీనిని ముందుకు తీసుకెళ్లారు (కార్యసాధక నిబంధనం).
- గెస్టాల్ట్ (వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా; APPSC 2019: "ఇచ్చినవన్నీ"): జర్మన్ పదం, అర్థం పూర్ణం, ఆకృతి, నమూనా; పూర్ణం దాని భాగాల మొత్తం కంటే ఎక్కువ; సమగ్ర మనోవిజ్ఞానం అని కూడా అంటారు; అంతర్దృష్టి ద్వారా అభ్యసనం; అత్యధిక ప్రభావం ప్రత్యక్షం, వ్యక్తిత్వంపై.
- మనోవిశ్లేషణ (ఫ్రాయిడ్): మనస్సులో ఎక్కువ భాగం అచేతనం, ఒక మంచుకొండలా; ప్రవర్తన అచేతన ఉద్దేశాలు, సంఘర్షణల నుంచి (APPSC 2019), పూర్వ బాల్య అనుభవాల నుంచి వస్తుంది; పద్ధతులు స్వేచ్ఛా సాహచర్యం, స్వప్న విశ్లేషణ; ఇడ్, అహం, సూపర్ ఇగో; విడిపోయిన నవ ఫ్రాయిడ్‌వాదులు: జంగ్, ఆడ్లర్, కేరెన్ హార్నీ. ఫ్రాయిడ్ కంటే ముందే అచేతన గురించి మాట్లాడినవారు: అక్వినాస్, షోపెన్‌హావర్, హెర్బార్ట్.
- మానవతావాద (మాస్లో, రోజర్స్): ప్రవర్తనావాదం, మనోవిశ్లేషణ తర్వాత మూడో శక్తి; మానవ స్వభావం మంచిది, మనుషులకు స్వేచ్ఛా సంకల్పం ఉంది; అత్యున్నత అవసరం స్వీయ వాస్తవీకరణ (మాస్లో అవసరాల అనుక్రమం); రోజర్స్: క్లయింట్ కేంద్రిత చికిత్స.
- జ్ఞానాత్మక (ఎబ్బింగ్‌హాస్, బార్ట్‌లెట్, పియాజే, నైసర్): మనం ఎలా గ్రహిస్తాం, గుర్తుంచుకుంటాం, ఆలోచిస్తాం; మనస్సును కంప్యూటర్‌తో పోలుస్తుంది (సమాచార ప్రక్రియ).
- హార్మిక్ (విలియం మెక్‌డూగల్): ప్రవర్తన ఉద్దేశపూర్వకమైనది, సహజాతాలు దానిని నడిపిస్తాయి.
- నేడు: చాలామంది మనోవిజ్ఞానవేత్తలు సమన్వయవాదులు (eclectic; ప్రతి వాదం నుంచి ఉత్తమమైనది తీసుకుంటారు). సానుకూల మనోవిజ్ఞానం (మార్టిన్ సెలిగ్‌మన్) ఆశావాదం వంటి బలాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.
| ఆధునిక దృక్పథం | ప్రవర్తనను దేని ద్వారా వివరిస్తుంది |
|---|---|
| జైవిక | మెదడు, నాడీ వ్యవస్థ, హార్మోన్లు, అనువంశికత |
| మనోవిశ్లేషణా | అచేతన ఉద్దేశాలు, బాల్య అనుభవాలు |
| ప్రవర్తనావాద | పరిసరాలు, పునర్బలనం |
| జ్ఞానాత్మక | గ్రహించడం, గుర్తుంచుకోవడం, ఆలోచించడం |
| మానవతావాద | స్వేచ్ఛా ఎంపిక, స్వీయ వాస్తవీకరణ |
| సామాజిక–సాంస్కృతిక | సంస్కృతి: పాశ్చాత్య దేశాలు వ్యక్తివాదానికి, తూర్పు ఆసియా పరస్పర ఆధారానికి ప్రాధాన్యం |
7. విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం: అర్థం, నిర్వచనాలు. బోధన–అభ్యసన ప్రక్రియకు సంబంధించి అభ్యాసకుడి ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేసే మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర అనువర్తిత శాఖ; దీనిని "విద్యకు శాస్త్రం, సాంకేతికత" అంటారు.
| రచయిత | నిర్వచనం (సారం) |
|---|---|
| చార్లెస్ ఇ. స్కిన్నర్ | బోధన, అభ్యసనంతో వ్యవహరిస్తుంది |
| క్రో అండ్ క్రో | జననం నుంచి వృద్ధాప్యం వరకు అభ్యసన అనుభవాలు |
| ట్రో | విద్యా సందర్భాల మనోవైజ్ఞానిక అంశాలు |
| స్టీఫెన్ | పిల్లవాడి విద్యా సంబంధ పెరుగుదల, వికాసం |
| ఎఫ్.ఎ. పీల్ | విద్యా శాస్త్రం |
| వాల్టర్ బి. కొలెస్నిక్ | విద్యను వివరించి మెరుగుపరిచే మనోవిజ్ఞాన వాస్తవాలు, సూత్రాలు |
| జడ్ | వికాస దశల గుండా వెళ్తున్నప్పుడు వ్యక్తుల్లో వచ్చే మార్పులు |
| ఆండర్సన్ | సాధారణ మనోవిజ్ఞానం శుద్ధ శాస్త్రం; విద్యా మనోవిజ్ఞానం విద్యలో దాని అనువర్తనం |
| కర్ట్ కోఫ్కా | మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం: బాహ్య ప్రపంచంతో సంబంధంలో జీవుల ప్రవర్తన |
8. విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర స్వభావం (బీఆర్ఏఓయూ ఆరు అంశాలు చెబుతుంది).
- ఒక శాస్త్రం: వస్తునిష్ఠ పద్ధతులను వాడుతుంది.
- ఒక సహజ శాస్త్రం: భౌతిక, జీవ శాస్త్రాల వలె దత్తాంశం సేకరించి నిర్ధారణలకు వస్తుంది.
- ఒక సాంఘిక శాస్త్రం: సమూహాల్లోని మనుషులను అధ్యయనం చేస్తుంది.
- ఒక వాస్తవిక శాస్త్రం, నియామక శాస్త్రం కాదు: ఉన్నదాన్ని వర్ణిస్తుంది, ఎలా ఉండాలో నిర్దేశించదు.
- ఒక అనువర్తిత శాస్త్రం: సాధారణ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని విద్యకు అన్వయిస్తుంది.
- ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న (పెరుగుతున్న) శాస్త్రం: పరిశోధనతో జ్ఞానం విస్తరిస్తూ ఉంటుంది.
- లక్ష్యాలు: అభ్యసన సందర్భాల్లో ప్రవర్తనను అర్థం చేసుకోవడం, ఊహించడం, నియంత్రించడం.
- డబ్ల్యూ.ఎ. కెల్లీ (1941) తొమ్మిది విధులను పేర్కొన్నారు: పిల్లవాడిని తెలుసుకోవడం, లక్ష్యాలు, శాస్త్రీయ పద్ధతులు, అభ్యసన–బోధన సూత్రాలు, మాపనం, పెరుగుదల, సర్దుబాటు, ఉద్వేగాలు, శిక్షణ.
9. విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పరిధి. ఐదు కీలక అంశాలు: అభ్యాసకుడు, అభ్యసన అనుభవాలు, అభ్యసన ప్రక్రియ, అభ్యసన సందర్భం, ఉపాధ్యాయుడు. ఇంకా: పెరుగుదల, వికాసం, అనువంశికత, పరిసరాలు, వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు, ప్రజ్ఞ, వ్యక్తిత్వం, మాపనం, మూల్యాంకనం, మార్గదర్శకత్వం, మంత్రణం, మానసిక ఆరోగ్యం, ప్రత్యేక అభ్యాసకులు. ఇది సాధారణ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం కంటే ఇరుకైనది (విద్యా సందర్భాల్లో ప్రవర్తన మాత్రమే).
10. విద్య, మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం.
- విద్య (తత్వశాస్త్రం) లక్ష్యాలను నిర్ణయిస్తుంది; అవి సాధ్యమా, ఎలా సాధించాలో (పద్ధతులు, దశలు, ప్రేరణ) మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం చెబుతుంది.
- పాఠశాలలకు దాని అతిపెద్ద ఆవిష్కరణ: వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు; అందరు విద్యార్థులకు ఒకేలా బోధించే పద్ధతికి ఇది ముగింపు పలికింది.
- తోడ్పాటు: శిశు కేంద్రిత, సరళమైన పాఠ్యప్రణాళిక; ఆట–పాట, ప్రాజెక్ట్ పద్ధతి, అన్వేషణ, మాంటిస్సోరి పద్ధతులు; స్థాయిల వారీ పాఠ్యపుస్తకాలు; అలసటకు ముందే కష్టమైన విషయాలను మొదటి పీరియడ్లలో ఉంచే కాలనిర్ణయ పట్టిక; సమస్యాత్మక, ప్రతిభావంతులైన పిల్లలకు క్రమశిక్షణ; కొత్త మూల్యాంకన సాధనాలు; సర్దుబాటుకు సహాయం, సర్దుబాటు లోపాల నివారణ.
| నవకల్పన | ఎవరికి ఆపాదిస్తారు |
|---|---|
| సూక్ష్మ బోధన | డ్వైట్ డబ్ల్యూ. అలెన్ |
| కార్యక్రమయుత బోధన | బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ |
| పరస్పర చర్య విశ్లేషణ | నెడ్ ఎ. ఫ్లాండర్స్ |
| ప్రాజెక్ట్ పద్ధతి | డబ్ల్యూ.హెచ్. కిల్‌పాట్రిక్ |
11. బిరుదులు ఒక్క చూపులో.
| బిరుదు | వ్యక్తి |
|---|---|
| మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు (APPSC 2019 కీ) | విల్‌హెల్మ్ వుంట్ |
| ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు | విల్‌హెల్మ్ వుంట్ |
| అమెరికా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు | విలియం జేమ్స్ |
| విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు | ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ |
| ప్రవర్తనావాద పితామహుడు | జె.బి. వాట్సన్ |
| మనోవిశ్లేషణ పితామహుడు | సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ |
| మానవతావాద మనోవిజ్ఞాన పితామహుడు | అబ్రహం మాస్లో |
| జ్ఞానాత్మక మనోవిజ్ఞాన పితామహుడు | ఉల్రిక్ నైసర్ |
12. న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్లు (APPSC 2025). డోపమైన్ (dopamine): ఆనందం, ప్రతిఫలం; సెరటోనిన్ (serotonin): మనోభావం, నిద్ర; ఎండార్ఫిన్లు (endorphins): నొప్పిని తగ్గిస్తాయి; గాబా (GABA): నాడీ కార్యకలాపాన్ని శాంతపరుస్తుంది (నిరోధిస్తుంది); ఎసిటైల్‌కోలిన్ (acetylcholine): స్మృతి, కండరాల కదలిక.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం లాటిన్ పదాల నుంచి వచ్చింది." ✓ గ్రీకు నుంచి: సైకీ + లోగోస్.
- ✗ "సైకాలజీ పదాన్ని మొదట 1879లో (లేదా 1890లో) వాడారు." ✓ 1590, గోక్లెనియస్; 1879 వుంట్ ప్రయోగశాల, 1890 జేమ్స్ గ్రంథం.
- ✗ "అక్షరార్థం: మనస్సు శాస్త్రం." ✓ కచ్చితంగా ఆత్మ శాస్త్రం; "ఆత్మ" ఆప్షన్ లేనందున APPSC 2019 (మనస్తత్త్వశాస్త్రం అని ముద్రించిన ప్రశ్న) "మనస్సుకు సంబంధించిన శాస్త్రం" అని కీ ఇచ్చింది.
- ✗ "మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు: ఫ్రాయిడ్ లేదా విలియం జేమ్స్." ✓ APPSC 2019 కీ: వుంట్ (అరిస్టాటిల్‌ను కొన్నిసార్లు సంప్రదాయ పితామహుడు అంటారు).
- ✗ "మొదటి ప్రయోగశాల బెర్లిన్, బోస్టన్ లేదా ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లో ఉంది." ✓ జర్మనీలోని లైప్‌జిగ్.
- ✗ "మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో మొదటి పుస్తకం ప్లేటోది." ✓ APPSC 2025 కీ: విలియం జేమ్స్ ('మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలు', 1890).
- ✗ "వుంట్ విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు." ✓ థార్న్‌డైక్; వుంట్ ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు.
- ✗ "బోధన–అభ్యసనం నిర్వచనం బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్‌ది (లేదా కొలెస్నిక్‌ది)." ✓ చార్లెస్ ఇ. స్కిన్నర్‌ది.
- ✗ "విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం విద్య లక్ష్యాలను నిర్ణయిస్తుంది." ✓ తత్వశాస్త్రం లక్ష్యాలను నిర్ణయిస్తుంది; మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం సాధనాలను ఇస్తుంది.
- ✗ "క్లినికల్, మంత్రణ మనోవిజ్ఞానం ఒక్కటే." ✓ క్లినికల్: రుగ్మతలు; మంత్రణ: సర్దుబాటు సమస్యలు.
- ✗ "విలియం జేమ్స్ నిర్మాణవాదాన్ని, వాట్సన్ గెస్టాల్ట్‌ను స్థాపించారు." ✓ జేమ్స్: ప్రకార్యవాదం; వాట్సన్: ప్రవర్తనావాదం; గెస్టాల్ట్: వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా.
- ✗ "విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక నియామక శాస్త్రం." ✓ అది వాస్తవిక శాస్త్రం; తర్కశాస్త్రం, నీతిశాస్త్రం నియామక శాస్త్రాలు.
త్వరిత పునశ్చరణ
- సైకీ (ఆత్మ) + లోగోస్ (శాస్త్రం): గ్రీకు; గోక్లెనియస్, 1590.
- ఆత్మ → మనస్సు → చైతన్యం → ప్రవర్తన → ప్రవర్తన, మానసిక ప్రక్రియలు.
- వుంట్: లైప్‌జిగ్ 1879; (ప్రయోగాత్మక) మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు; నిర్మాణవాదం.
- జేమ్స్: 'మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర సూత్రాలు' 1890, మొదటి పుస్తకం; ప్రకార్యవాదం.
- థార్న్‌డైక్: విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు (1903).
- చార్లెస్ ఇ. స్కిన్నర్: బోధన, అభ్యసనం; క్రో అండ్ క్రో: జననం నుంచి వృద్ధాప్యం వరకు.
- ఫ్రాయిడ్: అచేతన; వాట్సన్ 1913: ప్రవర్తన; గెస్టాల్ట్: వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా.
- సామాజిక మనోవిజ్ఞానం: సమూహాల ప్రభావం; క్లినికల్: రుగ్మతల నిర్ధారణ, చికిత్స.
- పరిధి: అభ్యాసకుడు, అభ్యసన అనుభవాలు, ప్రక్రియ, సందర్భం, ఉపాధ్యాయుడు.
- విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం సాధనాలను ఇస్తుంది, లక్ష్యాలను కాదు; డోపమైన్ = ఆనందం, ప్రతిఫలం.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
1. 1879 ఎందుకు, అంతకుముందు ఎందుకు కాదు. తత్వవేత్తలు రెండు వేల ఏళ్లకు పైగా మనస్సు గురించి రాశారు, కానీ ప్రణాళికాబద్ధమైన, పునరావృతం చేయగల ప్రయోగాలతో మానసిక ఘటనలను అధ్యయనం చేసిన మొదటి చోటు వుంట్ ప్రయోగశాల; అందుకే 1879 మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం స్వతంత్ర శాస్త్రంగా మొదలైన సంవత్సరం. కొలతలో అంతకుముందటి మైలురాయి ఫెక్నర్ 1860 రచన. కొన్ని చరిత్రలు హార్వర్డ్‌లో జేమ్స్ ప్రదర్శన ప్రయోగశాలను 1875 నాటిదిగా చెబుతాయి (ఒక బీఆర్ఏఓయూ పుస్తకం 1890 అంటుంది); మొదటి అధికారిక ప్రయోగశాలకు పరీక్ష సమాధానం వుంట్, లైప్‌జిగ్, 1879 మాత్రమే.
2. ఒక విద్యా విభాగంగా విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం. బోధనకు హెర్బార్ట్ మనోవైజ్ఞానిక విధానం, శిశు అధ్యయన ఉద్యమం (జి. స్టాన్లీ హాల్), కొలంబియాలో థార్న్‌డైక్ మాపనాల నుంచి ఇది ఎదిగింది; బినే ప్రజ్ఞా మాపని (1905) పరీక్షలను జోడించింది. దీని పరిధిని మూడు ధారలు తీర్చిదిద్దాయి: ప్రవర్తనావాద, మానవతావాద, జ్ఞానాత్మక–వికాస.
3. ప్రతి వాదం తరగతి గదికి ఇచ్చిన వారసత్వం. ప్రవర్తనావాదం: పునర్బలనం, డ్రిల్, కార్యక్రమయుత బోధన. గెస్టాల్ట్: భాగాల కంటే ముందు పూర్ణాన్ని బోధించడం (రాష్ట్రాల కంటే ముందు భారతదేశ పూర్తి పటం), సమస్యా పరిష్కారం. ప్రకార్యవాదం: చేయడం ద్వారా నేర్చుకోవడం. మనోవిశ్లేషణ: ఉద్వేగాలు, పూర్వ బాల్యంపై దృష్టి. మానవతావాదం: అభ్యాసకుడి కేంద్రిత, ఆత్మీయ, భయం లేని బోధన. జ్ఞానాత్మక: నిర్మితివాద బోధన.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Introduction to educational psychology notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.