APPSC Paper I · Education (B.Ed. level) · Community, language, values and peace

అంతర్జాతీయ అవగాహన, శాంతి విద్య

అంతర్జాతీయ అవగాహన (international understanding) కోసం విద్య పిల్లలకు మానవాళి అంతా ఒకే కుటుంబమని, ఇతర దేశాలు భాగస్వాములని చూడటం నేర్పుతుంది. శాంతి విద్య (peace education) హింస లేకుండా జీవించడానికి అవసరమైన జ్ఞానం, వైఖరులు, నైపుణ్యాలను పెంపొందిస్తుంది: తనతో తాను శాంతిగా ఉండటం (అంతర్గత శాంతి), ఇతరులతో, ప్రకృతితో శాంతిగా ఉండటం (బాహ్య శాంతి). అంతర్జాతీయ శాంతికి ప్రధానంగా బాధ్యత వహించే సంస్థ ఐరాస (UNO); విద్య ద్వారా శాంతికి, శాంతి సంస్కృతికి నాయకత్వం వహించే ఐరాస సంస్థ యునెస్కో (UNESCO).

ముఖ్య వాస్తవాలు

  • అంతర్జాతీయ అవగాహన: ఇతర దేశాలు, జాతులు, సంస్కృతుల ప్రజలను తెలుసుకోవడం, గౌరవించడం, వారితో సహకరించడం; ప్రపంచ పౌరసత్వం (world citizenship), "మానవ సౌభ్రాతృత్వం" (brotherhood of man; సాంఘిక శాస్త్ర లక్ష్యం) అనే భావన. భారతీయ ఆదర్శం: వసుధైవ కుటుంబకం ("ప్రపంచమంతా ఒకే కుటుంబం", మహా ఉపనిషత్తు నుంచి; 2023లో భారత జీ20 ఇతివృత్తం "ఒకే భూమి, ఒకే కుటుంబం, ఒకే భవిష్యత్తు" దీని నుంచే వచ్చింది). బి.ఎడ్. పాఠ్యపుస్తకం: అరవిందులు, ఠాగూర్, వివేకానంద అందరూ ఒకే ప్రపంచం, ప్రపంచ పౌరసత్వం అనే ఆదర్శాన్ని నమ్మారు.
  • అంతర్జాతీయ అవగాహనను పెంపొందించడం పాఠశాల విధుల్లో ఒకటి (బి.ఎడ్. పాఠ్యపుస్తకం): ఆర్థిక, సాంస్కృతిక, నైతిక, రాజకీయ రంగాల్లో దేశాల మధ్య సహకారం, శాంతిగా కలిసి జీవించడం.
  • డాక్టర్ ఎస్. రాధాకృష్ణన్ (2025 కీ): మనం విడివిడిగా కాకుండా కలిసి జీవించాలి, ఒకరి భయాలు, ఆందోళనలు, ఆశయాలను మరొకరు అర్థం చేసుకోవాలి, జాతి సామరస్యం కోసం పనిచేయాలి, ఎందుకంటే మనమంతా మానవులం (ఆయన భావన, మా మాటల్లో). ఆయన యునెస్కోకు భారత ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించారు, దాని కార్యనిర్వాహక మండలికి అధ్యక్షత వహించారు (1948).
  • ఐక్యరాజ్య సమితి (UNO): ఛార్టర్‌పై శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో 1945 జూన్ 26న సంతకాలు; 1945 అక్టోబర్ 24న అమల్లోకి వచ్చింది (ఐరాస దినోత్సవం, UN Day). ప్రధాన కార్యాలయం న్యూయార్క్; 193 సభ్య దేశాలు; భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం. దాని మొదటి ఉద్దేశం: అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతలను కాపాడటం. అంతర్జాతీయ శాంతి, అవగాహనను ప్రోత్సహించడానికి ప్రధానంగా బాధ్యత వహించే సంస్థ ఐరాస (2025 కీ); దానిలో శాంతి, భద్రతలకు ప్రధాన బాధ్యత భద్రతా మండలిది (వీటో గల 5 శాశ్వత సభ్యులు: అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా; భారత్ వాటిలో లేదు). అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం: ది హేగ్.
  • యునెస్కో (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization; ఐక్యరాజ్య సమితి విద్యా, విజ్ఞాన, సాంస్కృతిక సంస్థ):
    • యునెస్కో రాజ్యాంగంపై లండన్‌లో 1945 నవంబర్ 16న సంతకాలు (2022 కీ); 1946 నవంబర్ 4న అమల్లోకి;
    • ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్; ఐరాస ప్రత్యేక సంస్థ; భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం;
    • దాని రాజ్యాంగ పీఠిక: యుద్ధాలు మనుషుల మనస్సుల్లో మొదలవుతాయి కాబట్టి శాంతికి రక్షణలు కూడా మనుషుల మనస్సుల్లోనే నిర్మించాలి;
    • శాంతి సంస్కృతి (culture of peace) తీర్మానాల అమలుకు అంతర్జాతీయ సంస్థ (2022 కీ).
  • విద్యలో యునెస్కో మైలురాళ్లు:
    • అసోసియేటెడ్ స్కూల్స్ ప్రాజెక్ట్ నెట్‌వర్క్ (Associated Schools Project Network, ASPnet), 1953: శాంతి, అంతర్జాతీయ అవగాహనను బోధించే పాఠశాలలు;
    • అంతర్జాతీయ అవగాహన, సహకారం, శాంతి కోసం విద్యపై 1974 సిఫార్సు (2023లో శాంతి, మానవ హక్కులు, సుస్థిర అభివృద్ధి కోసం విద్యపై వచ్చిన సిఫార్సు దాని స్థానంలోకి వచ్చింది);
    • డెలర్స్ నివేదిక (Delors Report) లెర్నింగ్: ద ట్రెజర్ విదిన్ (Learning: The Treasure Within, 1996, జాక్వెస్ డెలర్స్ అధ్యక్షతన కమిషన్): నాలుగు స్తంభాలు తెలుసుకోవడానికి అభ్యసనం, చేయడానికి అభ్యసనం, కలిసి జీవించడానికి అభ్యసనం, మనిషిగా ఉండటానికి అభ్యసనం ("పోటీపడటానికి అభ్యసనం" వాటిలో లేదు); వీటిలో "కలిసి జీవించడానికి అభ్యసనం" శాంతి, అంతర్జాతీయ అవగాహనల స్తంభం.
  • శాంతి సంస్కృతి: ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ (UN General Assembly) శాంతి సంస్కృతిపై ప్రకటన, కార్యాచరణ కార్యక్రమం, 1999 సెప్టెంబర్ 13; 2000 = శాంతి సంస్కృతి అంతర్జాతీయ సంవత్సరం; 2001-2010 = ప్రపంచ బాలల కోసం శాంతి, అహింసా సంస్కృతి అంతర్జాతీయ దశాబ్దం.
  • శాంతి విద్య: నియత (formal), నియతేతర (non-formal) విద్య రెండింటి ద్వారా బోధిస్తారు (2022 కీ); ఇది తనతో, ఇతరులతో (సమాజం, దేశాలు), ప్రకృతితో శాంతిని కవర్ చేస్తుంది.
  • అంతర్గత శాంతి (inner peace): మానసికంగా, ఆధ్యాత్మికంగా శాంతిగా ఉండటం (2022 కీ; ప్రశాంతత, కోపం, భయం, దురాశ లేకపోవడం). బాహ్య శాంతి (outer peace): వ్యక్తులు, సమూహాలు, దేశాల మధ్య శాంతి (యుద్ధం, సంఘర్షణ లేకపోవడం), ప్రకృతితో శాంతి. రెండూ ముడిపడి ఉన్నాయి: అంతర్గత శాంతి సమాజంలో శాంతికి తోడ్పడుతుంది.
  • ప్రతికూల, సానుకూల శాంతి: యోహాన్ గాల్టుంగ్ (Johan Galtung, నార్వే), "శాంతి అధ్యయనాల పితామహుడు"; ప్రతికూల శాంతి (negative peace) = యుద్ధం, ప్రత్యక్ష హింస లేకపోవడం; సానుకూల శాంతి (positive peace) = న్యాయం ఉండటం, వ్యవస్థాగత హింస (structural violence) లేకపోవడం (1969).
  • గాంధీ: అహింస తత్వశాస్త్రం (2022 కీ), సత్యాగ్రహం (అహింసాయుత ప్రతిఘటనతో సత్యాన్ని దృఢంగా పట్టుకోవడం); అహింస సాధనం, సత్యం లక్ష్యం. అహింస మానవాళికి అందుబాటులో ఉన్న అతిపెద్ద శక్తి అని, నిజమైన శాంతి పిల్లలతోనే మొదలవ్వాలని ఆయన అన్నారు. ఆయన జన్మదినం అక్టోబర్ 2 అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవం (ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ, 2007). గాంధీ శాంతి బహుమతి: భారత ప్రభుత్వం 1995లో ప్రారంభించింది.
  • ఇతర చింతనాపరులు: మరియా మాంటిస్సోరి (Maria Montessori), ఎడ్యుకేషన్ అండ్ పీస్ (Education and Peace; ఉపన్యాసాలు, 1949లో ప్రచురణ): శాశ్వత శాంతి విద్య చేసే పని, రాజకీయాలు మనల్ని యుద్ధానికి దూరంగా మాత్రమే ఉంచగలవు (ఆమె భావన, మా మాటల్లో). ఇమ్మాన్యుయేల్ కాంట్, పర్పెచువల్ పీస్ (Perpetual Peace, 1795): యుద్ధాన్ని అంతం చేయడానికి స్వతంత్ర రాజ్యాల సమాఖ్య. ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్: శాంతిని బలంతో నిలబెట్టలేం, అవగాహనతోనే సాధించగలం.
  • ముఖ్య దినోత్సవాలు:
దినోత్సవంతేదీగమనిక
అంతర్జాతీయ మాతృభాషా దినోత్సవంఫిబ్రవరి 21యునెస్కో, 1999
జాతి వివక్ష నిర్మూలన అంతర్జాతీయ దినోత్సవంమార్చి 21షార్ప్‌విల్ ఊచకోత, 1960
శాంతియుతంగా కలిసి జీవించే అంతర్జాతీయ దినోత్సవంమే 16ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ 2017
ఐరాస శాంతి పరిరక్షకుల అంతర్జాతీయ దినోత్సవంమే 29శాంతి పరిరక్షణ మిషన్లు
ప్రపంచ శరణార్థుల దినోత్సవంజూన్ 202022 కీ; యూఎన్‌హెచ్‌సీఆర్ (UNHCR; 1950, జెనీవా)
అంతర్జాతీయ స్నేహ దినోత్సవంజూలై 30ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ 2011
హిరోషిమా దినోత్సవంఆగస్టు 6అణుబాంబు దాడి, 1945
అంతర్జాతీయ శాంతి దినోత్సవంసెప్టెంబర్ 21ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ 1981; తేదీ 2001లో స్థిరం
అణ్వాయుధాల సంపూర్ణ నిర్మూలన అంతర్జాతీయ దినోత్సవంసెప్టెంబర్ 26నిరాయుధీకరణ
అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవంఅక్టోబర్ 2గాంధీ జయంతి; ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభ 2007
ఐరాస దినోత్సవంఅక్టోబర్ 24ఛార్టర్ అమల్లోకి, 1945
అంతర్జాతీయ సహన దినోత్సవంనవంబర్ 161945లో ఇదే తేదీన యునెస్కో రాజ్యాంగంపై సంతకాలు; సహనంపై ప్రకటన, 1995
మానవ హక్కుల దినోత్సవండిసెంబర్ 10UDHR ఆమోదం, 1948
  • భారత్‌లో జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం నవంబర్ 19 (ఇది అంతర్జాతీయ దినోత్సవం కాదు).
  • తరచూ అడిగే ఐరాస సంస్థలు: యూఎన్‌ఈపీ (UNEP, ఐరాస పర్యావరణ కార్యక్రమం): స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు తర్వాత 1972లో ఏర్పాటు; ప్రధాన కార్యాలయం నైరోబీ, కెన్యా (2022 కీ). యూఎన్‌హెచ్‌సీఆర్: 1950, జెనీవా. యునిసెఫ్ (UNICEF): 1946, పిల్లల ఆరోగ్యం, విద్య, రక్షణ. ఐఎల్‌ఓ (ILO): 1919, అన్నిటికంటే పాతది, 1946లో ఐరాస మొదటి ప్రత్యేక సంస్థ.
  • గ్లోబల్ పీస్ ఇండెక్స్ (Global Peace Index, GPI): ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్ (Institute for Economics and Peace, IEP), సిడ్నీ, 2007 నుంచి ఏటా ప్రచురిస్తుంది; మూడు రంగాల్లో (సామాజిక రక్షణ, భద్రత; కొనసాగుతున్న సంఘర్షణ; సైనికీకరణ) 23 సూచికలపై 163 దేశాలకు ర్యాంకులు ఇస్తుంది. తక్కువ ర్యాంకు సంఖ్య అంటే ఎక్కువ శాంతి. 2008 నుంచి ప్రతి సంవత్సరం ఐస్‌లాండ్ మొదటి స్థానంలో ఉంది. జీపీఐ 2025లో 163 దేశాల్లో భారత్ 115వ స్థానం (2025 కీ; పరీక్షకు ముందు తాజా ఎడిషన్ చూడండి).
  • నోబెల్ శాంతి బహుమతి (Nobel Peace Prize) (ఓస్లోలో ప్రదానం, నార్వేజియన్ నోబెల్ కమిటీ ఎంపిక; ఇతర నోబెల్‌లు స్టాక్‌హోమ్‌లో): మొదటిది 1901లో హెన్రీ డ్యూనాంట్ (రెడ్‌క్రాస్ స్థాపకుడు), ఫ్రెడెరిక్ పాసీలకు. భారత్ నుంచి మదర్ థెరిసా (1979) (2022 కీ), కైలాస్ సత్యార్థి (2014, మలాలా యూసఫ్‌జాయ్‌తో కలిసి); దలైలామా (1989) 1959 నుంచి భారత్‌లో నివసిస్తున్నారు; మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్ (1964); నెల్సన్ మండేలా (1993). గాంధీ ఐదుసార్లు నామినేట్ అయినా ఎప్పుడూ గెలవలేదు; ఠాగూర్ నోబెల్ (1913) సాహిత్యానికి.
  • శాంతి చిహ్నాలు: ఆలివ్ కొమ్మను పట్టుకున్న తెల్ల పావురం, శాంతి, అహింసలకు సార్వత్రిక చిహ్నం (2025 కీ); 1949 పారిస్ ప్రపంచ శాంతి కాంగ్రెస్ కోసం పాబ్లో పికాసో గీసిన ది డవ్ (The Dove) చిత్రం దానికి ప్రాచుర్యం తెచ్చింది. మడిచిన కాగితపు కొంగ సడాకో ససాకీ (హిరోషిమా) కథ నుంచి వచ్చింది.
  • లయన్ అండ్ ల్యాంబ్ పీస్ ఆర్ట్స్ సెంటర్ (Lion and Lamb Peace Arts Center) (బ్లఫ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం, ఒహాయో, అమెరికా): కళ, బాలల పుస్తకాల ద్వారా పిల్లల్లో శాంతిని ప్రోత్సహిస్తుంది (2022 కీ); ఇది ఐరాస సంస్థ కాదు.

వివరణ

1. అంతర్జాతీయ అవగాహన కోసం విద్య ఎందుకు? విజ్ఞాన శాస్త్రం, వాణిజ్యం, ప్రయాణాలు, ఇంటర్నెట్ ప్రపంచాన్ని పరస్పర ఆధారితం చేశాయి; యుద్ధం, ఉగ్రవాదం, శరణార్థులు, వాతావరణ మార్పు, మహమ్మారులు వంటి సమస్యలు సరిహద్దులు దాటుతాయి. సంకుచిత జాతీయవాదం, జాత్యహంకారం, దురభిప్రాయం, మూస భావనలు, స్వజాతి కేంద్రితవాదం (ethnocentrism) (ఇతరులను తన సంస్కృతి కొలమానంతో అంచనా వేయడం) అవరోధాలు. విద్య జాతీయ గర్వాన్ని, ప్రపంచ దృక్పథాన్ని రెండింటినీ కలిపి పెంపొందించాలి: ఇతరులను ద్వేషించకుండా సొంత దేశాన్ని ప్రేమించడం. బి.ఎడ్. పాఠ్యపుస్తకం అంతర్జాతీయ అవగాహనను భయం, అభద్రత, స్వార్థం, అన్యాయం, దోపిడీని ఎదుర్కోవడంతో ముడిపెడుతుంది; శాంతియుత ప్రపంచం పరస్పర గౌరవం, అవగాహన, సహకారంపై ఆధారపడుతుంది.

2. లక్ష్యాలు (పాఠ్యపుస్తక జాబితా).

  • ఇతర ప్రజలు, వారి సంస్కృతులు, వారి సేవల గురించి జ్ఞానం;
  • దేశాల పరస్పర ఆధారితత్వాన్ని గుర్తించడం;
  • మానవ హక్కులకు, ప్రతి వ్యక్తి గౌరవానికి విలువ ఇవ్వడం;
  • దురభిప్రాయాలను తొలగించడం, వివాదాలను శాంతియుతంగా పరిష్కరించుకునే అలవాటు;
  • ఐరాస, దాని అనుబంధ సంస్థల గురించి, ప్రపంచ సమస్యల గురించి అవగాహన;
  • సరిహద్దులకు అతీతంగా సహకరించే సంసిద్ధత.

3. పాఠశాల దీన్ని ఎలా చేస్తుంది.

మార్గంఉదాహరణలు
పాఠ్యప్రణాళికప్రపంచ నాగరికతల చరిత్ర (ఇతర దేశాలను శాశ్వత శత్రువులుగా ఎప్పుడూ చూపకుండా), పరస్పర ఆధారితత్వ భూగోళశాస్త్రం, భాషలు, ఇతర దేశాల సాహిత్యం, మానవాళి ఉమ్మడి ప్రయత్నంగా విజ్ఞాన శాస్త్రం
సహపాఠ్య కార్యక్రమాలుఐరాస దినోత్సవం, శాంతి దినోత్సవ వేడుకలు, నమూనా ఐరాస (Model UN) సమావేశం, యునెస్కో క్లబ్బులు, శాంతి క్లబ్బులు, విదేశాల్లో కలం స్నేహితులు, పరస్పర సందర్శనలు, అంతర్జాతీయ దినోత్సవాలు
ఉపాధ్యాయుడునిష్పక్షపాతి, జాతీయ లేదా జాతి దురభిప్రాయాలు లేనివాడు, ప్రజాస్వామ్య దృక్పథం గలవాడు, సహనానికి ఆదర్శం; పాఠ్యపుస్తకాల్లోని మూస భావనలను సరిదిద్దుతాడు
పద్ధతులుచర్చ, సహకార అభ్యసనం, పాత్ర పోషణ, సంఘర్షణ పరిష్కార ఆటలు, సహచరుల మధ్యవర్తిత్వం (శిక్షణ పొందిన సహవిద్యార్థి ఇద్దరు విద్యార్థులు ఒప్పందానికి రావడానికి సహాయం చేయడం), శాంతి స్థాపకుల కథలు
  • పాఠశాలలు "యుద్ధాల గురించి బోధిస్తాయి కానీ శాంతి గురించి కాదు" (శూన్య పాఠ్యప్రణాళిక, null curriculum) అని, సార్వత్రిక శాంతి కోసం పిల్లల హృదయాలను కలపడానికి ఉపాధ్యాయులు నిష్పక్షపాతంగా, తటస్థంగా ఉండాలని, వైవిధ్యాన్ని, అనేక భాషలు, సంస్కృతులను గౌరవించాలని బి.ఎడ్. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పాఠ్యపుస్తకం హెచ్చరిస్తుంది.
  • మానవతావాదం (humanism) జాతి లేదా సముదాయ వివక్షను తిరస్కరిస్తూ, సార్వత్రిక సౌభ్రాతృత్వానికి, శాశ్వత ప్రపంచ శాంతికి నిలుస్తుంది.

4. శాంతి విద్య: అర్థం, పరిధి. శాంతి విద్య హింసను నివారించి న్యాయాన్ని నిర్మించే విలువలు, వైఖరులు, నైపుణ్యాలను (వినడం, సహానుభూతి (empathy), సహకారం, సంఘర్షణ పరిష్కారం, అహింసాయుత సంభాషణ) నేర్పుతుంది. ఇది కేవలం ప్రత్యేక సబ్జెక్టు మాత్రమే కాదు: ఎన్‌సీఎఫ్ 2005 (NCF 2005) శాంతిని మొత్తం పాఠ్యప్రణాళిక అంతటా వ్యాపించి ఉండే అంశంగా చూస్తుంది; ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) ఫోకస్ గ్రూప్ పత్రం ఎడ్యుకేషన్ ఫర్ పీస్ (Education for Peace, 2006) దీని చట్రాన్ని ఇస్తుంది. ఇది నియత (formal) (పాఠశాల శాంతి క్లబ్బు, కళాశాల), నియతేతర (non-formal) (గ్రామ యువజన బృందం వీధి నాటకం, రేడియో ప్రసంగం, మాధ్యమాలు, సముదాయం, స్వచ్ఛంద సంస్థలు, కుటుంబాలు) మార్గాల ద్వారా ప్రజలకు చేరుతుంది.

5. అంతర్గత, బాహ్య శాంతి.

స్థాయిఅర్థంపాఠశాల దీన్ని ఎలా పెంపొందిస్తుంది
అంతర్గత (తనతో శాంతి)మానసిక, ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత, ఆత్మనియంత్రణ, కోపం, భయం నుంచి విముక్తిధ్యానం, యోగం, ఆత్మపరిశీలన, విలువల కథలు
సామాజిక (ఇతరులతో శాంతి)కుటుంబం, పాఠశాల, సముదాయంలో సామరస్యంసహకారం, సహనం, క్రీడాస్ఫూర్తి, సంఘర్షణ పరిష్కారం
ప్రపంచ (దేశాల మధ్య)యుద్ధం లేకపోవడం, దేశాల మధ్య న్యాయంఅంతర్జాతీయ అవగాహన, మానవ హక్కులు
ప్రకృతితోభూమిని దోచుకోకుండా జీవించడంపర్యావరణ విద్య, సుస్థిర అలవాట్లు

భారతీయ చింతనాపరులు అంతర్గత శాంతి నుంచి మొదలుపెడతారు: బుద్ధుని మధ్యేమార్గం, గాంధీ ఆత్మశుద్ధి, ప్రపంచ శాంతి అంతర్గత శాంతితోనే మొదలవుతుందన్న దలైలామా బోధన.

6. శాంతి సంస్కృతి (ఐరాస, 1999). హింసను తిరస్కరించి, సమస్యలను సంభాషణ, సంప్రదింపుల ద్వారా పరిష్కరించే విలువలు, వైఖరులు, జీవన విధానాల సమాహారం. కార్యాచరణ కార్యక్రమంలో ఎనిమిది రంగాలు: విద్య; సుస్థిర అభివృద్ధి; మానవ హక్కులు; స్త్రీ పురుష సమానత్వం; ప్రజాస్వామ్య భాగస్వామ్యం; అవగాహన, సహనం, సంఘీభావం; సమాచార స్వేచ్ఛా ప్రవాహం; అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత. ఈ తీర్మానాలకు యునెస్కో ప్రధాన సంస్థ.

7. విద్యలో గాంధేయ అహింస.

  • అహింస అంటే కేవలం చంపకపోవడం కాదు: క్రియాశీల ప్రేమ, ఆలోచనలో, మాటలో, చేతలో ఎవరినీ బాధించకపోవడం.
  • సత్యాగ్రహం (సత్యాన్ని పట్టుకుని ఉండటం) అన్యాయాన్ని అహింసాయుత మార్గాల్లో ప్రతిఘటిస్తుంది; ఇది మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్, నెల్సన్ మండేలాలను ప్రభావితం చేసింది.
  • నిజమైన శాంతి పిల్లలతోనే మొదలవ్వాలని గాంధీ భావించారు; ఆయన బునియాదీ విద్య (బేసిక్ ఎడ్యుకేషన్; నయీ తాలీమ్, 1937) సహకారం, శ్రమ, అన్ని మతాల పట్ల గౌరవం నేర్పింది (గాంధీ నోట్ చూడండి).
  • ఇతర భారతీయ సేవలు: ఠాగూర్ విశ్వభారతి (1921), అంతర్జాతీయ అవగాహనను ప్రోత్సహించడానికి స్థాపించిన అంతర్జాతీయ విశ్వవిద్యాలయం, దాని నినాదం (యత్ర విశ్వం భవత్యేకనీడమ్) అర్థం: ప్రపంచమంతా ఒకే గూటిలో నివసించే చోటు; వివేకానంద చికాగో ప్రసంగం (1893), సార్వత్రిక స్వీకారం గురించి; అరబిందో, మదర్ స్థాపించిన ఆరోవిల్ (1968), యునెస్కో మద్దతు గల అంతర్జాతీయ నగరం.

8. నిరాయుధీకరణ, సహజీవనం.

  • నిరాయుధీకరణ (disarmament): దేశాల మధ్య ఒప్పందం ద్వారా ఆయుధాలను, ముఖ్యంగా అణ్వాయుధాలను తగ్గించడం లేదా తొలగించడం. ఎన్‌పీటీ (NPT) 1968లో సంతకాలకు తెరిచారు; సీటీబీటీ (CTBT) 1996; భారత్ దేనిపైనా సంతకం చేయలేదు. రాజీవ్ గాంధీ 1988లో ఐరాస సర్వప్రతినిధి సభకు అణ్వాయుధ రహిత, అహింసాయుత ప్రపంచ వ్యవస్థ కోసం కార్యాచరణ ప్రణాళికను సమర్పించారు.
  • పంచశీల (శాంతియుత సహజీవనానికి ఐదు సూత్రాలు), 1954 ఏప్రిల్ 29 నాటి భారత్-చైనా ఒప్పందం (నెహ్రూ, చౌ ఎన్ లై): ప్రాదేశిక సమగ్రత, సార్వభౌమత్వాల పట్ల పరస్పర గౌరవం; పరస్పర దురాక్రమణ రాహిత్యం; అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోకపోవడం; సమానత్వం, పరస్పర ప్రయోజనం; శాంతియుత సహజీవనం. (సైనిక కూటమిలో చేరడం వాటిలో లేదు.)
  • శాంతియుత సహజీవనం (peaceful co-existence): వేర్వేరు రాజకీయ, ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఉన్నప్పటికీ దేశాలు శాంతిగా కలిసి జీవించడం.
  • అలీన విధానం (non-alignment): ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలపు రెండు సైనిక కూటములకూ దూరంగా ఉంటూ ప్రపంచ శాంతి కోసం పనిచేయడం. అలీన ఉద్యమం: మొదటి శిఖరాగ్ర సమావేశం బెల్‌గ్రేడ్, 1961; స్థాపకులు నెహ్రూ, నాసర్, టిటో, సుకర్ణో, ఎన్‌క్రుమా (చర్చిల్ వారిలో లేరు).
  • హింసపై సెవిల్ ప్రకటన (Seville Statement on Violence) (1986; యునెస్కో 1989లో ఆమోదించింది): యుద్ధం జీవశాస్త్రపరంగా అనివార్యం కాదు.

9. అంతర్జాతీయ అవగాహనపై భారత విధానం.

  • కొఠారి కమిషన్ (1964-66): ప్రపంచం ఒక్కటవుతోంది కాబట్టి విద్య జాతీయ భావాన్ని అంతర్జాతీయ అవగాహనతో కలిపి పెంపొందించాలి.
  • ఎన్‌పీఈ 1986 (NPE 1986): భారత సంప్రదాయం ప్రపంచమంతటినీ ఒకే కుటుంబంగా చూస్తుంది; విద్య ఈ ప్రపంచ దృక్పథాన్ని బలపరచి, యువతను అంతర్జాతీయ సహకారానికి, శాంతియుత సహజీవనానికి సిద్ధం చేయాలి (భావానువాదం).
  • ఎన్‌ఈపీ 2020 (NEP 2020): ప్రపంచ పౌరసత్వ విద్య (global citizenship education), వైవిధ్యం పట్ల గౌరవం; భారత్‌లో యునెస్కో ఎంజీఐఈపీ (UNESCO MGIEP) ఉంది (Mahatma Gandhi Institute of Education for Peace and Sustainable Development, న్యూఢిల్లీ, 2012లో స్థాపన).
  • యూడీహెచ్‌ఆర్ (UDHR, 1948), అధికరణం 26: విద్య అన్ని దేశాల మధ్య అవగాహన, సహనం, స్నేహాన్ని ప్రోత్సహించాలి.
  • ఎస్‌డీజీ 4.7 (SDG 4.7) (2015; లక్ష్యం 4, నాణ్యమైన విద్య కింద): 2030 నాటికి అభ్యాసకులందరూ సుస్థిర అభివృద్ధి, మానవ హక్కులు, లింగ సమానత్వం, శాంతి, అహింసా సంస్కృతి, ప్రపంచ పౌరసత్వానికి అవసరమైన జ్ఞానం పొందాలి. ఎస్‌డీజీ 16: శాంతి, న్యాయం, బలమైన సంస్థలు.

10. ప్రశ్నపత్రాల్లోని వాస్తవాలు.

  • మొదటి ఐరాస ప్రపంచ జనాభా సదస్సు (రోమ్, 1954) జనాభా విద్యకు సంబంధించినది, శాంతి విద్యకు కాదు; రెండింటినీ కలపవద్దు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

  • ✗ "యునెస్కో రాజ్యాంగంపై 1946లో పారిస్‌లో సంతకాలు జరిగాయి." ✓ లండన్‌లో, 1945 నవంబర్ 16న సంతకాలు; 1946 నవంబర్ 4న అమల్లోకి; ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్లో.
  • ✗ "అంతర్జాతీయ శాంతికి ప్రధాన బాధ్యత యునెస్కోది (లేదా 'ప్రపంచ శాంతి సంస్థ'ది)." ✓ శాంతి, భద్రతలను ఐరాస (భద్రతా మండలి) కాపాడుతుంది (2025 కీ); యునెస్కో విద్య, విజ్ఞాన శాస్త్రం, సంస్కృతి ద్వారా శాంతిని నిర్మిస్తుంది, శాంతి సంస్కృతి తీర్మానాలకు నాయకత్వం వహిస్తుంది.
  • ✗ "అంతర్జాతీయ శాంతి దినోత్సవం అక్టోబర్ 2." ✓ సెప్టెంబర్ 21; అక్టోబర్ 2 అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవం.
  • ✗ "జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం ఒక అంతర్జాతీయ శాంతి దినోత్సవం." ✓ నవంబర్ 19, భారతదేశ దినోత్సవం; నవంబర్ 16 అంతర్జాతీయ సహన దినోత్సవం.
  • ✗ "ప్రపంచ శరణార్థుల దినోత్సవం జూన్ 30." ✓ జూన్ 20.
  • ✗ "యూఎన్‌ఈపీ ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవాలో ఉంది." ✓ నైరోబీ, కెన్యా; జెనీవాలో యూఎన్‌హెచ్‌సీఆర్ ఉంది.
  • ✗ "గాంధీ లేదా ఠాగూర్ నోబెల్ శాంతి బహుమతి గెలిచారు." ✓ గాంధీ ఎప్పుడూ గెలవలేదు; ఠాగూర్ గెలిచింది సాహిత్యంలో (1913); మదర్ థెరిసా (1979), కైలాస్ సత్యార్థి (2014) శాంతి బహుమతి గెలిచారు.
  • ✗ "అంతర్గత శాంతి అంటే వినయంగా లేదా సహాయకారిగా ఉండటం." ✓ దాని అర్థం మానసికంగా, ఆధ్యాత్మికంగా శాంతిగా ఉండటం.
  • ✗ "శాంతి విద్య పాఠశాలలకు మాత్రమే చెందినది." ✓ దీన్ని నియత (formal), నియతేతర (non-formal) విద్య రెండింటి ద్వారా అందిస్తారు.
  • ✗ "ప్రతికూల శాంతి అంటే చెడ్డ శాంతి." ✓ దాని అర్థం కేవలం హింస లేకపోవడం; సానుకూల శాంతి దానికి న్యాయాన్ని జోడిస్తుంది (గాల్టుంగ్).
  • ✗ "గ్లోబల్ పీస్ ఇండెక్స్ ఐరాస నివేదిక, ఎక్కువ ర్యాంకు సంఖ్య అంటే ఎక్కువ శాంతి." ✓ దీన్ని సిడ్నీలోని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్ ప్రచురిస్తుంది; తక్కువ ర్యాంకు సంఖ్య ఎక్కువ శాంతి.
  • ✗ "భారత్ సీటీబీటీపై సంతకం చేసింది." ✓ భారత్ ఎన్‌పీటీ, సీటీబీటీ రెండింటిపైనా సంతకం చేయలేదు.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • వసుధైవ కుటుంబకం: ప్రపంచమంతా ఒకే కుటుంబం; రాధాకృష్ణన్: కలిసి జీవించడం, జాతి సామరస్యం (2025).
  • శాంతికి ప్రధాన బాధ్యత ఐరాసది (2025); ఛార్టర్ శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో, 1945 జూన్ 26; ఐరాస దినోత్సవం అక్టోబర్ 24.
  • యునెస్కో రాజ్యాంగం: లండన్, 1945 నవంబర్ 16 (2022); ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్; శాంతి సంస్కృతికి నాయకత్వం (2022).
  • డెలర్స్ 1996: "కలిసి జీవించడానికి అభ్యసనం" శాంతి స్తంభం.
  • శాంతి విద్య: నియత (formal), నియతేతర (non-formal) (2022); అంతర్గత శాంతి = మానసిక, ఆధ్యాత్మిక శాంతి (2022).
  • గాంధీ: అహింస (2022); గాల్టుంగ్: ప్రతికూల vs సానుకూల శాంతి.
  • శరణార్థుల దినోత్సవం జూన్ 20 (2022); యూఎన్‌ఈపీ నైరోబీ, కెన్యా (2022); శాంతి దినోత్సవం సెప్టెంబర్ 21; అహింసా దినోత్సవం అక్టోబర్ 2.
  • నోబెల్ శాంతి: మదర్ థెరిసా 1979 (2022), సత్యార్థి 2014; గాంధీ ఎప్పుడూ కాదు.
  • ఆలివ్ కొమ్మతో పావురం = శాంతికి సార్వత్రిక చిహ్నం (2025); లయన్ అండ్ ల్యాంబ్: పిల్లల్లో శాంతి (2022).
  • జీపీఐ (ఐఈపీ, సిడ్నీ): 2025లో 163 దేశాల్లో భారత్ 115వ స్థానం; ఐస్‌లాండ్ మొదటి స్థానం.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. "అంతర్జాతీయ అవగాహన" నుంచి "ప్రపంచ పౌరసత్వం" వరకు. యునెస్కో తొలినాళ్ల కృషి (1946 నుంచి) అంతర్జాతీయ అవగాహన కోసం విద్య (EIU) గురించి మాట్లాడింది; 1974 సిఫార్సు మానవ హక్కులు, ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలను జోడించింది; 1990లలో శాంతి సంస్కృతి అనే మాట వచ్చింది; ఐరాస సెక్రటరీ జనరల్ గ్లోబల్ ఎడ్యుకేషన్ ఫస్ట్ ఇనిషియేటివ్ (Global Education First Initiative, 2012) నుంచి ప్రపంచ పౌరసత్వ విద్య (GCED) అనే పదం వాడుకలో ఉంది. 2023 సిఫార్సు శాంతి, మానవ హక్కులు, ప్రపంచ పౌరసత్వం, సుస్థిర అభివృద్ధిని ఒకే పత్రంలో కలిపింది.

2. "శాంతి సంస్కృతి" ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది. ఈ పదాన్ని కోట్ డి ఐవోర్‌లోని యమౌస్సౌక్రో (Yamoussoukro, Côte d'Ivoire, 1989)లో జరిగిన పీస్ ఇన్ ద మైండ్స్ ఆఫ్ మెన్ (Peace in the Minds of Men) అంతర్జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో యునెస్కో స్వీకరించింది. హింసపై సెవిల్ ప్రకటన యుద్ధం మానవ స్వభావంలో జీవశాస్త్రపరంగా స్థిరమైనది కాదని, కాబట్టి శాంతిని నేర్చుకోవచ్చని వాదించింది. ఇదే శాంతి విద్యకు శాస్త్రీయ ఆధారం.

3. గాల్టుంగ్ హింసా త్రికోణం.

  • ప్రత్యక్ష హింస: కనిపించే శారీరక లేదా మాటల హాని (యుద్ధం, ర్యాగింగ్, శారీరక శిక్ష);
  • వ్యవస్థాగత హింస: సామాజిక నిర్మాణాల్లోనే ఇమిడి ఉన్న హాని (పేదరికం, కుల వివక్ష, అసమాన పాఠశాలలు);
  • సాంస్కృతిక హింస: మిగతా రెండింటినీ సహజమైనవిగా కనిపించేలా చేసే నమ్మకాలు (దురభిప్రాయం, యుద్ధాన్ని కీర్తించడం).

సానుకూల శాంతి ఈ మూడింటినీ తొలగిస్తుంది; ఇది శాంతి విద్యను విద్యావకాశాల సమానత్వంతో ముడిపెడుతుంది.

4. శాంతి విద్యలో విధానాలు.

విధానందృష్టి
సంఘర్షణ పరిష్కారంసంప్రదింపులు, మధ్యవర్తిత్వ నైపుణ్యాలు, పాఠశాలల్లో సహచరుల మధ్యవర్తిత్వం
మానవ హక్కుల విద్యUDHR, బాలల హక్కులు (UNCRC 1989), గౌరవం
నిరాయుధీకరణ, ప్రపంచ విద్యయుద్ధ ప్రభావాలు, పరస్పర ఆధారితత్వం
పర్యావరణ / సుస్థిరతప్రకృతితో శాంతి
అంతర్గత లేదా ఆధ్యాత్మికమైండ్‌ఫుల్‌నెస్ (mindfulness), ఆత్మనియంత్రణ, విలువల విద్య

5. శాంతిని కొలవడం. ఐఈపీ పాజిటివ్ పీస్ ఇండెక్స్ (Positive Peace Index) (శాంతిని నిలబెట్టే వైఖరులు, సంస్థలు, నిర్మాణాలు), గ్లోబల్ టెర్రరిజం ఇండెక్స్ (Global Terrorism Index) కూడా ప్రచురిస్తుంది. జీపీఐ స్కోర్లు అంతర్గత, బాహ్య శాంతిని కలుపుతాయి; స్కోరు తక్కువైతే ఎక్కువ శాంతి. ర్యాంకులు ప్రతి జూన్‌లో మారుతాయి, కాబట్టి ర్యాంకు గురించిన పరీక్ష వాస్తవం ఎప్పుడూ ఎడిషన్ సంవత్సరంతో కలిపి ఉంటుంది.

6. పరిమితులు, విమర్శ. పాఠశాలే హింసాత్మకంగా ఉన్నప్పుడు (శారీరక శిక్ష, బెదిరింపులు, వివక్ష) లేదా పాఠ్యపుస్తకాలు యుద్ధాన్ని కీర్తించి మూస భావనలను వ్యాప్తి చేసినప్పుడు శాంతి పాఠాలు విఫలమవుతాయి. న్యాయంగా, ప్రజాస్వామ్యంగా, శ్రద్ధగా ఉండే పాఠశాల ఉపన్యాసాల కంటే తన గుప్త పాఠ్యప్రణాళిక (hidden curriculum) ద్వారానే ఎక్కువ శాంతిని నేర్పుతుంది.

మూలాలు: BRAOU B.Ed.SE Sem 1 Contemporary India and Education (13802), English and Telugu editions, Unit 2 (functions of the school: international understanding), Unit 3 (humanism), Unit 5 (Tagore), Units 12 and 20 (UN, right to education, international conventions); BRAOU B.Ed.SE Sem 3 Pedagogy of Teaching of Social Studies (33804), Unit 1 (aims: international understanding, brotherhood of man); BRAOU B.A. Psychology Sem 5 Educational Psychology (52401), Units 9-10 (null curriculum, the teacher's role for universal peace); Charter of the United Nations (1945); Constitution of UNESCO (London, 16 November 1945); UNESCO, Recommendation concerning Education for International Understanding, Co-operation and Peace (1974) and its 2023 replacement on education for peace, human rights and sustainable development; UN General Assembly, Declaration and Programme of Action on a Culture of Peace (resolution 53/243, 1999); resolutions on the International Day of Peace (1981, 2001) and the International Day of Non-Violence (2007); J. Delors and others, Learning: The Treasure Within (UNESCO, 1996); NCERT, National Curriculum Framework 2005 and the position paper of the National Focus Group on Education for Peace (2006); Report of the Education Commission 1964-66 (Kothari); National Policy on Education 1986; J. Galtung, "Violence, Peace, and Peace Research", Journal of Peace Research (1969); Institute for Economics and Peace, Global Peace Index (2025 edition); APPSC Hostel Welfare Officer Paper II, 2022 and 2025 papers with final keys

చివరిగా సరిచూసిన తేదీ: 2026-10-23.

ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.

యాప్‌లో ప్రాక్టీస్ చేయండి ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి

అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Community, language, values and peace notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.