విష్ణువు అవతారాలు: దశావతారాలు, భాగవతంలోని 22…

ముఖ్య వాస్తవాలు

అవతారం అంటే "దిగి రావడం". గీతలో (4.7-8) ప్రయోజనం: యుగయుగాన సజ్జనులను రక్షించడం, దుష్టులను నాశనం చేయడం, ధర్మాన్ని పునఃస్థాపించడం.
దశావతారాలు (చాలా తెలుగు పుస్తకాలలోని క్రమం): మత్స్యం, కూర్మం, వరాహం, నరసింహస్వామి, వామనుడు, పరశురాముడు, రాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, బుద్ధుడు, కల్కి. కాబట్టి నరసింహస్వామి తర్వాత వెంటనే వామనుడు, బుద్ధుడు 9వ అవతారం. కొన్ని జాబితాలు బలరాముడిని 8వ స్థానంలో, శ్రీకృష్ణుడిని 9వ స్థానంలో ఉంచుతాయి.
యుగాల వారీగా (పరీక్షల లెక్క):
- సత్యయుగం (Satya yuga) (కృతయుగం): 4, మత్స్యం, కూర్మం, వరాహం, నరసింహస్వామి.
- త్రేతాయుగం (Treta yuga): 3, వామనుడు, పరశురాముడు, రాముడు.
- ద్వాపరయుగం (Dvapara yuga): శ్రీకృష్ణుడు (బలరాముడిని లెక్కించే జాబితాలలో ఆయనతో పాటు).
- కలియుగం (Kali yuga): బుద్ధుడు (దాని ప్రారంభంలో), కల్కి (దాని చివరలో, ఇంకా రావలసి ఉంది).
జంతు రూపాలు: మత్స్యం (చేప), కూర్మం (తాబేలు), వరాహం (పంది). సగం మనిషి సగం సింహం: నరసింహస్వామి. మొదటి మానవ రూపం: వామనుడు (పొట్టివాడు).
భాగవత జాబితా: 1వ స్కంధం, 3వ అధ్యాయం 22 అవతారాలను పేర్కొంటుంది: వరాహం 2వ, మత్స్యం 10వ, కూర్మం 11వ, నరసింహస్వామి 14వ, వామనుడు 15వ, రాముడు 18వ, బలరాముడు 19వ, శ్రీకృష్ణుడు 20వ, బుద్ధుడు 21వ, కల్కి 22వ. 22 కూడా మొత్తం కాదు: అవతారాలు అసంఖ్యాకం.
అదే అధ్యాయం "శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా భగవంతుడే" (కృష్ణస్తు భగవాన్ స్వయమ్ (Krishnastu Bhagavan svayam)) అంటుంది; మిగిలినవారు అంశలు (amsha) లేదా శక్తులు.
భాగవత పురాణం (Bhagavata Purana) ప్రకారం కపిలుడు (Kapila) (సాంఖ్యం (Samkhya) బోధకుడు) విష్ణువు అవతారం.
గుర్తుంచుకోవలసిన తల్లిదండ్రులు:
- వామనుడు: అదితి (Aditi), కశ్యపుడు (Kashyapa); ఇంద్రుడి తమ్ముడు కాబట్టి ఉపేంద్రుడు అని పేరు.
- పరశురాముడు: జమదగ్ని, రేణుక.
- రాముడు: దశరథుడు (Dasharatha), కౌసల్య (Kausalya).
- బలరాముడు: వసుదేవుడు, రోహిణి (దేవకి గర్భం నుంచి మార్చబడినందున సంకర్షణుడు); ఆదిశేషుడి అంశ.
- శ్రీకృష్ణుడు: వసుదేవుడు, దేవకి; పెంచినవారు నందుడు, యశోద.
- కపిలుడు: కర్దముడు, దేవహూతి.
- దత్తాత్రేయుడు: అత్రి, అనసూయ.
- ఋషభుడు: నాభి, మేరుదేవి.
- కల్కి: శంభల గ్రామంలో విష్ణుయశుడికి జన్మించనున్నాడు; దేవదత్తం అనే గుర్రంపై వస్తాడు.

వివరణ

పది అవతారాలు, ఒక్కొక్కటి ఎందుకు వచ్చింది.

అవతారం	ఎందుకు వచ్చాడు	ప్రత్యర్థి / సహాయం పొందినవారు	స్కంధం
మత్స్యం	ప్రళయంలో (pralaya) వేదాలను, జీవుల బీజాలను కాపాడాడు	వేదాలను దొంగిలించిన రాక్షసుడు (భాగవతంలో హయగ్రీవుడు; తెలుగు సంప్రదాయంలో సోమకాసురుడు (Somakasura)); సత్యవ్రత మహారాజును కాపాడాడు, ఆయనే తర్వాత వైవస్వత మనువు (Vaivasvata Manu)	8
కూర్మం	క్షీరసాగర మథనంలో మునిగిపోతున్న మందర పర్వతాన్ని (Mandara) వీపుపై మోశాడు	దేవతలు, అసురులు; తాడు వాసుకి సర్పం	8
వరాహం	భూమిని (భూదేవి) విశ్వ జలాల నుంచి తన కోరలపై పైకి ఎత్తాడు	హిరణ్యాక్షుడిని (Hiranyaksha) చంపాడు	3
నరసింహస్వామి	బాల భక్తుడు ప్రహ్లాదుడిని (Prahlada) రక్షించాడు	హిరణ్యకశిపుడిని (Hiranyakashipu) చంపాడు	7
వామనుడు	యుద్ధం లేకుండా ఇంద్రుడికి మూడు లోకాలను తిరిగి ఇప్పించాడు	బలి నుంచి మూడు అడుగుల భూమి యాచించాడు; త్రివిక్రముడయ్యాడు	8
పరశురాముడు	అహంకారులైన క్షత్రియులను (Kshatriya) శిక్షించాడు	హైహయ వంశపు కార్తవీర్యార్జునుడు (సహస్రార్జునుడు); భూమిని 21 సార్లు క్షత్రియ రహితం చేశాడు	9
రాముడు	ఆదర్శ రాజు; రావణుడిని అంతం చేశాడు	రావణుడు (Ravana), కుంభకర్ణుడు	9
శ్రీకృష్ణుడు	కంసుడిని, దుష్ట రాజుల భారాన్ని నాశనం చేశాడు; గీతను బోధించాడు	కంసుడు, పూతన, నరకుడు, శిశుపాలుడు	10
బుద్ధుడు	కలియుగ ప్రారంభంలో, వైదిక (Vedic) కర్మలను దుర్వినియోగం చేసేవారిని మళ్లించడానికి	అంజనుడి కుమారుడు, కీకటం (గయ ప్రాంతం)లో జన్మించాడు	1
కల్కి	కలియుగ దుష్టత్వాన్ని అంతం చేసి కొత్త సత్యయుగాన్ని ప్రారంభించడానికి	ఖడ్గంతో దేవదత్తం అనే తెల్ల గుర్రంపై వస్తాడు	12

మత్స్యావతారం విపులంగా (8వ స్కంధం, చివరి అధ్యాయం, 24).

ద్రవిడ దేశాన్ని పాలించిన రాజర్షి సత్యవ్రతుడు కృతమాల నదిలో అర్ఘ్యం ఇస్తుండగా ఆయన దోసిలిలోకి ఒక చిన్న చేప పడి, పెద్ద చేపల నుంచి రక్షించమని వేడుకుంది.
అది ఆయన కమండలాన్ని, పెద్ద పాత్రను, మడుగును, చెరువును మించి పెరిగింది; అప్పుడు అది విష్ణువని ఆయన గ్రహించాడు.
ఏడవ రోజున ప్రళయం వస్తుందని చేప హెచ్చరించింది. సప్తర్షులు, మొక్కలు, విత్తనాలతో పడవ ఎక్కాలి. వాసుకి సర్పంతో ఆ పడవను చేప ఒంటి కొమ్ముకు కట్టారు; ప్రయాణంలో మత్స్యం ఆయనకు బ్రహ్మజ్ఞానం బోధించింది.
నిద్రిస్తున్న బ్రహ్మ నోటి నుంచి జారిన వేదాలను హయగ్రీవుడు అనే అసురుడు దొంగిలించాడు; మత్స్యం అతనిని చంపి వేదాలను తిరిగి ఇచ్చింది.
సత్యవ్రతుడు తర్వాత వివస్వంతుడి (సూర్యుడు) కుమారుడు శ్రాద్ధదేవుడిగా జన్మించాడు: ఆయనే ప్రస్తుత (7వ) మన్వంతరానికి మనువైన వైవస్వత మనువు. ఆ పడవలో మత్స్యం మనువుకు (Manu) చేసిన బోధనే మత్స్య పురాణం (Matsya Purana).

కూర్మం, సముద్ర మథనం (Samudra Manthana) (8వ స్కంధం).

ఇంద్రుడికి దుర్వాసుడు (Durvasa) ఇచ్చిన శాపంతో దేవతలు బలం కోల్పోయారు; అందుకే విష్ణువు సలహాపై బలి నాయకత్వంలోని అసురులతో సంధి చేసుకుని అమృతం (amrita) కోసం క్షీరసాగరాన్ని (Ocean of Milk) మథించారు.
కవ్వం: మందర పర్వతం; దేవతలు, అసురులు దానిని ఎత్తలేకపోయారు, విష్ణువు కోసం గరుడుడు దానిని సముద్రానికి మోసుకొచ్చాడు. తాడు: వాసుకి. మందరం మునిగిపోవడం మొదలైనప్పుడు ఆధారం: కూర్మం.
తోక పట్టుకోవడం తమకు అవమానమని భావించి అసురులు వాసుకి తల వైపు పట్టుకున్నారు; దేవతలు తోక పట్టుకున్నారు.
మొదట వచ్చింది హాలాహలం (Halahala) (కాలకూట) విషం. శివుడు దానిని తాగి కంఠంలో నిలిపాడు, అందుకే నీలకంఠుడు.

వచ్చినది	ఎవరికి	వచ్చినది	ఎవరికి
కామధేనువు (సురభి)	యజ్ఞ హవిస్సు కోసం ఋషులకు	కౌస్తుభ మణి	వక్షస్థలంపై ధరించిన విష్ణువుకు
ఉచ్చైఃశ్రవం అనే గుర్రం	బలికి	లక్ష్మీదేవి	విష్ణువును వరించింది
నాలుగు దంతాల ఏనుగు ఐరావతం	ఇంద్రుడికి	వారుణి	అసురులకు
పారిజాత వృక్షం, అప్సరసలు	దేవలోకానికి	అమృతంతో ధన్వంతరి	కలశాన్ని అసురులు లాక్కున్నారు

మోహిని (Mohini) (విష్ణువు యొక్క మనోహర స్త్రీ రూపం) అసురులను మోహింపజేసి కలశం తీసుకుని అమృతాన్ని దేవతలకు మాత్రమే పంచింది.
రాహువు వేషం మార్చి దేవతల వరుసలో కూర్చున్నాడు; సూర్యచంద్రులు అతనిని గుర్తించి చెప్పగా విష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో అతని తల నరికాడు. ఆ తల అమృతం రుచి చూసినందున బతికి ఉంది; గ్రహణాల కథ దీని నుంచే.

వరాహం (3వ స్కంధం).

భూమి రసాతలానికి మునిగిపోయింది. బ్రహ్మ నాసిక నుంచి ఒక చిన్న వరాహం వచ్చి, మహాకాయంగా పెరిగి, నీటిలోకి దూకి భూమిని తన కోరలపై ఎత్తింది.
యుద్ధం కోరుకున్న హిరణ్యాక్షుడు సముద్రంలో వరుణుడిని సవాలు చేశాడు; హరి మాత్రమే అతనిని ఓడించగలడని వరుణుడు చెప్పాడు. భూమిని ఎత్తుతున్న వరాహాన్ని కనుగొని హిరణ్యాక్షుడు ఎగతాళి చేశాడు.
వరాహం మొదట భూమిని నీటిపై సురక్షితంగా నిలిపి, తర్వాత ప్రధానంగా గదలతో అతనితో పోరాడి, సంధ్యా సమయం సమీపిస్తుండగా చంపింది.

వరాహం, నరసింహస్వామి: ఇద్దరు సోదరులు. హిరణ్యాక్షుడు, హిరణ్యకశిపుడు దితి (Diti), కశ్యపుల కుమారులు. వారు వైకుంఠ ద్వారపాలకులైన జయవిజయులు (Jaya and Vijaya); నలుగురు కుమారుల శాపంతో అసురులుగా జన్మించారు.

జన్మ	యుగం	ఎవరుగా	ఎవరి చేతిలో హతులయ్యారు
1వ	సత్య	హిరణ్యాక్షుడు, హిరణ్యకశిపుడు	వరాహం, నరసింహస్వామి
2వ	త్రేతా	రావణుడు, కుంభకర్ణుడు (Kumbhakarna)	రాముడు
3వ	ద్వాపర	శిశుపాలుడు (Shishupala), దంతవక్త్రుడు	శ్రీకృష్ణుడు

నరసింహస్వామి వరాన్ని ఛేదించిన తీరు (7వ స్కంధం). బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం ప్రకారం హిరణ్యకశిపుడిని మనిషి గానీ జంతువు గానీ, పగలు గానీ రాత్రి గానీ, లోపల గానీ బయట గానీ, భూమిపై గానీ ఆకాశంలో గానీ, ఏ ఆయుధంతో గానీ చంపలేరు. నరసింహస్వామి మనిషీ కాదు, జంతువూ కాదు. ఆయన స్తంభం నుంచి బయటకు వచ్చి, సంధ్యా సమయంలో, గడప మీద, తన ఒడిలో పెట్టుకుని గోళ్లతో చీల్చి చంపాడు. తర్వాత ఏ దేవుడూ, లక్ష్మీదేవి కూడా ఆయనను శాంతింపజేయలేకపోయారు; బ్రహ్మ ప్రహ్లాదుడిని పంపాడు, బాలుడు పాదాలపై వాలగానే స్వామి శాంతించాడు.

వామనుడు, బలి (8వ స్కంధం).

దేవతల కోసం దుఃఖిస్తున్న అదితి కశ్యపుడు ఉపదేశించిన పయోవ్రతం ఆచరించింది: పన్నెండు రోజులు (ఫాల్గుణ శుక్ల 1 నుంచి 12) కేవలం పాలు తాగుతూ "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" జపించింది.
వామనుడు భాద్రపద శుక్ల ద్వాదశి నాడు శ్రవణ నక్షత్రంలో జన్మించాడు (వామన జయంతి). ఇంద్రుడి తమ్ముడు కాబట్టి ఉపేంద్రుడు.
ఆయన ఉపనయనంలో లభించిన కానుకలు:

ఇచ్చినవారు	కానుక	ఇచ్చినవారు	కానుక
సూర్యుడు	గాయత్రీ మంత్రం	బ్రహ్మ	కమండలం
బృహస్పతి	యజ్ఞోపవీతం	సరస్వతి	జపమాల
కశ్యపుడు	మేఖల	సప్తర్షులు	దర్భలు
అదితి	కౌపీనం	కుబేరుడు	భిక్షాపాత్ర
భూదేవి	కృష్ణాజినం	పార్వతి	తొలి భిక్ష
చంద్రుడు	దండం	ఆకాశం	గొడుగు

ప్రహ్లాదుడి మనుమడైన బలి మూడు లోకాలను జయించాడు. నర్మదా (Narmada) తీరంలోని భృగుకచ్ఛంలో బలి చేస్తున్న యజ్ఞానికి (yajna) వామనుడు వచ్చి మూడు అడుగులు అడిగాడు.
శుక్రాచార్యులు (Shukracharya) బలిని హెచ్చరించాడు; బలి మాట నిలబెట్టుకోగా రాజ్యం కోల్పోతావని శపించాడు. దానం కోసం బలి భార్య వింధ్యావళి బంగారు కలశం తెచ్చింది.
వామనుడు త్రివిక్రముడిగా పెరిగాడు: ఒక అడుగు భూమిని, రెండవది స్వర్గాన్ని ఆక్రమించాయి; ఆ పాదంపై బ్రహ్మ పోసిన నీరే గంగ అయింది. గరుడుడు బలిని వరుణ పాశాలతో బంధించాడు; మూడవ అడుగు కోసం బలి తన తలనే సమర్పించాడు.
బలిని సుతల లోకాన్ని (Sutala) పాలించడానికి పంపాడు, విష్ణువే అతని ద్వారపాలకుడయ్యాడు; సావర్ణి (8వ) మన్వంతరంలో బలి ఇంద్రుడు అవుతాడని వరమిచ్చాడు.

పరశురాముడు, కార్తవీర్యుడు (9వ స్కంధం).

మాహిష్మతికి చెందిన హైహయ రాజు కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుడిని సేవించి వెయ్యి చేతులు పొందాడు. ఒకసారి రావణుడిని కూడా బంధించాడు.
జమదగ్ని ఆశ్రమం నుంచి కామధేనువును బలవంతంగా తీసుకెళ్లాడు. పరశురాముడు అతని 17 అక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, చేతులు నరికి, ఆవును తిరిగి తెచ్చాడు.
బ్రాహ్మణుడు క్షమించాలని చెప్పి జమదగ్ని ఆయనను ఏడాది తీర్థయాత్రకు పంపాడు. తర్వాత కార్తవీర్యుడి కుమారులు జమదగ్నిని చంపారు; రేణుక 21 సార్లు గుండె బాదుకుంది, పరశురాముడు దుష్ట క్షత్రియులను 21 సార్లు నిర్మూలించాడు. వారి రక్తంతో ఐదు మడుగులు ఏర్పడ్డాయి, అదే శమంతపంచకం. ఆయన భూమిని బ్రాహ్మణులకు దానం చేసి మహేంద్రగిరిపై నివసిస్తున్నాడు.

దత్తాత్రేయుడు. అత్రి, అనసూయలకు ముగ్గురు కుమారులు: దత్తాత్రేయుడు (విష్ణువు అంశ), సోముడు (బ్రహ్మ అంశ), దుర్వాసుడు (రుద్రుడి అంశ). ఆయన జననం 4వ స్కంధంలో ఉంది.

బలరాముడు. ఆదిశేషుడి అంశ. దేవకి ఏడవ గర్భాన్ని యోగమాయ రోహిణి గర్భంలోకి మార్చింది, అందుకే సంకర్షణుడు ("ఆకర్షించబడినవాడు"). ఇతర పేర్లు: బలభద్రుడు, హలధరుడు (నాగలి ధరిస్తాడు), హలాయుధుడు; ఆయన రెండో ఆయుధం రోకలి (ముసలం). ఉపేంద్రుడు ఆయన పేరు కాదు; అది వామనుడి పేరు.

శ్రీకృష్ణుడు.

పూర్వయుగాలలో దేవకీ వసుదేవులు పృశ్ని, సుతపుడు; విష్ణువు వారి కుమారుడు పృశ్నిగర్భుడు; తర్వాత వారు అదితి, కశ్యపులు, ఆయన వామనుడు; మూడోసారి ఆయన శ్రీకృష్ణుడు.
ఇంద్రుడి తుఫానుకు ఎదురుగా ఏడు రోజులు గోవర్ధనాన్ని ఒక చేతితో ఎత్తి పట్టాడు (జనప్రియ కథనంలో చిటికెన వేలిపై).
నరనారాయణ మునులు మళ్లీ అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడుగా జన్మించారు.

1వ స్కంధం, 3వ అధ్యాయంలోని 22 అవతారాలు (గ్రంథంలోని క్రమంలో):

సం.	అవతారం	సం.	అవతారం
1	నలుగురు కుమారులు (సనకుడు, సనందనుడు, సనాతనుడు, సనత్కుమారుడు)	12	ధన్వంతరి
2	వరాహం	13	మోహిని
3	నారదుడు	14	నరసింహస్వామి
4	నరనారాయణులు	15	వామనుడు (Vamana)
5	కపిలుడు	16	పరశురాముడు (Parashurama)
6	దత్తాత్రేయుడు	17	వ్యాసుడు
7	యజ్ఞుడు	18	రాముడు
8	ఋషభుడు	19	బలరాముడు
9	పృథువు	20	శ్రీకృష్ణుడు
10	మత్స్యం	21	బుద్ధుడు
11	కూర్మం	22	కల్కి

అంతగా తెలియని అవతారాలు ఏం చేశారు.

కుమారులు: జీవితాంతం బ్రహ్మచారులుగా ఉండి జ్ఞానాన్ని బోధించిన బ్రహ్మ కుమారులు.
నారదుడు (Narada): భగవంతుడి కోసం చేసే కర్మల మార్గమైన సాత్వత (పాంచరాత్ర (Pancharatra)) తంత్రాన్ని (Tantra) బోధించాడు.
నరనారాయణులు: ధర్ముడు, మూర్తిల కుమారులు; బదరికాశ్రమంలో తపస్సు చేశారు.
కపిలుడు: తన తల్లి దేవహూతికి సాంఖ్యం, భక్తిని బోధించాడు (3వ స్కంధం). ఇంద్రుడు దాచిన యజ్ఞాశ్వాన్ని ఆయన దొంగిలించాడని నిందించి అవమానించినప్పుడు సగరుడు (Sagara) అనే మహారాజు 60,000 మంది కుమారులు బూడిదయ్యారు (9వ స్కంధం).
దత్తాత్రేయుడు: అలర్కుడికి, ప్రహ్లాదుడికి ఆత్మజ్ఞానాన్ని (ఆన్వీక్షికి (anvikshiki)) బోధించాడు. 11వ స్కంధంలో ఆయనతో గుర్తించబడే ఒక అవధూత, ప్రకృతి నుంచి తాను నేర్చుకున్న 24 గురువుల గురించి యదు మహారాజుకు చెబుతాడు.
యజ్ఞుడు: రుచి, ఆకూతిల కుమారుడు; మొదటి (స్వాయంభువ) మన్వంతరంలో (manvantara) ఇంద్రుడిగా ఉన్నాడు.
ఋషభుడు: నాభి, మేరుదేవిల కుమారుడు; భరతుడి తండ్రి, ఆయన పేరు మీదే భారతవర్షం అనే పేరు వచ్చింది; సన్యాస మార్గాన్ని చూపించాడు. జైనులు ఆయనను మొదటి తీర్థంకరుడిగా (Tirthankara) గౌరవిస్తారు.
పృథువు: మరణించిన దుష్ట రాజు వేనుడి బాహువు నుంచి జన్మించాడు; పంటల కోసం భూమిని ఆవుగా భావించి పితికాడు, అందుకే భూమిని పృథ్వి అంటారు.
ధన్వంతరి: అమృత కలశంతో సముద్రం నుంచి వచ్చాడు; ఆయుర్వేద (Ayurveda) దేవుడు.
వ్యాసుడు: పరాశరుడు (Parashara), సత్యవతి (Satyavati)ల కుమారుడు; వేదాన్ని విభజించి, మహాభారతం (Mahabharata), పురాణాలను (Puranas) రచించాడు.
హంస (2వ స్కంధంలోని పెద్ద జాబితాలో): హంస రూపంలో విష్ణువు సనకాది మునులకు సమాధానాలు చెప్పాడు (హంస గీత, 11వ స్కంధం).

14 మంది మనువులు (8వ స్కంధం). బ్రహ్మకు ఒక పగలులో 14 మన్వంతరాలు ఉంటాయి.

సం.	మనువు	సం.	మనువు
1	స్వాయంభువ	8	సావర్ణి
2	స్వారోచిష	9	దక్షసావర్ణి
3	ఉత్తమ	10	బ్రహ్మసావర్ణి
4	తామస	11	ధర్మసావర్ణి
5	రైవత	12	రుద్రసావర్ణి
6	చాక్షుష	13	దేవసావర్ణి
7	వైవస్వత (ప్రస్తుతం)	14	ఇంద్రసావర్ణి

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

అహోబిలం (నంద్యాల జిల్లా): హిరణ్యకశిపుడితో నరసింహస్వామి పోరాటం ఇక్కడే జరిగిందని స్థానిక సంప్రదాయం; నవ నరసింహ క్షేత్రాలు, ఉగ్ర స్తంభం. అహోబిల మఠం పీఠం ఇక్కడే.
సింహాచలం (విశాఖపట్నం): వరాహ-నరసింహ సమ్మిళిత రూపమైన వరాహ లక్ష్మీ నరసింహస్వామి; చందనోత్సవం (Chandanotsavam) (అక్షయ తృతీయ (Akshaya Tritiya), వైశాఖం) రోజు తప్ప ఏడాది పొడవునా చందనంతో కప్పి ఉంటాడు. మొదటి ఆలయాన్ని ప్రహ్లాదుడు నిర్మించాడని ఐతిహ్యం.
శ్రీకూర్మం (శ్రీకాకుళం జిల్లా): విష్ణువును కూర్మంగా పూజించే అరుదైన ఆలయం.
తిరుమల: స్వామి పుష్కరిణి (Swami Pushkarini) ఒడ్డున భూ వరాహస్వామి ఆలయం. తిరుమలను ఆదివరాహ క్షేత్రం (Adi Varaha Kshetra) అంటారు; వేంకటేశ్వరుడి కంటే ముందు వరాహస్వామికే మొదటి పూజ, నైవేద్యం (naivedya) సమర్పించడం సంప్రదాయం.
ఇతర నరసింహ క్షేత్రాలు: మంగళగిరి (పానకాల నరసింహస్వామి, బెల్లం నీరు నైవేద్యం), అంతర్వేది (కోనసీమ (Konaseema)), వేదాద్రి (ఎన్టీఆర్ జిల్లా).
ఒంటిమిట్ట (Vontimitta) (కడప జిల్లా): కోదండరామాలయం; 2015 నుంచి రాష్ట్ర అధికారిక శ్రీరామనవమి (Sri Rama Navami) వేడుకలు ఇక్కడే జరుగుతున్నాయి.
పోతన ఆంధ్ర మహాభాగవతం (Andhra Maha Bhagavatamu) వామన చరిత్ర, ప్రహ్లాద చరిత్రలను తెలుగు ఇళ్లలో అందరికీ తెలిసిన కథలుగా మార్చింది. బలి కలశం గొట్టానికి అడ్డుపడిన శుక్రాచార్యుడు కన్ను కోల్పోయే ఘట్టం ఈ తెలుగు కథనాలలో ఎంతో ప్రసిద్ధం.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సత్యయుగంలో వామనుడితో సహా ఐదు అవతారాలు." ✓ నాలుగు: మత్స్యం, కూర్మం, వరాహం, నరసింహస్వామి. వామనుడు త్రేతాయుగంలో మొదటివాడు.
✗ "నరసింహస్వామి హిరణ్యాక్షుడిని చంపాడు." ✓ వరాహం హిరణ్యాక్షుడిని చంపింది; నరసింహస్వామి హిరణ్యకశిపుడిని చంపాడు.
✗ "కూర్మం దొంగిలించిన వేదాలను తిరిగి తెచ్చింది." ✓ మత్స్యం వేదాలను తిరిగి తెచ్చింది; కూర్మం మందర పర్వతాన్ని మోసింది.
✗ "ప్రళయంలో మత్స్యం పరీక్షిత్తు (Parikshit) / దక్షుడిని (Daksha) కాపాడింది." ✓ మనువును (సత్యవ్రతుడు) కాపాడింది.
✗ "ఐదవ రోజున ప్రళయం వస్తుందని మత్స్యం చెప్పింది." ✓ ఏడవ రోజున.
✗ "దేవతలు వాసుకి తల పట్టుకున్నారు." ✓ అసురులు తల పట్టుకున్నారు; దేవతలు తోక పట్టుకున్నారు.
✗ "సముద్ర మథనంలో సుదర్శన చక్రం వచ్చింది." ✓ రాలేదు; కౌస్తుభం, ఐరావతం, కామధేనువు, లక్ష్మీదేవి, అమృతం వచ్చాయి.
✗ "వామనుడు దితి కుమారుడు." ✓ వామనుడు అదితి, కశ్యపుల కుమారుడు; దితి అసురుల తల్లి.
✗ "ఉపేంద్రుడు బలరాముడి పేరు." ✓ ఉపేంద్రుడు వామనుడు; బలరాముడు సంకర్షణుడు, హలధరుడు, బలభద్రుడు.
✗ "సంస్కృత భాగవతం ప్రకారం శుక్రాచార్యుడు కలశంలో కన్ను కోల్పోయాడు." ✓ బంగారు కలశాన్ని వింధ్యావళి తెచ్చిందని మాత్రమే అది చెబుతుంది; కన్ను కథ జనప్రియ, తెలుగు కథనాల చేర్పు.
✗ "సముద్ర మథనంలోని మోహిని భస్మాసురుడిని మోసగించింది." ✓ భస్మాసురుడి కథ వేరే సంప్రదాయం; మథనంలో మోహిని అమృతాన్ని మాత్రమే పంచుతుంది.
✗ "ఏడు జన్మలు మిత్రులుగా కాకుండా మూడు జన్మలు శత్రువులుగా జయవిజయులు ఎంచుకున్నారని భాగవతం చెబుతుంది." ✓ ఆ ఎంపిక తర్వాతి జనప్రియ కథనం; భాగవతంలో కేవలం మూడు జన్మలు.
✗ "విష్ణు పురాణం (Vishnu Purana) ప్రకారం కపిలుడు అవతారం." ✓ పరీక్ష సమాధానం భాగవత పురాణం.
✗ "బకుడిని వరాహం చంపింది." ✓ బకాసురుడిని (Bakasura) బృందావనంలో శ్రీకృష్ణుడు చంపాడు (మరో బకుడిని ఏకచక్రపురంలో (Ekachakrapura) భీముడు (Bhima) చంపాడు).
✗ "బలరాముడు దేవకి కుమారుడు మాత్రమే." ✓ దేవకి గర్భంలో పడి రోహిణి గర్భంలోకి మార్చబడ్డాడు; రోహిణి ఆయన తల్లి.

త్వరిత పునశ్చరణ

దశావతారాలు: మత్స్యం, కూర్మం, వరాహం, నరసింహస్వామి, వామనుడు, పరశురాముడు, రాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, బుద్ధుడు (9వ), కల్కి.
సత్య 4, త్రేతా 3 (వామనుడు, పరశురాముడు, రాముడు); కలి: బుద్ధుడు, కల్కి.
22 జాబితా: మత్స్యం 10, కూర్మం 11, నరసింహస్వామి 14, బలరాముడు 19; మొత్తం అసంఖ్యాకం.
మత్స్యం: ద్రవిడ రాజు సత్యవ్రతుడు, కృతమాల, ఏడవ రోజు, వాసుకితో కొమ్ముకు; తర్వాత వైవస్వత మనువు.
మథనం: దుర్వాసుడి శాపం, అసురుల నాయకుడు బలి, మందరాన్ని తెచ్చిన గరుడుడు, మొదట హాలాహలం, కామధేనువు ఋషులకు.
వరాహం కోరలపై భూమిని ఎత్తి హిరణ్యాక్షుడిని చంపింది; నరసింహస్వామి: సంధ్య, గడప, గోళ్లు.
వామనుడు: పయోవ్రతం, శ్రవణ నక్షత్రం, ఉపేంద్రుడు; వింధ్యావళి కలశం; సావర్ణిలో బలి ఇంద్రుడు.
పరశురాముడు: జమదగ్ని కుమారుడు; కార్తవీర్యుడు (దత్తాత్రేయుడి వల్ల చేతులు); 21 సార్లు.
బలరాముడు: ఆదిశేషుడు, సంకర్షణుడు, హలధరుడు; శ్రీకృష్ణుడు ముందు పృశ్నిగర్భుడు.
కల్కి: శంభల, విష్ణుయశుడి కుమారుడు, దేవదత్తం గుర్రం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

వైష్ణవ సంప్రదాయంలో అవతారాల రకాలు:
- పూర్ణ (పూర్తి): శ్రీకృష్ణుడు, చాలామంది దృష్టిలో రాముడు, నరసింహస్వామి కూడా.
- అంశ (పాక్షిక): మిగిలిన చాలామంది.
- ఆవేశ / శక్త్యావేశ (ఒక పని కోసం శక్తిని పొందిన వ్యక్తి): పరశురాముడు, నారదుడు, వ్యాసుడు, పృథువు.
- గుణావతారాలు: సృష్టి, రక్షణ, లయం కోసం బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు.
గ్రంథం, ప్రాంతాన్ని బట్టి జాబితాలు మారుతాయి.
- భాగవతం 1వ స్కంధంలో 22 అవతారాలను, 2వ స్కంధంలో (7వ అధ్యా.) హంస, హయగ్రీవుడు, హరి (గజేంద్రుడిని విడిపించినవాడు) లను చేర్చిన పెద్ద జాబితాను ఇస్తుంది.
- జయదేవుడి (Jayadeva) గీతగోవిందం (Gita Govinda) (12వ శతాబ్దం) బలరాముడిని, బుద్ధుడిని పది అవతారాలలో చేర్చి, శ్రీకృష్ణుడిని అన్నింటికీ మూలంగా భావిస్తుంది.
- చాలా దక్షిణ భారత దేవాలయ జాబితాలు బలరాముడిని, శ్రీకృష్ణుడిని ఉంచి బుద్ధుడిని వదిలేస్తాయి.
హయగ్రీవుడు, రెండు కథలు. 8వ స్కంధంలో హయగ్రీవుడు అనే రాక్షసుడు వేదాలను దొంగిలిస్తాడు, మత్స్యం అతనిని చంపుతుంది. మరోచోట మధుకైటభుల నుంచి వేదాలను తిరిగి తేవడానికి విష్ణువే గుర్రపు తల గల హయగ్రీవ రూపం ధరిస్తాడు. హయగ్రీవుడిని విద్యాదేవుడిగా కూడా పూజిస్తారు.
అవతారాలు, మన్వంతరాలు (8వ స్కంధం). 1వ (స్వాయంభువ) మన్వంతరంలో యజ్ఞుడు, 4వ (తామస (Tamasa)) మన్వంతరంలో హరి (గజేంద్రుడు), 6వ (చాక్షుష) మన్వంతరంలో కూర్మంగా అజితుడు, 7వ (వైవస్వత) మన్వంతరంలో వామనుడు. భాగవతం (8.24) మత్స్య ప్రళయాన్ని గత కల్పం (Kalpa) చివర (బ్రహ్మ రాత్రి) ఉంచుతుంది; మరికొన్ని పురాణాలు దీనిని 6వ (చాక్షుష) మన్వంతరం చివర ఉంచుతాయి.
పురాణంలోని బుద్ధుడు. కీకటంలో అంజనుడి కుమారుడైన భాగవత బుద్ధుడు సంక్షిప్త పౌరాణిక వ్యక్తి; చారిత్రక గౌతముడి జీవితాన్ని (శుద్ధోదనుడు, లుంబిని) దీనితో కలపవద్దు.
కల్కి తర్వాత. కొత్త కృతయుగంలో సూర్య, చంద్ర వంశాలను తిరిగి ప్రారంభించడానికి మరు, దేవాపి అనే రాజులు జీవించి ఉంటారని చెబుతారు (12వ స్కంధం).
పరిణామ వ్యాఖ్యానం. కొందరు ఆధునిక రచయితలు చేప → తాబేలు → పంది → నరసింహం → పొట్టి మనిషి → పూర్తి మనిషి అనే క్రమాన్ని పరిణామ చిత్రంగా చదువుతారు. ఇది ఆధునిక భావన, పురాణం స్వయంగా చెప్పినది కాదు.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: అవతార భావన ఒకే భగవంతుడు ప్రతి యుగంలో ధర్మంతో ముడిపడి చరిత్రలో మళ్లీ మళ్లీ కార్యం చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
అంశాలు: జంతు రూపాల నుంచి మానవ రూపాలకు క్రమంగా మార్పు; ప్రతి అవతారం ఒక నిర్దిష్ట ముప్పుకు సమాధానం; కాలక్రమంలో జాబితాలు పెరిగి కపిలుడు, ఋషభుడు, బుద్ధుడు వంటి వారిని కలుపుకున్నాయి, ఇది సంప్రదాయం ఇతర దర్శనాలను ఎలా ఇముడ్చుకుందో చూపిస్తుంది.
ఉదాహరణ: సింహాచలం, శ్రీకూర్మం వంటి ఆలయాలు కొన్ని అవతారాలు స్థానిక ఆరాధనలో ఎలా పాతుకుపోయాయో చూపిస్తాయి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.