భాగవతంలోని భక్తులు, కథలు, ప్రదేశాలు

ముఖ్య వాస్తవాలు

ఎవరు ఎవరికి చెప్పారు: వ్యాసుని కుమారుడు శుకుడు గంగ తీరంలో ఏడు రోజుల పాటు పరీక్షిత్తు మహారాజుకు భాగవతాన్ని చెప్పాడు. తర్వాత సూతుడు (ఉగ్రశ్రవసుడు) దాన్ని నైమిశారణ్యంలో శౌనకునికి, ఇతర మునులకు మళ్ళీ చెప్పాడు.
పరీక్షిత్తు: అభిమన్యుడు, ఉత్తరల కుమారుడు, అర్జునుని మనవడు. ముని శమీకుని కుమారుడు శృంగి (APPSC స్పెల్లింగ్ Srungi) ఏడు రోజుల్లో తక్షకుడు కాటు వేసి మరణిస్తాడని ఆయనను శపించాడు. ఆయన కలికి (Kali) నివసించేందుకు ఈ స్థానాలు ఇచ్చాడు: జూదం, మద్యపానం, పరస్త్రీ సాంగత్యం, జీవహింస, బంగారం.
ధ్రువుడు: ఉత్తానపాద మహారాజు, సునీతిల కుమారుడు; సవతి తల్లి సురుచి, సవతి సోదరుడు ఉత్తముడు. గురువు నారదుడు; యమునా తీరంలోని మధువనంలో తపస్సు చేశాడు; ధ్రువ నక్షత్రం (Pole Star) అయ్యాడు (ధ్రువ లోకం). స్కంధం 4.
పృథువు: మరణించిన రాజు వేనుని శరీరం నుండి జన్మించాడు; భూమిని పితికాడు, అందుకే భూమికి పృథ్వి అని పేరు. స్కంధం 4.
అజామిళుడు: కన్యాకుబ్జానికి చెందిన పతితుడైన బ్రాహ్మణుడు, మరణ సమయంలో "నారాయణా" అని పిలిచి తరించాడు. స్కంధం 6.
ప్రహ్లాదుడు: హిరణ్యకశిపుడు, కయాధుల కుమారుడు; తల్లి గర్భంలో ఉండగానే నారదుని నుండి భక్తిని నేర్చుకున్నాడు; నరసింహస్వామి అతన్ని కాపాడాడు. స్కంధం 7.
గజేంద్రుడు: త్రికూట పర్వతంపై ఉన్న సరస్సులో మొసలికి చిక్కిన గజరాజు; విష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో అతన్ని విడిపించాడు. స్కంధం 8.
అంబరీషుడు: మనువు వంశానికి చెందిన రాజు (నభాగుడి కుమారుడు; శునశ్శేపుని కథలోని ఇక్ష్వాకు వంశపు అంబరీషుడు కాదు), ఏకాదశి వ్రతం పాటించినవాడు; దుర్వాసుని కోపాన్ని సుదర్శన చక్రం వెంటాడింది. స్కంధం 9.
బలి (బలిచక్రవర్తి): విరోచనుని కుమారుడు, ప్రహ్లాదుని మనవడు; గురువు శుక్రాచార్యులు; భార్య వింధ్యావళి; వామనునికి మూడు అడుగుల నేల దానం చేశాడు; సుతల లోకానికి పంపబడ్డాడు. స్కంధం 8.
భక్తి ఉదాహరణలు: పరీక్షిత్తు = శ్రవణం; ప్రహ్లాదుడు = స్మరణం; పృథువు = అర్చనం; అక్రూరుడు = వందనం; హనుమంతుడు = దాస్యం; అర్జునుడు = సఖ్యం; బలి = ఆత్మనివేదనం.
ద్వారక: గుజరాత్‌లో సముద్రంలో విశ్వకర్మ నిర్మించిన కృష్ణుని నగరం. ప్రభాస: యాదవులు ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకున్న చోటు, కృష్ణుడు దేహాన్ని విడిచిన చోటు. కామరూప (ప్రాగ్జ్యోతిషపురం, అస్సాం): నరకాసురుడు 16,100 మంది రాకుమార్తెలను బంధించిన చోటు (చాలా పుస్తకాలు దీనిని 16,000 అని చెబుతాయి).

వివరణ

పరీక్షిత్తు (స్కంధాలు 1, 12).

గర్భంలో ఉండగా అశ్వత్థామ బ్రహ్మాస్త్రం (Brahmastra) అతన్ని తాకింది; కృష్ణుడు గర్భంలో ప్రవేశించి అతన్ని కాపాడాడు. అతనికి విష్ణురాతుడు ("విష్ణువు ఇచ్చినవాడు") అని పేరు పెట్టారు. గర్భంలో తాను చూసిన దివ్య పురుషుని కోసం ప్రతి ఒక్కరినీ పరీక్షిస్తూ (పరీక్ష) ఉండడం వల్ల అతన్ని పరీక్షిత్తు అన్నారు.
ఎద్దు రూపంలోని ధర్మాన్ని, ఆవు రూపంలోని భూమిని కొడుతూ కనిపించిన కలికి అతను జూదం (ద్యూతం), మద్యపానం, పరస్త్రీ సాంగత్యం, జీవహింస, బంగారం ఉన్న చోట్లనే నివాసం ఇచ్చాడు. తర్వాత వేటాడుతూ దాహంతో ఉన్నప్పుడు మౌనంగా ఉన్న ముని శమీకుని మెడలో చచ్చిన పామును వేశాడు; శృంగి అతనికి తక్షకుని కాటుతో మరణం ప్రాప్తించాలని శపించాడు.
అతను రాజ్యాన్ని జనమేజయునికి అప్పగించి, గంగ తీరంలో ఉపవాసం ఉండి, శుకుని నుండి భాగవతం విన్నాడు. ఏడు రోజుల భాగవత పారాయణం (భాగవత సప్తాహం, Bhagavata Saptaha) దీని నుండే వచ్చింది.
అతని మరణం తర్వాత ప్రతీకారంగా జనమేజయుడు సర్పయాగం (Sarpa Yaga) చేశాడు. మహాభారతంలో (ఆది పర్వం) ఆస్తీకుడు దాన్ని ఆపాడు; భాగవతంలో (స్కంధం 12) బృహస్పతి నచ్చజెప్పి దాన్ని ముగింపజేశాడు.

ధ్రువుడు (స్కంధం 4).

స్వాయంభువ మనువు మనవడు. సుమారు ఐదేళ్ళ వయసులో సురుచి అతన్ని తండ్రి ఒడి నుండి నెట్టివేసింది.
తల్లి సునీతి భగవంతుని ఆశ్రయించమని చెప్పింది. నారదుడు అతనికి "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" అనే ద్వాదశాక్షరీ మంత్రాన్ని ఉపదేశించి, యమునా తీరంలోని మధువనానికి పంపాడు.
కఠోర తపస్సు తర్వాత విష్ణువు గరుడుడిపై ప్రత్యక్షమై శంఖంతో అతని చెంపను తాకాడు. ధ్రువునికి రాజ్యం లభించింది; మరణం తర్వాత ధ్రువ నక్షత్రంగా స్థిర స్థానం లభించింది.
ఒక యక్షుడు ఉత్తముని చంపినప్పుడు ధ్రువుడు యక్షులతో (కుబేరుని అనుచరులు) యుద్ధం చేశాడు. ఒక్కరి నేరానికి జాతి మొత్తం బాధపడకూడదని చెప్పి తాత స్వాయంభువ మనువు అతన్ని ఆపాడు. కుబేరుడు వరం ఇవ్వబోగా, హరిని ఎన్నడూ మరవకుండా ఉండాలని మాత్రమే ధ్రువుడు కోరాడు.

వేనుడు, పృథువు (స్కంధం 4).

రాజు అంగుడు, సునీథల కుమారుడైన వేనుడు యజ్ఞాలను నిషేధించి తననే పూజించాలని ఆజ్ఞాపించాడు; మునులు తమ శాపంతో అతన్ని చంపారు.
మునులు అతని శరీరాన్ని మథించారు. తొడ నుండి నల్లని, పొట్టి మనిషి నిషాదుడు వచ్చాడు; బాహువుల నుండి పృథువు, అతని రాణి అర్చి వచ్చారు.
భూమి పంటలను దాచుకుని ఆవు రూపంలో పారిపోయింది. స్వాయంభువ మనువును దూడగా, తన చేతులనే పాత్రగా చేసుకుని పృథువు ఆమెను పితికాడు; పొలాలు, పట్టణాల కోసం నేలను చదును చేశాడు.
అతను 99 అశ్వమేధ యాగాలు పూర్తి చేశాడు. వందవ యాగపు గుర్రాన్ని ఇంద్రుడు దొంగిలించాడు; బ్రహ్మ ఆ యాగాన్ని ఆపాడు, విష్ణువు వారిద్దరినీ సమాధానపరిచాడు. వరంగా పృథువు హరి కథలను వింటూ ఉండే అవకాశాన్ని మాత్రమే కోరాడు.

ప్రచేతసులు, పురంజనుడు (స్కంధం 4).

పృథువు వంశంలోని రాజు ప్రాచీనబర్హికి పది మంది కుమారులు, వారే ప్రచేతసులు. శివుడు వారికి విష్ణువుపై ఒక స్తోత్రాన్ని, రుద్ర గీతను, బోధించాడు; వారు దానిని సముద్రంలో 10,000 సంవత్సరాలు జపించారు. మారిష ద్వారా వారికి దక్షుడు మళ్ళీ కుమారుడిగా జన్మించాడు.
జీవహింసతో కూడిన యజ్ఞాల నుండి ప్రాచీనబర్హిని మళ్ళించడానికి నారదుడు అతనికి పురంజన మహారాజు రూపక కథ చెప్పాడు:

కథలో	దేనికి సంకేతం
పురంజన మహారాజు	జీవుడు (జీవాత్మ)
తొమ్మిది ద్వారాల నగరం	మానవ శరీరం
అతని రాణి	బుద్ధి
చండవేగుడు, అతని 360 గంధర్వులు, 360 గంధర్వ స్త్రీలు	కాలం: సంవత్సరంలోని పగళ్ళు, రాత్రులు
తెలియని బ్రాహ్మణ మిత్రుడు	పరమాత్మ

స్కంధం 5: ప్రియవ్రతుడు, భరతుడు.

స్వాయంభువ మనువు కుమారుడైన ప్రియవ్రతుడు సూర్యుని వెంట తన ప్రకాశించే రథంలో భూమి చుట్టూ ఏడు సార్లు తిరిగాడు. రథ చక్రాల గాడులు ఏడు సముద్రాలు అయ్యాయి, వాటి మధ్య నేల ఏడు ద్వీపాలు అయ్యింది:

ద్వీపం	చుట్టూ ఉన్న సముద్రం	ద్వీపం	చుట్టూ ఉన్న సముద్రం
1 జంబూ	ఉప్పు నీరు	5 క్రౌంచ	పాలు
2 ప్లక్ష	చెరకు రసం	6 శాక	పెరుగు
3 శాల్మలి	సుర (మద్యం)	7 పుష్కర	మంచి నీరు
4 కుశ	నెయ్యి

జంబూద్వీపంలో తొమ్మిది వర్షాలు ఉన్నాయి, మధ్యలో మేరు పర్వతం ఉంది. ఒకప్పుడు అజనాభవర్షం అని పిలిచిన భూమికి ఋషభదేవుని కుమారుడైన భరత మహారాజు పేరు మీద భారతవర్షం అనే పేరు వచ్చింది.
భరతుని మూడు జన్మలు:
1. గండకీ తీరంలోని పులహాశ్రమానికి వెళ్ళి తల్లిలేని ఒక జింక పిల్లపై మమకారం పెంచుకున్న రాజు.
2. మరణ సమయంలో జింక పిల్లను తలచుకున్నందువల్ల ఒక జింక.
3. కొత్త బంధాలు రాకుండా మందుడిగా, మూగవాడిగా నటించిన బ్రాహ్మణుడు జడభరతుడు. సింధు-సౌవీర రాజు రహూగణుడు తన పల్లకిని అతనితో మోయించాడు; ఆత్మ శరీరం కాదని జడభరతుడు బోధించగా రాజు అతని పాదాలపై పడ్డాడు.

స్కంధం 6: అజామిళుడు, నారదునికి శాపం, వృత్రుడు.

కన్యాకుబ్జానికి చెందిన బ్రాహ్మణుడు అజామిళుడు భార్యను, వైదిక జీవితాన్ని వదిలి దుష్ప్రవర్తన గల స్త్రీతో జీవించాడు. చిన్న కుమారునికి నారాయణుడు అని పేరు పెట్టాడు. మరణ సమయంలో యముని దూతలు ముగ్గురు రాగా బాలుని "నారాయణా!" అని పిలిచాడు; విష్ణువు దూతలు నలుగురు వచ్చి యమదూతలను ఆపారు.
ప్రాణం దక్కిన తర్వాత అతను హరిద్వార్‌కు (గంగాద్వారం) వెళ్ళి భక్తితో జీవించి వైకుంఠం చేరాడు. ఈ కథ భగవన్నామ మహిమను బోధిస్తుంది.
హరి భక్తుల జోలికి వెళ్ళవద్దని యముడు తన దూతలకు చెప్పి, నిజమైన ధర్మాన్ని ఎరిగిన ద్వాదశ మహాజనుల పేర్లు చెప్పాడు: బ్రహ్మ, నారదుడు, శివుడు, సనకాది కుమారులు, కపిలుడు, స్వాయంభువ మనువు, ప్రహ్లాదుడు, జనకుడు, భీష్ముడు, బలి, శుకుడు, యముడు స్వయంగా.
దక్షునికి 10,000 మంది కుమారులు (హర్యశ్వులు), ఆ తర్వాత మరో 1,000 మంది (శబలాశ్వులు) పుట్టారు; సంతానం కనకుండా వారందరినీ నారదుడు సన్యాసం వైపు మళ్ళించాడు. ఒకే చోట ఎక్కువ కాలం నిలవకుండా తిరుగుతూ ఉండమని దక్షుడు నారదుని శపించాడు.
తన కుమారుడు విశ్వరూపుని హత్యకు ప్రతీకారంగా త్వష్ట చేసిన యజ్ఞాగ్ని నుండి వృత్రాసురుడు పుట్టాడు. ముని దధీచి ఎముకలతో చేసిన వజ్రాయుధంతో ఇంద్రుడు అతన్ని వధించాడు. వృత్రుడు అసురుడైనా హరి సేవను మాత్రమే కోరుతూ ప్రార్థించాడు.
పూర్వ జన్మలో వృత్రుడు శూరసేన రాజు చిత్రకేతుడు. ఒక సభలో శివుడు పార్వతిని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం చూసి చిత్రకేతుడు ఎగతాళి చేశాడు; అసురుడిగా జన్మించమని పార్వతి అతన్ని శపించింది.

ప్రహ్లాదుడు (స్కంధం 7).

రాజసూయ యాగం సమయంలో నారదుడు ఈ కథను యుధిష్ఠిరుడికి చెప్పాడు.
దితి కుమారుడైన హిరణ్యకశిపుడు బ్రహ్మ వరాల కోసం మందర పర్వతంపై తీవ్ర తపస్సు చేశాడు. ఆ సమయంలో ఇంద్రుడు గర్భవతిగా ఉన్న అతని భార్య కయాధును పట్టుకెళ్ళాడు; నారదుడు ఆమెను విడిపించి తన ఆశ్రమంలో బోధించాడు, గర్భంలోని శిశువు అంతా గ్రహించాడు. హిరణ్యకశిపుడు, అతని సోదరుడు హిరణ్యాక్షుడు వైకుంఠ ద్వారపాలకులైన జయవిజయులు; రెండో జన్మలో వారు రావణుడు, కుంభకర్ణుడు, మూడో జన్మలో శిశుపాల, దంతవక్త్రులు.
గురువులు: శుక్రాచార్యుని కుమారులు షండామర్కులు (షండుడు, అమర్కుడు).
ప్రహ్లాదుడు నవవిధ భక్తిని (navavidha bhakti) వివరించాడు: శ్రవణం (వినడం), కీర్తనం (గానం), స్మరణం (తలచుకోవడం), పాదసేవనం, అర్చనం (పూజ), వందనం (నమస్కారం), దాస్యం (సేవ), సఖ్యం (స్నేహం), ఆత్మనివేదనం (సర్వ సమర్పణ). అతడే స్మరణానికి ఆదర్శం.
తండ్రి అతన్ని ఆయుధాలు, ఏనుగులు, పాములు, విషం, అగ్ని, ఎత్తు నుండి తోసివేయడం ద్వారా చంపాలని ప్రయత్నించాడు. అప్పుడు స్తంభం నుండి నరసింహస్వామి వెలువడి సంధ్యా సమయంలో గడప మీద హిరణ్యకశిపుని చంపాడు.
వరం కోరుకోమన్నప్పుడు ప్రహ్లాదుడు తన కోసం ఏమీ అడగలేదు; తన తండ్రి విముక్తి కోసం ప్రార్థించాడు. అతని వంశంలోని 21 తరాలు పవిత్రమయ్యాయని నరసింహస్వామి చెప్పాడు.
వంశం: హిరణ్యకశిపుడు → ప్రహ్లాదుడు → విరోచనుడు → బలి → బాణుడు.

గజేంద్ర మోక్షం (స్కంధం 8).

తామస మన్వంతరంలో గజేంద్రుడు త్రికూట పర్వతంపై నివసించేవాడు. ఒక సరస్సులో మొసలి (గ్రాహం) అతని కాలు పట్టుకుంది; వారు వెయ్యి సంవత్సరాలు పోరాడారు.
బలం సన్నగిల్లినప్పుడు అతను తొండంతో ఒక తామర పువ్వు పైకెత్తి, పేరు, రూపం ఏదీ మనసులో పెట్టుకోకుండా పరమాత్మను ప్రార్థించాడు (గజేంద్ర స్తుతి). విష్ణువు (హరి అవతారం) గరుడుడిపై వచ్చి సుదర్శన చక్రంతో మొసలి నోటిని ఖండించాడు. గజేంద్రునికి విష్ణువు వంటి రూపం లభించింది.
పూర్వ జన్మలు: తనను చూసి లేచి స్వాగతించనందుకు అగస్త్యుడి శాపం పొందిన పాండ్య రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుడే గజేంద్రుడు. మొసలి దేవలుని శాపం పొందిన గంధర్వుడు హూహూ.

అంబరీషుడు, రంతిదేవుడు (స్కంధం 9).

నభాగుని కుమారుడైన అంబరీషుడు ద్వాదశి వ్రతం పాటించాడు. దుర్వాసుడు అతిథిగా వచ్చి యమునలో స్నానానికి వెళ్ళాడు. ద్వాదశి నాడు సరైన సమయంలో ఉపవాసం విరమించేందుకు అంబరీషుడు కొంచెం నీరు మాత్రమే తాగాడు. దుర్వాసుడు దీన్ని అవమానంగా భావించి అతనిపైకి అగ్నిమయమైన రాక్షసి (కృత్య) ని పంపాడు.
సుదర్శన చక్రం ఆమెను నాశనం చేసి దుర్వాసుని బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువుల వద్దకు వెంటాడింది. తాను భక్తులకు అధీనుడనని చెప్పి విష్ణువు అతన్ని అంబరీషుని వద్దకే తిరిగి పంపాడు; ఒక సంవత్సరం పాటు నీటితోనే గడుపుతూ ఎదురుచూసిన అంబరీషుడు అప్పుడు చక్రాన్ని శాంతింపజేశాడు.
రంతిదేవుడు ఆహారం, నీరు లేకుండా 48 రోజులు గడిపిన తర్వాత లభించిన కొద్దిపాటి ఆహారాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి, ఒక శూద్రునికి, కుక్కలతో వచ్చిన వ్యక్తికి ఇచ్చి, చివరి నీటిని ఒక చండాలునికి ఇచ్చాడు. ఆ అతిథులు అతన్ని పరీక్షించిన దేవతలు.

బలి (స్కంధం 8).

బలి స్వర్గాన్ని జయించాడు. నర్మదా తీరంలోని భృగుకచ్ఛంలో అతను చేసిన యజ్ఞంలో వామనుడు మూడు అడుగుల నేల అడిగాడు. శుక్రాచార్యులు హెచ్చరించారు; బలి వినకపోవడంతో అతన్ని శపించారు. దానం కోసం వింధ్యావళి కలశం తెచ్చింది.
మూడో అడుగు తలపై పెట్టిన తర్వాత బలిని వరుణ పాశంతో బంధించి, తర్వాత సుతల లోకానికి పంపారు. విష్ణువు అతని ద్వారపాలకుడయ్యాడు. ఎనిమిదో (సావర్ణి) మన్వంతరంలో బలి ఇంద్రుడు అవుతాడు; అతను చిరంజీవులలో ఒకడు. అతని పెద్ద కుమారుడు బాణాసురునికి వెయ్యి చేతులు.

కృష్ణుని బాల్యం, యౌవనం (స్కంధం 10).

ఘట్టం	ఏం జరిగింది	ఎక్కడ
పూతన, శకటుడు, తృణావర్తుడు	విషపు స్తనాల రాక్షసి, బండి రాక్షసుడు, సుడిగాలి రాక్షసుడు హతమయ్యారు	గోకులం
దామోదరుడు	రోలుకు కట్టబడి రెండు మద్ది చెట్లను పడగొట్టాడు: మత్తులో నగ్నంగా విహరించినందుకు నారదుని శాపం పొందిన కుబేరుని కుమారులు నలకూబర, మణిగ్రీవులు	గోకులం
వత్సుడు, బకుడు, అఘుడు	దూడ, కొంగ, కొండచిలువ రూపాల రాక్షసులు	బృందావనం
కాళీయుడు	సర్పం పడగలపై నాట్యం చేసి, తర్వాత అతన్ని రమణక ద్వీపానికి పంపాడు	యమునా మడుగు
గోవర్ధనం	ఏడు రోజులు కొండను ఎత్తి పట్టాడు; గోవిందుడు అనే పేరు	వ్రజం
అరిష్టుడు, కేశి, వ్యోముడు	ఎద్దు, గుర్రం, గుహలో దాచే రాక్షసులు; కేశి వధ తర్వాత నారదుడు కేశవుడు అని కీర్తించాడు	బృందావనం
కంస వధ	కువలయాపీడ ఏనుగు, మల్లుడు చాణూరుడు, తర్వాత కంసుడు	మథుర
విద్యాభ్యాసం	సాందీపని వద్ద 64 రోజుల్లో 64 కళలు (చతుష్షష్టి కళలు); గురుపుత్రుని యముని వద్ద నుండి తెచ్చాడు	అవంతి
కాలయవనుడు	గుహలోకి రప్పించబడి, నిద్రిస్తున్న ముచుకుందుని చూపుతో భస్మమయ్యాడు	మథుర సమీపంలోని గుహ

బలరాముడు దేవకి ఏడవ సంతానం, యోగమాయ అతన్ని రోహిణి గర్భంలోకి మార్చింది; నాగలి ధరించినందున అతను హలధరుడు. అతను సంహరించినవారు: ధేనుకుడు (తాళవనంలోని గాడిద రాక్షసుడు), ప్రలంబుడు (గోపబాలుని వేషంలో వచ్చినవాడు), మల్లుడు ముష్టికుడు, వానరుడు ద్వివిదుడు, రోమహర్షణుడు, బల్వలుడు, రుక్మి. కేశిని చంపింది కృష్ణుడు, బలరాముడు కాదు.
ఉద్ధవుడు కృష్ణుని సందేశాన్ని వ్రజానికి తీసుకెళ్ళాడు; గోపికలు ఒక తుమ్మెదతో పలికిన మాటలే భ్రమర గీత.

కృష్ణుని ఎనిమిది మంది పట్టమహిషులు (అష్టమహిషులు).

రాణి	విశేషం	రాణి	విశేషం
రుక్మిణి	విదర్భ రాజు భీష్మకుని కుమార్తె; కుండినపురంలోని ఆలయం నుండి తీసుకెళ్ళాడు	కాళింది	ఆయన కోసం యమునలో తపస్సు చేసింది
జాంబవతి	జాంబవంతుని కుమార్తె; 28 రోజుల ద్వంద్వ యుద్ధం తర్వాత శ్యమంతక మణితో పాటు ఇచ్చాడు	మిత్రవింద	అవంతి రాకుమార్తె
సత్యభామ	శ్యమంతక మణి యజమాని సత్రాజిత్తు కుమార్తె	నాగ్నజితి (సత్య)	ఏడు ఎద్దులను లొంగదీసి గెలిచాడు
భద్ర	కేకయ రాకుమార్తె	లక్షణ	మద్ర రాకుమార్తె

రేవతి బలరాముని భార్య, కృష్ణుని రాణులలో ఒకరు కాదు.
కుమారులు, మనవడు: రుక్మిణి కుమారుడు ప్రద్యుమ్నుడు (మన్మథుని పునర్జన్మ)ను శంబరుడు సముద్రంలో విసిరాడు; ఒక చేప మింగింది, మాయావతి (రతి) పెంచింది; అతను శంబరుని వధించాడు. సాంబుడు జాంబవతి కుమారుడు. ప్రద్యుమ్నుని కుమారుడు అనిరుద్ధుని చిత్రలేఖ బాణాసురుని రాజధాని శోణితపురానికి తీసుకెళ్ళింది; బాణుని కుమార్తె ఉష అతన్ని ప్రేమించింది. శివుడు బాణుని పక్షాన పోరాడాడు; కృష్ణుడు బాణుని వెయ్యి చేతులను నాలుగుకు తగ్గించాడు.

ప్రదేశాలు.

ప్రదేశం	నేడు	అక్కడ జరిగినది
నైమిశారణ్యం	ఉత్తరప్రదేశ్ (సీతాపూర్ జిల్లా)	సూతుడు శౌనకునికి, మునులకు భాగవతం చెప్పాడు
గంగ తీరం (సంప్రదాయం ప్రకారం శుకతాల్)	ఉత్తరప్రదేశ్	శుకుడు పరీక్షిత్తుకు చెప్పాడు
ద్వారక (కుశస్థలి)	గుజరాత్	కృష్ణుడు యాదవులను మథుర నుండి ఇక్కడికి తరలించాడు; ఆయన నిర్యాణం తర్వాత సముద్రంలో మునిగిపోయింది
ప్రభాస	గుజరాత్ (సోమనాథ్)	యాదవులు ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు; వేటగాడు జర కృష్ణుని పాదానికి బాణం వేశాడు
కామరూప / ప్రాగ్జ్యోతిషపురం	అస్సాం	నరకాసురుని రాజధాని; కృష్ణుడు అతన్ని వధించి రాకుమార్తెలను విడిపించాడు
శోణితపురం	సంప్రదాయం ప్రకారం అస్సాం (తేజ్‌పూర్)	బాణాసురుని రాజధాని; ఉష, అనిరుద్ధుడు
కుండినపురం	విదర్భ, మహారాష్ట్ర	రుక్మిణి పుట్టిల్లు
అవంతి (ఉజ్జయిని)	మధ్యప్రదేశ్	సాందీపని గురుకులం
మధువనం	మథుర సమీపం, యమునా తీరం	ధ్రువుని తపస్సు
కన్యాకుబ్జం, హరిద్వార్	ఉత్తరప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్	అజామిళుని నగరం; అతని చివరి రోజులు
బదరికాశ్రమం	ఉత్తరాఖండ్	నర-నారాయణులు; కృష్ణుడు ఉద్ధవుని ఇక్కడికి పంపాడు
త్రికూటం	క్షీరసాగరంలోని పౌరాణిక పర్వతం	గజేంద్ర మోక్షం
భృగుకచ్ఛం	భరూచ్, గుజరాత్	బలి యజ్ఞం; వామనుని యాచన

ద్వారక, ప్రభాస, కామరూప: మరింత వివరంగా.

ద్వారక: జరాసంధుడు మథురపై పదిహేడు సార్లు దాడి చేయడం, కాలయవనుని ముప్పు కారణంగా కృష్ణుడు విశ్వకర్మ చేత సముద్రంలో ఒక నగరాన్ని నిర్మింపజేశాడు. రుక్మిణి, సత్యభామ, ఇతర రాణులు అక్కడ నివసించారు. మోక్షాన్ని (moksha) ఇచ్చే ఏడు నగరాలలో (సప్తపురి) ద్వారక ఒకటి; శంకరాచార్యులు స్థాపించిన నాలుగు మఠాలలో (matha) పశ్చిమ పీఠం ఇక్కడే ఉంది.
ప్రభాస:
- పిండారకంలో యాదవ బాలురు కృష్ణుని కుమారుడు సాంబునికి గర్భిణి వేషం వేసి మునుల బృందాన్ని (విశ్వామిత్రుడు, కణ్వుడు, దుర్వాసుడు, నారదుడు మొదలైనవారు) ఎగతాళి చేశారు. వంశాన్ని నాశనం చేసే ఇనుప ముసలానికి (musala) అతను జన్మనిస్తాడని వారంతా కలిసి శపించారు.
- ఆ ముసలాన్ని పొడి చేసి సముద్రంలో పడేశారు; ఆ పొడి తీరంలో ఏరక అనే రెల్లుగా పెరిగింది. చివరి ఇనుప ముక్కను ఒక చేప మింగింది, వేటగాడు జర దానిని తన బాణపు మొనగా చేసుకున్నాడు.
- ప్రభాసలో మైరేయం తాగి మత్తెక్కిన యాదవులు ఆ రెల్లుతోనే కొట్టుకుని మరణించారు: ఇదే మౌసల లీల. బలరాముడు తీరంలో యోగంలో దేహాన్ని విడిచాడు.
- కృష్ణుడు ఒక రావి చెట్టు కింద కూర్చున్నాడు; జర ఆయన పాదాన్ని జింకగా భావించి బాణం వేశాడు. కృష్ణుడు అతన్ని క్షమించి, తన సారథి దారుకుని వార్తతో ద్వారకకు పంపాడు. మిగిలినవారిని అర్జునుడు ఇంద్రప్రస్థానికి తీసుకెళ్ళాడు; సముద్రం నగరాన్ని ముంచేసింది.
- ప్రభాసలోనే సోమనాథ్ ఉంది; స్కాంద పురాణం (Skanda Purana) లోని ప్రభాస ఖండం దీన్ని కీర్తిస్తుంది.
కామరూప: భూదేవి కుమారుడైన నరకాసురుడు (భౌముడు) అదితి కుండలాలను, వరుణుని ఛత్రాన్ని ఆక్రమించి, రాకుమార్తెలను బంధించాడు. కృష్ణుడు సత్యభామతో కలిసి గరుడునిపై అక్కడికి వెళ్ళి, అతని సేనాని మురను చంపి (అందుకే మురారి), సుదర్శన చక్రంతో నరకుని వధించి, విడుదలైన రాకుమార్తెలను వివాహం చేసుకుని, నరకుని కుమారుడు భగదత్తునికి పట్టం కట్టాడు. తిరుగు ప్రయాణంలో సత్యభామ కోసం ఇంద్రుని ఉద్యానవనం నుండి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చాడు. దీపావళికి ముందు రోజైన నరక చతుర్దశి ఈ విజయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. శక్తి పీఠమైన (Shakti Peetha) కామాఖ్య కూడా కామరూపలోనే ఉంది.

తరచూ అడిగే ఇతర భక్తులు, కథలు.

వ్యక్తి	ఒక్క వాక్యంలో కథ	స్కంధం
సగరుడు, భగీరథుడు	సగర పుత్రులు కపిలుని సమీపంలో భస్మమయ్యారు; భగీరథుడు గంగను భూమికి తెచ్చాడు	9
జరాసంధుడు	కృష్ణుని సంజ్ఞతో భీముడు అతన్ని రెండుగా చీల్చి చంపాడు	10
శిశుపాలుడు	రాజసూయంలో సుదర్శన చక్రంతో హతుడయ్యాడు; అతని తేజస్సు కృష్ణునిలో లీనమైంది	10
కుచేలుడు (సుదాముడు)	కృష్ణుని కోసం అటుకులు తెచ్చిన పేద మిత్రుడు	10
అక్రూరుడు	కృష్ణుని మథురకు తీసుకువెళ్ళాడు; యమునలో ఆయన దివ్య రూపాన్ని దర్శించాడు	10
నృగుడు	ఒకే ఆవును ఇద్దరు బ్రాహ్మణులకు దానం చేసినందుకు ఊసరవెల్లిగా పుట్టిన రాజు; కృష్ణుని స్పర్శతో విముక్తుడయ్యాడు	10
ఉద్ధవుడు	కృష్ణుని చివరి బోధను (ఉద్ధవ గీత, Uddhava Gita) పొందాడు	11
మార్కండేయుడు	ప్రళయంలో మర్రి ఆకుపై శిశువు బాలముకుందుని దర్శించాడు	12

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

బమ్మెర పోతన (15వ శతాబ్దం) తెలుగులో ఆంధ్ర మహాభాగవతం రచించాడు. అందులో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ఘట్టాలు గజేంద్ర మోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, వామన చరిత్ర, ధ్రువ చరిత్ర, రుక్మిణీ కళ్యాణం. స్కంధాలు 5, 6, 11, 12 లోని భాగాలను ఇతర కవులు పూర్తి చేశారు: బొప్పరాజు గంగన (5), ఏర్చూరి సింగన (6), వెలిగందల నారయ (11, 12).
సింహాచలం: ఆలయ స్థల పురాణం అక్కడి మొదటి గుడిని ప్రహ్లాదునితో ముడిపెడుతుంది.
అహోబిలం: హిరణ్యకశిపుని రాజభవనం ఇక్కడే ఉండేదని, ప్రహ్లాదుడు ఇక్కడే రక్షించబడ్డాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
నంది తిమ్మన రచించిన పారిజాతాపహరణం (శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానం) కృష్ణుడు సత్యభామ కోసం పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథను తిరిగి చెబుతుంది.
కూచిపూడి లోని భామాకలాపం (సిద్ధేంద్ర యోగి) సత్యభామ చుట్టూ తిరుగుతుంది.
ద్వారకా తిరుమల (ఏలూరు జిల్లా) అక్కడ విగ్రహాన్ని కనుగొన్న ద్వారక అనే ముని పేరు మీద వచ్చింది; ఇది కృష్ణుని ద్వారక కాదు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "వ్యాసుడు / నారదుడు పరీక్షిత్తుకు భాగవతం చెప్పాడు." ✓ శుకుడు చెప్పాడు.
✗ "శమీకుడు పరీక్షిత్తును శపించాడు." ✓ ఆయన కుమారుడు శృంగి శపించాడు.
✗ "పరీక్షిత్తు సర్పయాగం చేశాడు." ✓ అతని కుమారుడు జనమేజయుడు చేశాడు; ఆస్తీకుడు దాన్ని ఆపాడు (మహాభారతం).
✗ "ధ్రువుని తల్లి సురుచి." ✓ అతని తల్లి సునీతి; సురుచి సవతి తల్లి.
✗ "పృథువు వేనుని తొడ నుండి పుట్టాడు." ✓ తొడ నుండి నిషాదుడు పుట్టాడు; పృథువు బాహువుల నుండి.
✗ "ప్రహ్లాదుని కథ స్కంధం 6 లో ఉంది." ✓ స్కంధం 7. అంబరీషుడు స్కంధం 9 లో; గజేంద్రుడు, బలి స్కంధం 8 లో.
✗ "బలి ప్రహ్లాదుని కుమారుడు." ✓ బలి ఆయన మనవడు (విరోచనుని కుమారుడు).
✗ "తడిగా గానీ పొడిగా గానీ ఉన్నదానితో చావని వృత్రుడిని ఇంద్రుడు నురుగుతో చంపాడు." ✓ అది నముచి కథ; వృత్రుడు దధీచి ఎముకల వజ్రాయుధంతో మరణించాడు.
✗ "కాళీయుని రత్నాకర ద్వీపానికి పంపాడు." ✓ భాగవతం రమణక ద్వీపం అంటుంది.
✗ "నరకాసురుడు సరిగ్గా 16,000 మంది రాకుమార్తెలను బంధించాడు." ✓ భాగవతం 16,100 అంటుంది; ఎనిమిది మంది పట్టమహిషులతో కలిపి కృష్ణునికి 16,108 మంది రాణులు.
✗ "రేవతి కృష్ణుని ఎనిమిది మంది రాణులలో ఒకరు." ✓ రేవతి బలరాముని భార్య.
✗ "యాదవులను దుర్వాసుడు ఒక్కడే శపించాడు." ✓ పిండారకంలో మునుల బృందం కలిసి శపించింది.
✗ "జర వాలి పునర్జన్మ అని భాగవతం చెబుతుంది." ✓ స్కంధం 11 అలా ఎక్కడా చెప్పదు.
✗ "కృష్ణుడు ద్వారకలో / కురుక్షేత్రంలో దేహాన్ని విడిచాడు." ✓ ప్రభాసలో.
✗ "మార్కండేయునికి 16 ఏళ్ళ ఆయుష్షే ఇచ్చారని, అతను యముని జయించాడని భాగవతం చెబుతుంది." ✓ అది శైవ సంప్రదాయం; భాగవతం మర్రి ఆకుపై శిశువు కథను చెబుతుంది.
✗ "హోలిక కథ భాగవతంలో ఉంది." ✓ హోలిక తర్వాతి పౌరాణిక, జానపద సంప్రదాయానికి చెందినది; భాగవతంలోని ప్రహ్లాద కథలో లేదు.

త్వరిత పునశ్చరణ

శుకుడు → పరీక్షిత్తు, గంగ తీరం, 7 రోజులు; సూతుడు → శౌనకుడు, నైమిశారణ్యం.
ధ్రువుడు: ఉత్తానపాదుడు-సునీతి; నారదుని మంత్రం; యమునా తీరంలో మధువనం; యక్ష యుద్ధాన్ని మనువు ఆపాడు.
వేనుని బాహువుల నుండి పృథువు (తొడ నుండి నిషాదుడు); 99 అశ్వమేధాలు; 100వ గుర్రాన్ని ఇంద్రుడు దొంగిలించాడు.
పురంజనుని తొమ్మిది ద్వారాల నగరం = శరీరం; ప్రియవ్రతుని రథ చక్రాల గాడులు = ఏడు సముద్రాలు.
కన్యాకుబ్జపు అజామిళుడు: "నారాయణా", విష్ణు దూతలు, హరిద్వార్; వృత్రుడు పూర్వం చిత్రకేతుడు.
ప్రహ్లాదుడు: కయాధు, గర్భంలో నారదుని బోధ, స్మరణం; మందర పర్వతంపై హిరణ్యకశిపుని తపస్సు.
గజేంద్రుడు: పాండ్య రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుడు, దేవలుని శాపం పొందిన హూహూ, తామర పువ్వు సమర్పణ; స్కంధం 8.
నభాగుని కుమారుడు అంబరీషుడు; రంతిదేవుడు 48 రోజుల ఉపవాసం; బలి భార్య వింధ్యావళి.
కృష్ణుడు: అవంతిలో సాందీపని; రుక్మిణి–భీష్మకుడు, సత్యభామ–సత్రాజిత్తు, జాంబవతి–జాంబవంతుడు.
ప్రభాస: మౌసల లీల, ఏరక రెల్లు, జర బాణం, దారుకుడు; కామరూప: నరకాసురుడు, 16,100 రాకుమార్తెలు.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

భాగవత మాహాత్మ్యం (Bhagavata Mahatmya). పద్మ పురాణం (Padma Purana) నుండి తీసుకుని భాగవతానికి జోడించిన స్తుతి భాగం. ఇందులో యమునా తీరంలో నారదుడు వృద్ధులైన ఇద్దరు కుమారులు జ్ఞానం, వైరాగ్యం ఉన్న భక్తి అనే యువతిని కలుసుకుని, కేశవుని కీర్తనను నిరంతరం సాగించమని చెబుతాడు. భాగవతాన్ని ఏడు రోజులు పారాయణం చేయమని సనకాది కుమారులు సూచిస్తారు. గోకర్ణుడు చేసిన పారాయణం అతని సోదరుడు ధుంధుకారిని ప్రేత జన్మ నుండి విడిపించిన కథ కూడా ఇందులో ఉంది.
భక్తులలో రకాలు. ధ్రువుడు ఒక కోరికతో (రాజ్యం) మొదలుపెట్టి మార్గంలో పరిశుద్ధుడయ్యాడు; ప్రహ్లాదుడు ఏమీ కోరలేదు; గజేంద్రుడు తన బలం అంతమైన చోట శరణాగతి చెందాడు; వ్రతం శక్తిని అంబరీషుడు చూపుతాడు.
అసుర భక్తులు. ప్రహ్లాదుడు, బలి అసుర వంశానికి చెందినవారు. వృత్రుడు కూడా ఇంద్రునితో పోరాడుతూనే భక్తునిగా ప్రార్థిస్తాడు. భాగవతం జన్మను కాకుండా భక్తినే కొలమానంగా చేస్తుంది.
ఒక్క కృష్ణుడు, రెండు ఇళ్ళు. మిథిల రాజు బహులాశ్వుడు, పేద బ్రాహ్మణుడు శ్రుతదేవుడు ఒకేసారి కృష్ణుని ఆహ్వానించారు; ఆయన రెండు రూపాలు ధరించి ఇద్దరి వద్దా ఉన్నాడు.
కలికి ఇచ్చిన స్థానాలు. గ్రంథం మొదట నాలుగు స్థానాలను చెప్పి, కలి మళ్ళీ అడగగా బంగారాన్ని కలుపుతుంది; బంగారంతో పాటు అసత్యం, మదం, కామం, రజస్సు (Rajas), వైరం వస్తాయి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: భాగవతం తన భక్తి బోధనను సిద్ధాంతాల ద్వారా కాకుండా పాత్రల జీవితాల ద్వారా నిర్మిస్తుంది.
అంశాలు: భక్తులు ప్రతి స్థాయి నుండి వస్తారు (బాలుడు, రాజు, అసురుడు, ఏనుగు); భగవంతుని అనుగ్రహం హోదాకు కాకుండా శరణాగతికి స్పందిస్తుంది; ప్రదేశాలు కథలను నేటికీ సాగుతున్న తీర్థయాత్రా మార్గాలతో ముడిపెడతాయి.
ఉదాహరణ: పోతన తెలుగు భాగవతం ఈ కథలను ఆంధ్రుల నిత్య భక్తి జీవితంలో భాగం చేసింది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.