దత్తత, పోషణ (హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం, 1956)

ముఖ్య వాస్తవాలు

చట్టం: హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం, 1956 (2022, 2023లో అడిగారు), 1956 చట్టం 78, 1956 డిసెంబర్ 21 నుండి అమలు. హిందూ వివాహ చట్టం 1955, హిందూ వారసత్వ చట్టం 1956, హిందూ మైనారిటీ, సంరక్షకత్వ చట్టం 1956తో పాటు హిందూ కోడ్లో భాగం.
దత్తతకు సంప్రదాయ కారణం: వంశాన్ని కొనసాగించడం, అంత్యక్రియలు, పితృకార్యాలు (పిండప్రదానం) చేసే కుమారుడు ఉండటం (2026లో అడిగారు).
ఎవరికి వర్తిస్తుంది: హిందువులు (వీరశైవులు, లింగాయతులు, బ్రహ్మో, ప్రార్థనా, ఆర్య సమాజం వారితో సహా), బౌద్ధులు, జైనులు, సిక్కులు; కేంద్ర ప్రభుత్వం నోటిఫై చేస్తే తప్ప షెడ్యూల్డ్ తెగలకు వర్తించదు.
చెల్లుబాటు అయ్యే దత్తతకు నాలుగు షరతులు (సెక్షన్ 6): దత్తత తీసుకునేవారికి సామర్థ్యం, హక్కు; ఇచ్చేవారికి ఇచ్చే సామర్థ్యం; పిల్లవాడు దత్తతకు అర్హుడు; ఈ అధ్యాయంలోని ఇతర షరతులన్నీ పాటించడం. చట్టాన్ని ఉల్లంఘించిన దత్తత చెల్లదు (సెక్షన్ 5).
ఎవరు దత్తత తీసుకోవచ్చు: మేజర్ (18), సుస్థిర మానసిక స్థితి గల ఏ హిందువైనా, పురుషుడు (సెక్షన్ 7) లేదా స్త్రీ (సెక్షన్ 8), కుమారుని లేదా కుమార్తెను.
జీవిత భాగస్వామి సమ్మతి: పురుషునికి భార్య సమ్మతి; వివాహిత స్త్రీకి భర్త సమ్మతి అవసరం. ఆ భాగస్వామి సంసారాన్ని త్యజించినా, హిందువుగా లేకపోయినా, న్యాయస్థానం మానసిక అస్వస్థుడని ప్రకటించినా సమ్మతి అక్కర్లేదు.
ఎవరు దత్తత ఇవ్వవచ్చు (సెక్షన్ 9): తండ్రి, తల్లి లేదా సంరక్షకుడు మాత్రమే. తండ్రి, తల్లికి సమాన హక్కు, ఒకరి సమ్మతితో మరొకరు. సంరక్షకునికి న్యాయస్థానం ముందస్తు అనుమతి అవసరం.
ఎవరిని దత్తత తీసుకోవచ్చు (సెక్షన్ 10): హిందువు; ఇంతకు ముందు దత్తత కానివారు (2026లో అడిగారు); అవివాహితులు; 15 ఏళ్ల లోపువారు; చివరి రెండింటికి ఆచారం అనుమతిస్తే మినహాయింపు.
వయస్సు తేడా (సెక్షన్ 11): పురుషుడు బాలికను, లేదా స్త్రీ బాలుడిని దత్తత తీసుకుంటే కనీసం 21 సంవత్సరాలు పెద్దవారై ఉండాలి (2022లో అడిగారు).
ప్రభావం (సెక్షన్ 12): దత్తత తేదీ నుండి పిల్లవాడు అన్ని విధాలా దత్తత కుటుంబానికి చెందుతాడు. చెల్లుబాటు అయ్యే దత్తతను రద్దు చేయలేరు (సెక్షన్ 15).
సీఏఆర్ఏ (CARA): కేంద్ర దత్తత వనరుల ప్రాధికార సంస్థ, మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ కింది చట్టబద్ధ సంస్థ (2023లో అడిగారు); బాల న్యాయ (బాలల సంరక్షణ) చట్టం, 2015 సెక్షన్ 68 కింద ఏర్పాటు.

వివరణ

దత్తత, సెక్షన్ వారీగా (అధ్యాయం II).

సెక్షన్	నియమం
5	చట్టం తర్వాతి ప్రతి దత్తత ఈ అధ్యాయం ప్రకారమే జరగాలి; లేకపోతే చెల్లదు; చెల్లని దత్తత కొత్త కుటుంబంలో హక్కులు ఇవ్వదు, పాత కుటుంబంలో హక్కులు తీసివేయదు
6	చెల్లుబాటు అయ్యే దత్తతకు నాలుగు షరతులు
7	పురుష హిందువు: మేజర్, సుస్థిర మానసిక స్థితి; భార్య సమ్మతి (జీవించి ఉన్న ప్రతి భార్యది), ఆమె సంసారాన్ని త్యజించినా, హిందువుగా లేకపోయినా, మానసిక అస్వస్థురాలని ప్రకటించినా తప్ప
8	స్త్రీ హిందువు: మేజర్, సుస్థిర మానసిక స్థితి; అవే మూడు మినహాయింపులతో భర్త సమ్మతి (2010లో ప్రతిక్షేపించారు)
9	ఇచ్చేవారు: తండ్రి, తల్లి (సమాన హక్కు), న్యాయస్థానం అనుమతితో సంరక్షకుడు
10	పిల్లవాడు: హిందువు, ఇంతకు ముందు దత్తత కానివారు, అవివాహితులు, 15 లోపు (ఆచారం అనుమతించవచ్చు)
11	అదే రకం కుమారుడు లేదా కుమార్తె జీవించి ఉండకూడదు; 21 సంవత్సరాల తేడా; ఇద్దరు కలిసి దత్తత తీసుకోరాదు; నిజంగా ఇవ్వడం, తీసుకోవడం
12	దత్తత ప్రభావాలు
13	దత్తత తల్లిదండ్రులు తమ ఆస్తిని బదిలీ లేదా వీలునామా ద్వారా ఇచ్చే అధికారం కోల్పోరు
14	దత్తత తల్లి ఎవరు
15	చెల్లుబాటు అయ్యే దత్తతను రద్దు చేయలేరు; పిల్లవాడు వెనక్కి వెళ్ళలేడు
16	దత్తత రిజిస్టర్డ్ పత్రం: వ్యతిరేకంగా రుజువయ్యే వరకు న్యాయస్థానం చెల్లుబాటు అయినదిగా భావిస్తుంది
17	దత్తతకు ఎటువంటి చెల్లింపు ఉండకూడదు: ఆరు నెలల వరకు, లేదా జరిమానా, లేదా రెండూ; రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అనుమతితో మాత్రమే ప్రాసిక్యూషన్

సెక్షన్ 11 లోని ఇతర షరతులు.

కుమారుని దత్తత తీసుకోవాలంటే దత్తత తీసుకునేవారికి జీవించి ఉన్న హిందూ కుమారుడు, కుమారుని కుమారుడు, కుమారుని కుమారుని కుమారుడు ఉండకూడదు.
కుమార్తెను దత్తత తీసుకోవాలంటే జీవించి ఉన్న హిందూ కుమార్తె లేదా కుమారుని కుమార్తె ఉండకూడదు.
ఒకే పిల్లవాడిని ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది కలిసి దత్తత తీసుకోలేరు.
పిల్లవాడిని జన్మ కుటుంబం నుండి (వదిలివేయబడిన పిల్లవాడైతే పెరిగిన చోటు నుండి) తరలించే ఉద్దేశంతో నిజంగా ఇవ్వడం, తీసుకోవడం జరగాలి. దత్త హోమం తప్పనిసరి కాదు.

సంరక్షకుడు దత్తత ఇవ్వడం (సెక్షన్ 9(4), (5)).

తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ మరణించినా, సంసారాన్ని త్యజించినా, పిల్లవాడిని వదిలివేసినా, మానసిక అస్వస్థులని ప్రకటించినా, లేదా తల్లిదండ్రులు ఎవరో తెలియకపోయినా సాధ్యం.
దత్తత పిల్లవాడి సంక్షేమం కోసమేనని, పిల్లవాడి కోరికను పరిగణించారని, ఎటువంటి చెల్లింపు తీసుకోలేదని న్యాయస్థానం (పిల్లవాడు నివసించే చోటి సిటీ సివిల్ కోర్టు లేదా జిల్లా కోర్టు) సంతృప్తి చెందాలి.

దత్తత ప్రభావాలు (సెక్షన్ 12).

జన్మ కుటుంబంతో ఉన్న బంధాలన్నీ దత్తత కుటుంబంలోని బంధాలతో భర్తీ అవుతాయి.
అయినా జన్మ కుటుంబంలో ఉండి ఉంటే వివాహం చేసుకోలేని వారిని పిల్లవాడు వివాహం చేసుకోలేడు.
దత్తతకు ముందే పిల్లవాడికి సంక్రమించిన ఆస్తి పిల్లవాడి దగ్గరే ఉంటుంది.
దత్తతకు ముందే ఎవరికైనా సంక్రమించిన ఆస్తిని పిల్లవాడు తీసివేయలేడు.

దత్తత తల్లి (సెక్షన్ 14).

వివాహిత పురుషుడు దత్తత తీసుకుంటే: అతని భార్య దత్తత తల్లి. ఒకరి కంటే ఎక్కువ భార్యలుంటే: వివాహంలో అత్యంత సీనియర్ అయిన భార్య తల్లి; మిగిలినవారు సవతి తల్లులు.
భార్య చనిపోయిన వ్యక్తి లేదా అవివాహితుడు దత్తత తీసుకుని తర్వాత వివాహం చేసుకుంటే: ఆ భార్య సవతి తల్లి. వితంతువు లేదా అవివాహిత స్త్రీ దత్తత తీసుకుని తర్వాత వివాహం చేసుకుంటే: ఆ భర్త సవతి తండ్రి.

పోషణ (అధ్యాయం III).

పోషణ (సెక్షన్ 3(b)) = ఆహారం, దుస్తులు, నివాసం, విద్య, వైద్యం; అవివాహిత కుమార్తెకు సహేతుకమైన వివాహ ఖర్చులు కూడా.

సెక్షన్	ఎవరిని పోషించాలి	ఎవరు
18	భార్య, జీవితాంతం	భర్త
19	వితంతువైన కోడలు	మామగారు, సహదాయాదిత్వ ఆస్తి నుండి; ఆమె పునర్వివాహంతో ముగుస్తుంది
20	పిల్లలు (చట్టబద్ధులైనా కాకపోయినా) మైనర్గా ఉన్నంత వరకు; వృద్ధులు లేదా అశక్తులైన తల్లిదండ్రులు; తనను తాను పోషించుకోలేని అవివాహిత కుమార్తె	ప్రతి హిందువు, తన జీవితకాలంలో
21–22	మరణించిన హిందువు ఆధారితులు	వారసులు, తాము పొందిన ఆస్తి నుండి, తమ వాటాల నిష్పత్తిలో

వేరుగా ఉంటూ పోషణ పొందే భార్య హక్కు (సెక్షన్ 18(2)): పరిత్యాగం; క్రూరత్వం; మరో భార్య జీవించి ఉండటం; ఉపపత్ని; మతాంతరం; ఇతర న్యాయమైన కారణం. ఆమె శీలం కోల్పోతే లేదా మతం మారితే ఈ హక్కు పోతుంది (సెక్షన్ 18(3)).
సెక్షన్ 20లో "తల్లిదండ్రులు"లో పిల్లలు లేని సవతి తల్లి కూడా చేరుతుంది.
ఆధారితులు (సెక్షన్ 21): తండ్రి, తల్లి, వితంతువు (పునర్వివాహం వరకు), మైనర్ కుమారులు, మనవళ్లు, అవివాహిత కుమార్తెలు, మనవరాళ్లు, వితంతువైన కుమార్తె, కుమారుని వితంతువు, చట్టబద్ధం కాని కుమారుడు (మైనర్‌గా ఉన్నంత వరకు), కుమార్తె (అవివాహితగా ఉన్నంత వరకు).
పోషణ మొత్తాన్ని న్యాయస్థానం తన విచక్షణతో నిర్ణయిస్తుంది (సెక్షన్ 23); పరిస్థితులు మారితే మార్చవచ్చు (సెక్షన్ 25). మరణించినవారి అప్పులు పోషణ కంటే ముందు (సెక్షన్ 26). మతం మారినవారు క్లెయిమ్ చేయలేరు (సెక్షన్ 24).

హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టానికి సవరణలు.

సంవత్సరం	చట్టం	మార్పు
1960	రద్దు, సవరణ చట్టం (చట్టం 58)	సెక్షన్ 29 రద్దు
1962	హిందూ దత్తత, పోషణ (సవరణ) చట్టం (చట్టం 45)	వదిలివేయబడిన, తల్లిదండ్రులు తెలియని పిల్లలు; సంరక్షకుడు దత్తత ఇవ్వవచ్చు
2010	వ్యక్తిగత చట్టాల (సవరణ) చట్టం (చట్టం 30), 2010 ఆగస్టు 31 నుండి	సెక్షన్ 8: వివాహిత స్త్రీ దత్తత తీసుకోవచ్చు; సెక్షన్ 9: దత్తత ఇవ్వడంలో తల్లికి సమాన హక్కు
2019	వ్యక్తిగత చట్టాల (సవరణ) చట్టం (చట్టం 6), 2019 మార్చి 1 నుండి	సెక్షన్ 18(2)(c) లోని కుష్ఠు వ్యాధి కారణం తొలగింపు
2019	జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (చట్టం 34)	జమ్మూ కశ్మీర్‌కు విస్తరణ

కేంద్ర దత్తత వనరుల ప్రాధికార సంస్థ, బాల న్యాయ చట్టం మార్గం.

1990లో కేంద్ర దత్తత వనరుల ఏజెన్సీగా మొదలైంది; 2016 నుండి బాల న్యాయ చట్టం, 2015 సెక్షన్ 68 కింద చట్టబద్ధ సంస్థ.
విధులు: దేశీయ దత్తతను ప్రోత్సహించడం, అంతర్రాష్ట్ర దత్తతకు సహాయం, అంతర్జాతీయ దత్తతను నియంత్రించడం, నిబంధనలు రూపొందించడం. అంతర్జాతీయ దత్తతపై హేగ్ ఒప్పందం, 1993 కింద భారతదేశ కేంద్ర అధికార సంస్థ ఇదే.
ఆన్‌లైన్ వ్యవస్థ: కేరింగ్స్ (CARINGS) (Child Adoption Resource Information and Guidance System). ప్రస్తుత నియమాలు: దత్తత నిబంధనలు, 2022.
బాల న్యాయ చట్టం అనాథ, వదిలివేయబడిన, అప్పగించబడిన పిల్లలకు వర్తిస్తుంది; ఏ మతం వారికైనా అందుబాటులో ఉంటుంది. 2021 సవరణ నుండి దత్తత ఉత్తర్వును న్యాయస్థానం కాకుండా జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (అదనపు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్‌తో సహా) జారీ చేస్తారు.
బాల న్యాయ చట్టం సెక్షన్ 56(3): హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం కింది దత్తతలకు బాల న్యాయ చట్టం వర్తించదు. అన్ని అంతర్జాతీయ దత్తతలు బాల న్యాయ చట్టం ద్వారానే జరగాలి.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం 1955లో వచ్చింది." ✓ 1956; హిందూ వివాహ చట్టం 1955.
✗ "21 సంవత్సరాల వరకు పిల్లలను దత్తత తీసుకోవచ్చు." ✓ 15 లోపు (సెక్షన్ 10); 21 అనేది వేర్వేరు లింగాల మధ్య దత్తతకు వయస్సు తేడా (సెక్షన్ 11).
✗ "వయస్సు తేడా 18 (లేదా 25) సంవత్సరాలు." ✓ ఈ చట్టం కింద 21 సంవత్సరాలు; 25 సంవత్సరాలు బాల న్యాయ నిబంధనల నియమం.
✗ "వివాహిత స్త్రీలు మాత్రమే దత్తత తీసుకోవచ్చు." ✓ సుస్థిర మానసిక స్థితి గల ఏ మేజర్ హిందూ స్త్రీ అయినా; వివాహితకు భర్త సమ్మతి అవసరం.
✗ "ఒక పిల్లవాడిని ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు దత్తత తీసుకోవచ్చు." ✓ పిల్లవాడు ఇంతకు ముందు దత్తత కానివాడై ఉండాలి; చెల్లుబాటు అయ్యే దత్తతను ఎప్పటికీ రద్దు చేయలేరు.
✗ "దత్త హోమం తప్పనిసరి." ✓ తప్పనిసరి కాదు; నిజంగా ఇవ్వడం, తీసుకోవడం అవసరం.
✗ "సంరక్షకుడు సొంతంగా పిల్లవాడిని దత్తత ఇవ్వవచ్చు." ✓ న్యాయస్థానం ముందస్తు అనుమతితో మాత్రమే (సెక్షన్ 9(4)).
✗ "కేంద్ర దత్తత వనరుల ప్రాధికార సంస్థ హోం (లేదా విద్యా) మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఉంది." ✓ మహిళా, శిశు అభివృద్ధి.
✗ "దత్తత ఇవ్వడంలో తండ్రికి మొదటి హక్కు." ✓ 2010 నుండి తండ్రి, తల్లికి సమాన హక్కు.

త్వరిత పునశ్చరణ

హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం 1956, చట్టం 78, 1956 డిసెంబర్ 21 నుండి అమలు.
సెక్షన్ 6: తీసుకునేవారి సామర్థ్యం, ఇచ్చేవారి సామర్థ్యం, పిల్లవాడి అర్హత, ఇతర షరతులు.
సెక్షన్ 7 పురుషునికి భార్య సమ్మతి; సెక్షన్ 8 స్త్రీకి భర్త సమ్మతి (2010).
సెక్షన్ 9: తండ్రి, తల్లి (సమానం), న్యాయస్థానం అనుమతితో సంరక్షకుడు.
సెక్షన్ 10: హిందువు, ఇంతకు ముందు దత్తత కానివారు, అవివాహితులు, 15 లోపు.
సెక్షన్ 11: వేర్వేరు లింగాల మధ్య 21 సంవత్సరాల తేడా; ఇవ్వడం–తీసుకోవడం; దత్త హోమం అక్కర్లేదు.
సెక్షన్ 12 దత్తత తేదీ నుండి ప్రభావం; సెక్షన్ 15 రద్దు లేదు; సెక్షన్ 17 చెల్లింపు నిషేధం.
సెక్షన్ 18 భార్య, సెక్షన్ 19 వితంతువైన కోడలు, సెక్షన్ 20 పిల్లలు, వృద్ధ తల్లిదండ్రులు, సెక్షన్ 21 ఆధారితులు.
కేంద్ర దత్తత వనరుల ప్రాధికార సంస్థ: మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ; బాల న్యాయ చట్టం 2015 సెక్షన్ 68; నిబంధనలు 2022.
బాల న్యాయ దత్తత: ఏ మతం వారైనా; ఉత్తర్వు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (2021).

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

షబ్నమ్ హష్మీ కేసు (Shabnam Hashmi v. Union of India, 2014): బాల న్యాయ చట్టం కింది దత్తత మతంతో సంబంధం లేకుండా ఎవరికైనా ఐచ్ఛిక మార్గం; అది ఏకరూప చట్టాన్ని బలవంతం చేయదు, వ్యక్తిగత చట్టాన్ని రద్దు చేయదు.
ఘీసాలాల్ కేసు (Ghisalal v. Dhapubai, 2011): సెక్షన్ 7 కింద భార్య సమ్మతిని రుజువు చేయాలి; వేడుకలో కేవలం హాజరు కావడం సమ్మతి కాదు.
ఎం. వనజ కేసు (M. Vanaja v. M. Sarla Devi, 2020): ఏళ్ల తరబడి పిల్లను పెంచి రికార్డుల్లో కుమార్తెగా చూపినంత మాత్రాన దత్తత రుజువు కాదు; సెక్షన్ 7 సమ్మతి, సెక్షన్ 11 ఇవ్వడం–తీసుకోవడం రుజువు చేయాలి.
అభిలాష కేసు (Abhilasha v. Parkash, 2020): తనను తాను పోషించుకోలేని అవివాహిత కుమార్తె మేజర్ అయిన తర్వాత కూడా సెక్షన్ 20(3) హక్కు కొనసాగుతుంది.
బాల న్యాయ మార్గంలో అర్హత: ఒంటరి స్త్రీ ఏ లింగపు పిల్లనైనా దత్తత తీసుకోవచ్చు; ఒంటరి పురుషుడు బాలికను దత్తత తీసుకోలేడు (బాల న్యాయ చట్టం సెక్షన్ 57(4)). పిల్లవాడికి, ప్రతి దత్తత తల్లిదండ్రికి మధ్య కనీసం 25 సంవత్సరాల తేడా, దంపతులకు కనీసం రెండు సంవత్సరాల స్థిరమైన వివాహం ఉండాలని నిబంధనలు చెబుతాయి.
ఉత్తరప్రదేశ్ మాత్రమే (1976 రాష్ట్ర సవరణ) 1977 జనవరి 1 నుండి ప్రతి దత్తతకు రిజిస్టర్డ్ పత్రం తప్పనిసరి చేసింది.
1956కు ముందు కుమారుని మాత్రమే దత్తత తీసుకోవచ్చు; స్త్రీ తన భర్త కోసమే దత్తత తీసుకునేది (వితంతువుకు అతని అనుమతి అవసరం). హిందూ దత్తత, పోషణ చట్టం కుమార్తెలను దత్తత తీసుకునేందుకు, స్త్రీలు తమ సొంత హక్కుతో దత్తత తీసుకునేందుకు అవకాశం ఇచ్చింది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.