తెలుగు నెలవారీ పండుగల పంచాంగం, ఆంధ్ర ఆలయ ఉత్సవాలు

వివరణ

వైశాఖం.

• అక్షయ తృతీయ ("తరగనిది"): మూడున్నర ముహూర్తాలలో ఒకటి, అంటే ముహూర్తం చూడనక్కర్లేని రోజులు: ఉగాది, అక్షయ తృతీయ, విజయదశమి పూర్తిగా, బలి పాడ్యమి సగం. ఈ రోజుకు చెప్పే సంఘటనలు: త్రేతాయుగం ప్రారంభం; పరశురామ జయంతి (6వ అవతారం); వ్యాసుడు గణపతికి మహాభారతం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు; కుచేలుడు (సుదాముడు) కృష్ణునికి అటుకులు తెచ్చాడు; పాండవులకు సూర్యుని నుండి అక్షయ పాత్ర లభించింది. ఆలయాలు: సింహాచలం చందనోత్సవం (చందనం తొలగించి నిజరూప దర్శనం); బదరీనాథ్ ఆరు నెలల తర్వాత తెరుచుకుంటుంది; పూరీ రథాల నిర్మాణం మొదలు. ఆచారాలు: బంగారం కొనడం, నీటి కుండ (ఉదకుంభ దానం), విసనకర్ర దానం.
• హనుమాన్ జయంతి: ఉత్తర భారతం, చాలా ప్రాంతాలు చైత్ర పౌర్ణమిని పాటిస్తాయి; ఆంధ్ర, తెలంగాణ వైశాఖ బహుళ దశమిని ("తెలుగు హనుమజ్జయంతి") పాటిస్తాయి, 41 రోజుల హనుమత్ దీక్ష అప్పుడే ముగుస్తుంది; పరాశర సంహిత అతని జననాన్ని ఈ తిథిలో పూర్వాభాద్ర నక్షత్రంలో చెబుతుంది. తమలపాకుల (ఆకు) పూజ, వడల మాల, సింధూరం. తమిళనాడు: మార్గశిర అమావాస్య.

జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం.

• ఏరువాక పున్నమి (జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి): "ఏరు" నాగలి + "వాక" ప్రారంభం; ఎద్దులను, నాగలిని పూజించి తొలి చాలు దున్నుతారు; కొన్ని చోట్ల బలరామ జయంతి.
• గురుపూర్ణిమ (ఆషాఢ పౌర్ణమి): వేదాన్ని నాలుగుగా విభజించిన వేదవ్యాసుని (పరాశరుడు, సత్యవతుల కుమారుడు కృష్ణ ద్వైపాయనుడు) జన్మదినం; సారనాథ్‌లో బుద్ధుని తొలి ప్రబోధం; సన్యాసులు చాతుర్మాస్యం (నాలుగు నెలలు ఒకే చోట) మొదలుపెడతారు.

శ్రావణం.

• నాగ పంచమి (శుద్ధ పంచమి): (తక్షకుడు పరీక్షిత్తును చంపిన తర్వాత) జనమేజయుని సర్పయాగాన్ని ముని ఆస్తీకుడు ఆపాడు; పుట్టల్లో పాలు పోస్తారు; ఆ రోజు దుక్కి దున్నరు. ఆంధ్రలో కార్తికంలోని నాగుల చవితికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం.
• వరలక్ష్మీ వ్రతం: వివాహిత స్త్రీలు, శ్రావణ పౌర్ణమికి ముందు వచ్చే శుక్రవారం (పుస్తకం: రెండో శుక్రవారం). శివుడు పార్వతికి వ్రతం చెబుతాడు; కుండిన పట్టణానికి చెందిన చారుమతికి లక్ష్మి కలలో కనిపిస్తుంది. కలశం, కుడి చేతికి కట్టే తొమ్మిది దారాలు, తొమ్మిది ముడుల తోరం, ముత్తైదువులకు వాయనం; వరలక్ష్మి అంటే అష్టలక్ష్ముల సమష్టి రూపం.
• కన్వర్ యాత్ర: ఉత్తరాది శివభక్తులు శ్రావణంలో అభిషేకం కోసం గంగాజలాన్ని కావడిలో, నేల మీద పెట్టకుండా, మోసుకెళ్తారు; సుల్తాన్‌గంజ్ నుండి వైద్యనాథ్ (దేవ్‌ఘర్, ఝార్ఖండ్) వరకు "బోల్ బమ్" యాత్ర.

ఆశ్వయుజం, కార్తికం.

• అట్లతద్ది (ఆశ్వయుజ బహుళ తదియ): కన్యలు, ముత్తైదువుల పండుగ; శివుని కోసం పార్వతి ఈ వ్రతం చేసింది. ముందు రోజు గోరింటాకు, తెల్లవారకముందే భోజనం (ఉయ్యాల పొద్దు), ఉయ్యాలలు, గౌరికి 10 అట్లు నివేదించి వాయనంగా ఇస్తారు; చంద్ర దర్శనంతో ముగుస్తుంది.
• నాగుల చవితి (కార్తిక శుద్ధ చవితి, దీపావళికి నాలుగు రోజుల తర్వాత): ఉపవాసం, పుట్టల దగ్గర పాలు, చిమ్మిలి (నువ్వులు–బెల్లం), చలిమిడి.
• కార్తిక పూర్ణిమ: శివుడు త్రిపురాలను నాశనం చేశాడు (త్రిపురారి పూర్ణిమ); ఉసిరికాయలపై, ఆకు దొన్నెల్లో దీపాలు; శివాలయాల్లో జ్వాలాతోరణం (మండే గడ్డి తోరణం); వారణాసిలో దేవ్ దీపావళి, తిరువణ్ణామలైలో కార్తిగై దీపం, ఒడిశాలో బోయిత బందన (బొమ్మ పడవలు); గురు నానక్ జన్మదినం.

మార్గశిరం నుండి మాఘం వరకు.

• ముక్కోటి / వైకుంఠ ఏకాదశి: మూడు కోట్ల దేవతలతో విష్ణువు ఉత్తర (వైకుంఠ) ద్వారం ద్వారా దర్శనమిస్తాడు. మురాసురుని వధించిన, విష్ణువు నుండి పుట్టిన శక్తికి ఏకాదశి అని పేరు పెట్టారు; నమ్మాళ్వార్ ఈ రోజు పరమపదం పొందారు. తిరుమలలో ద్వారం 10 రోజులు తెరిచి ఉంచుతారు; శ్రీరంగంలో 21 రోజుల పగల్ పత్తు, రా పత్తు; భద్రాచలంలో గోదావరిపై తెప్పోత్సవం.
• వసంత పంచమి (మాఘ శుద్ధ పంచమి): సరస్వతి జన్మదినం; అక్షరాభ్యాసం; పసుపు వస్త్రాలు; ప్రధాన కేంద్రం బాసర (నిర్మల్ జిల్లా, తెలంగాణ).
• రథసప్తమి (మాఘ శుద్ధ సప్తమి): సూర్య జయంతి, కశ్యపుడు, అదితిల కుమారుడు; సూర్యుని రథం ఉత్తరానికి తిరుగుతుంది. ఏడు జిల్లేడు (అర్క) ఆకులతో స్నానం; చిక్కుడు ఆకులపై ఎండలో వండిన పరమాన్నం. తిరుమలలో మలయప్ప స్వామి ఒకే రోజు ఏడు వాహనాలపై ఊరేగుతారు ("అర్ధ బ్రహ్మోత్సవం"): సూర్యప్రభ, చిన్న శేష, గరుడ, హనుమంత, కల్పవృక్ష, సర్వభూపాల, చంద్రప్రభ.

తెలుసుకోవాల్సిన ఏకాదశులు.

బ్రహ్మోత్సవం: ఆలయ ఉత్సవ క్రమం. అంకురార్పణ (మొలకలు వేయడం, ప్రారంభం) → ధ్వజారోహణం (గరుడ లేదా నంది పతాకం ఎగురవేయడం; దేవతలకు ఆహ్వానం) → ఉదయం, సాయంత్రం వాహన సేవలు → రథోత్సవం → చక్రస్నానం / అవభృథ స్నానం (ఉత్సవాన్ని ముగించే పవిత్ర స్నానం) → ధ్వజావరోహణం. లోపాల ప్రాయశ్చిత్తం కోసం తర్వాత పుష్పయాగం లేదా పవిత్రోత్సవం జరగవచ్చు.