భారతీయ మూలాలున్న శాస్త్రీయ లలిత కళలు

వివరణ

నాట్యశాస్త్రం, రసం, మూడు రకాల నృత్యం.

• రసం: భరతుడు ఎనిమిది చెప్పాడు (శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, బీభత్సం, అద్భుతం); శాంతాన్ని తొమ్మిదో రసంగా అభినవగుప్తుడు సమర్థించాడు, దాంతో నవరసాలు. ప్రతి రసం ఒక స్థాయీభావం నుండి పుడుతుంది.
• నాలుగు అభినయాలు: ఆంగికం (శరీరం), వాచికం (మాట, పాట), ఆహార్యం (వేషం), సాత్త్వికం (అంతర్భావం).
• నృత్తం: లయబద్ధమైన శుద్ధ నృత్యం. నృత్యం: భావంతో కూడిన నృత్యం, భావాశ్రయం; ఆంగికాభినయం ప్రధానం; పదార్థాభినయం. నాట్యం: రసాశ్రయం; సాత్త్వికాభినయం ప్రధానం; కావ్యార్థాభినయం. ఈ తేడాను దశరూపకం (ధనంజయుడు, ధనికుని వ్యాఖ్యానం) స్పష్టం చేసింది. మూడింటిలో నాట్యం సంపూర్ణమైనది.
• వాద్యాల నాలుగు వర్గాలు: తత (తంత్రులు: వీణ), సుషిర (గాలి: వేణువు), అవనద్ధ (చర్మం: మృదంగం), ఘన (ఘన పదార్థం: తాళాలు, ఘటం).

సంగీతం: పేర్లు, వాస్తవాలు.

• పురాణ పరంపర: బ్రహ్మ → సరస్వతి → నారదుడు → గంధర్వులు (అందుకే "గాంధర్వ గానం"). హరప్పాలో దొరికిన సింహముఖ వీణ లాంటి వస్తువును (హీరాస్) తొలి వాద్యంగా చెబుతారు; సముద్రగుప్తుడు తన బంగారు నాణేలపై వీణ వాయిస్తూ కనిపిస్తాడు.
• పురందరదాసు (కర్ణాటక, 15–16 శతాబ్దాలు): "కర్ణాటక సంగీత పితామహుడు"; మాయామాళవగౌళ రాగంలో సరళీ స్వరాలు, అలంకారాలు.
• సంగీత త్రిమూర్తులు, అందరూ తిరువారూరులో జన్మించారు: త్యాగరాజు (రాముడు; ఎక్కువగా తెలుగు; పంచరత్న కృతులు; తిరువైయారులో ఆరాధన), ముత్తుస్వామి దీక్షితులు (సంస్కృతం; ముద్ర గురుగుహ), శ్యామశాస్త్రి (కామాక్షి అమ్మవారి భక్తుడు; స్వరజతులు).
• హిందుస్తానీ: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ఆస్థాన కవి అమీర్ ఖుస్రో పర్షియన్, భారతీయ సంగీతాలను కలిపాడు (ఖవ్వాలి; ఖయాల్ కూడా అతనిదేనంటారు); అక్బర్ ఆస్థానంలోని తాన్‌సేన్ దీపక్ రాగంతో దీపాలు వెలిగించాడని కథ (మేఘ్ రాగం వర్షం తెస్తుందని నమ్మకం); రూపాలు ధ్రుపద్ (పురాతనం), ఖయాల్, తరానా; ఠుమ్రీ, దాద్రా, గజల్ తేలికపాటి శాస్త్రీయ సంగీతం.

దేవతలు, వాద్యాలు: శివుడు డమరుకం, సరస్వతి వీణ, కృష్ణుడు వేణువు, నారద తుంబురులు తంబురా.

తెలుగు వాగ్గేయకారులు.

నృత్యాలు: మరిన్ని వివరాలు.

• భరతనాట్యం: మార్గం అలారిప్పు → జతిస్వరం → శబ్దం → వర్ణం → పదం → తిల్లాన; తంజావూరు చతుష్టయం రూపమిచ్చింది; ఇ. కృష్ణ అయ్యర్, కళాక్షేత్ర (చెన్నై, 1936) స్థాపించిన రుక్మిణీదేవి అరండేల్ పునరుద్ధరించారు; కళాకారులు: బాలసరస్వతి, యామినీ కృష్ణమూర్తి.
• కూచిపూడి: కూచిపూడి గ్రామ (కృష్ణా జిల్లా) బ్రాహ్మణ భాగవతుల నృత్య నాటకం; మూలపురుషుడు సిద్ధేంద్ర యోగి, భామాకలాపం కర్త; యక్షగానం నుండి పుట్టి సంభాషణలను నిలుపుకుంది; తరంగం ఇత్తడి పళ్లెం అంచుపై చేస్తారు; గురువులు వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రి, వెంపటి చినసత్యం, శోభానాయుడు, రాజా–రాధా రెడ్డి.
• ఒడిస్సీ: ఖారవేలుని ఉదయగిరి గుహల్లో ఆనవాళ్లు; కేలుచరణ్ మహాపాత్ర, సోనాల్ మాన్‌సింగ్.
• మణిపురి: వైష్ణవ రాసలీల; కుమిల్ అద్దాల పనితో గట్టిగా పీపా ఆకారంలో ఉండే లంగా; మణిపూర్ సంకీర్తన (డోలు, గానం, నృత్యం) యునెస్కో జాబితాలో (2013).
• కథాకళి: రామనాట్టం నుండి; కేరళ కళామండలం (1930) స్థాపకుడు వళ్లత్తోల్ నారాయణ మీనన్. కథక్: మొఘల్, అవధ్ ఆస్థానాలు; బిర్జూ మహారాజ్.
• పేరిణి శివతాండవం: కాకతీయుల "యోధుల నృత్యం", యుద్ధానికి ముందు శివుని కోసం చేసేవారు; జాయప నృత్త రత్నావళిలో వర్ణన; రామప్ప శిల్పాల్లో భంగిమలు; నటరాజ రామకృష్ణ పునరుద్ధరించారు. కోలాటం (కర్రల నృత్యం), తోలుబొమ్మలాట (తోలు బొమ్మలు) పాత తెలుగు వినోదాలు.

ఆలయ వాస్తు.

చిత్రలేఖనం.

• భీంబేట్కా (మధ్యప్రదేశ్): సుమారు 30,000 ఏళ్ల నాటి శిలాశ్రయ చిత్రాలు (వేట, జంతువులు, నృత్యాలు); వి. ఎస్. వాకణ్కర్ వెలుగులోకి తెచ్చారు. రాతిపై చెక్కిన బొమ్మలు పెట్రోగ్లిఫ్‌లు.
• అజంతా (మహారాష్ట్ర): బౌద్ధ కుడ్య చిత్రాలు; 9, 10 గుహలు శాతవాహనుల కాలం, మిగతావి చాలావరకు గుప్త–వాకాటక కాలం; జాతక కథలు, పద్మపాణి. ఎల్లోరా కైలాసనాథ, బాగ్, సిత్తన్నవాసల్ (జైన) గుహల్లోనూ కుడ్య చిత్రాలు ఉన్నాయి.
• లేపాక్షి: విజయనగర శైలికి రత్నాలైన పైకప్పు చిత్రాలు: శివ తాండవం, శివపార్వతుల చదరంగం (పాచికల ఆట), పెద్ద వీరభద్ర చిత్రం. హంపి హజార రామాలయం రాతిలో, రంగుల్లో రామాయణాన్ని చెబుతుంది.
• తంజావూరు చిత్రలేఖనం: బంగారు రేకు, మెరిసే రంగులు, పెద్ద దేవతా రూపాలు (తరచూ కృష్ణుడు); తంజావూరు మరాఠా పాలకుల కాలంలో వర్ధిల్లింది (18వ శతాబ్దం).
• కలంకారీ: "కలం" = పెన్ను; ఆంధ్ర ఆలయ వస్త్ర చిత్రాలు (శ్రీకాళహస్తిలో కలం పని, మచిలీపట్నం–పెడనలో అచ్చు పని).
• సూక్ష్మ చిత్రాలు: పాల (Pala) వంశ తాళపత్ర చిత్రాలు (తూర్పు), జైన కల్పసూత్రాలు (గుజరాత్), మొఘల్ (మీర్ సయ్యద్ అలీ, అబ్దుస్ సమద్, మన్సూర్), తర్వాత రాజపుత్ర, పహాడీ, దక్కనీ.
• ఆధునికులు: రాజా రవివర్మ (దేవతలకు మానవ రూపం); చిత్రలేఖనంలోకి భారతీయ జాతీయతను తేవడానికి అవనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ బెంగాల్ స్కూల్ స్థాపించారు ("ఆధునిక భారతీయ కళల పితామహుడు"); నందలాల్ బోస్, అమృతా షేర్‌గిల్, జామినీ రాయ్; ఎం. ఎఫ్. హుస్సేన్, ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్; తెలుగువారి బాపు.

శిల్ప సంప్రదాయాలు.

మౌర్యుల మెరుగుపెట్టిన రాతి స్తంభాలు (సారనాథ్ సింహ శీర్షం) రాతి కళను ప్రారంభించాయి; గుప్తుల కృతుల్లో దేవగఢ్ (శేషశాయి విష్ణువు), ఉదయగిరి (వరాహ) ఉన్నాయి; హొయసల శిల్పాలు శిల్పి జక్కనను గుర్తుచేస్తాయి.

నాటకం, సాహిత్యం.

• కూడియాట్టం (కేరళ): ఇప్పటికీ జీవించి ఉన్న అతి పురాతన సంస్కృత నాటక రూపం. ముడియేట్టు (కేరళ): దేవి కాళి రాక్షసుడు దారికుని వధించే ఆచార నాటకం. తీర కర్ణాటకలో యక్షగానాన్ని బయలాట అంటారు; తెలుగు యక్షగానం (వీధి భాగవతం) ఒకప్పుడు తంజావూరు మరాఠాల కాలంలో వర్ధిల్లింది.
• వినుకొండ వల్లభరాయుని క్రీడాభిరామం: కాకతీయ ఓరుగల్లు జీవితంపై వీధి నాటకం.
• ఆధునిక రంగస్థలం: మరాఠీ నాటకం విష్ణుదాస్ భావే "సీతా స్వయంవర్"తో (1843) మొదలైంది; పృథ్వీరాజ్ కపూర్ పృథ్వీ థియేటర్స్ (1944) స్థాపించారు; బెంగాల్ నీల్ దర్పణ్; ఆంధ్రలో హరికథ, బుర్రకథ.
• కావ్య రూపాలు: పద్యం, గద్యం, చంపూ (పద్య గద్యాల మిశ్రమం), వచన కవిత; మార్గ (సంస్కృత నమూనా), దేశి (ప్రాంతీయం, ఉదా. పాల్కురికి సోమన బసవ పురాణం).
• పంచ మహాకావ్యాలు: రఘువంశం, కుమారసంభవం (కాళిదాసు), కిరాతార్జునీయం (భారవి: కిరాత రూప శివునితో అర్జునుడు), శిశుపాలవధ (మాఘుడు), నైషధీయ చరితం (శ్రీహర్షుడు: నల–దమయంతి). చివరి మూడు బృహత్త్రయి.
• కవి సమయాలను (కవుల సంప్రదాయాలు, ఉదా. చకోరం వెన్నెల తాగుతుంది, కీర్తి తెల్లనిది) రాజశేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో వివరించాడు. కావ్యశాస్త్రం: భామహుని కావ్యాలంకారం, దండి కావ్యాదర్శం.

భారతదేశం నుండి యునెస్కో అమూర్త వారసత్వం.