భగవద్గీత: అధ్యాయాలు, బోధనలు

వివరణ

గీత ఎందుకు చెప్పబడింది. రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్య నిలపమని అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని కోరతాడు. శత్రు సైన్యంలో గురువులు, తాతలు, దాయాదులను అర్జునుడు చూస్తాడు. కుటుంబాల నాశనం (కులక్షయం) ధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుందని భయపడి, గాండీవాన్ని కింద పెట్టి యుద్ధం చేయనని అంటాడు (అధ్యా. 1). తన కర్తవ్యం తెలియక "నేను నీ శిష్యుడిని; నాకు బోధించు" అంటాడు (2.7). తర్వాతి 17 అధ్యాయాలలో శ్రీకృష్ణుడు అతనికి సమాధానం చెబుతాడు. చివరికి నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా అంటాడు: తన మోహం తొలగింది, స్మృతి తిరిగి వచ్చింది, చెప్పినట్లే చేస్తాను (18.73).

మూడు గుణాలు (అధ్యా. 14). ప్రకృతి (prakriti) అంతా మూడు గుణాలతో ఏర్పడింది.

మూడు గుణాలకూ అతీతుడైనవాడు గుణాతీతుడు (gunatita): పొగడ్త, నింద; గౌరవం, అవమానం; మిత్రుడు, శత్రువు అందరిపట్లా సమానంగా ఉంటాడు. 17, 18 అధ్యాయాలు శ్రద్ధ, ఆహారం, యజ్ఞం, తపస్సు, దానం, జ్ఞానం, కర్మ, కర్త, బుద్ధి, ధృతి, సుఖం అనే వాటిని మూడు గుణాల ప్రకారం విభజిస్తాయి.

మూడు (నాలుగు) మార్గాలు.

• కర్మయోగం (Karma Yoga) (అధ్యా. 2, 3, 5): నీ కర్తవ్యం చెయ్యి, ఫలంపై ఆసక్తి వదులు, కర్మను భగవంతుడికి అర్పించు. కర్మ చేయకపోవడం ముక్తి కాదు; కర్మ లేకుండా శరీరాన్ని కూడా నిలుపుకోలేం.
• జ్ఞానయోగం (Jnana Yoga) (అధ్యా. 4, 13): ఆత్మ శరీరానికి, ప్రకృతి అనే క్షేత్రానికి భిన్నమైనదని తెలుసుకోవడం. జ్ఞానమే గొప్ప పవిత్రీకరణ సాధనం.
• ధ్యానయోగం (Dhyana Yoga) (అధ్యా. 6): స్థిరమైన ఆసనం, నియంత్రిత మనస్సు, మితమైన ఆహారం, నిద్రతో ధ్యానం.
• భక్తియోగం (Bhakti Yoga) (అధ్యా. 7–12): ప్రేమతో కూడిన ఏకాగ్ర భక్తి. తన భక్తులకు లేనిది సమకూర్చి, ఉన్నదానిని కాపాడతానని శ్రీకృష్ణుడు వాగ్దానం చేస్తాడు (9.22).

గీతను చదివే సాధారణ పద్ధతి: 1–6 అధ్యాయాలు కర్మకు, 7–12 భక్తికి, 13–18 జ్ఞానానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. ఈ మూడు మార్గాలు పరస్పర ప్రత్యర్థులు కావు; ఒక్కో సంప్రదాయం ఒక్కోదానికి ప్రథమ స్థానం ఇస్తుంది (లోతైన విశ్లేషణ చూడండి).

స్థితప్రజ్ఞుడు (2.54–72). స్థిరమైన బుద్ధి గలవాడు ఎలా మాట్లాడతాడు, ఎలా కూర్చుంటాడు, ఎలా నడుస్తాడు అని అర్జునుడు అడుగుతాడు. శ్రీకృష్ణుడి సమాధానం: అతడు మనసులోని కోరికలన్నింటినీ వదులుతాడు, ఆత్మలోనే తృప్తి పొందుతాడు, దుఃఖానికి, సుఖానికి చలించడు, తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లు ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించుకుంటాడు. పతనానికి గొలుసు (2.62–63): విషయాల గురించి ఆలోచించడం → ఆసక్తి → కోరిక → కోపం → మోహం → స్మృతి నాశనం → బుద్ధి నాశనం → పతనం.

శ్లోకాల వారీగా ముఖ్య భావాలు.

• 2.13: దేహం బాల్యం, యౌవనం, వార్ధక్యం దాటినట్లే ఆత్మ మరో దేహాన్ని పొందుతుంది.
• 2.20, 2.22, 2.23: ఆత్మ ఎప్పుడూ పుట్టదు, ఎప్పుడూ చావదు; మనిషి పాత బట్టలు మార్చినట్లు అది శరీరాలను మారుస్తుంది; ఆయుధాలు దాన్ని ఛేదించవు, అగ్ని దహించదు, నీరు తడపదు, గాలి ఆరబెట్టదు.
• 2.48, 2.50: సమత్వం యోగ ఉచ్యతే (samatvam yoga uchyate) (మనసు సమంగా ఉండటమే యోగం); యోగః కర్మసు కౌశలమ్ (yogah karmasu kaushalam) (కర్మలో నైపుణ్యమే యోగం).
• 3.20: జనకుని వలె లోకసంగ్రహం (లోక క్షేమం, లోకాన్ని కలిపి ఉంచడం) కోసం కర్మ చెయ్యి.
• 3.35 (18.47 కూడా): లోపాలతో చేసినా స్వధర్మమే (స్వధర్మం), చక్కగా చేసిన పరధర్మం కంటే శ్రేష్ఠం. క్షత్రియుడైన అర్జునునికి ధర్మయుద్ధం చేయడమే స్వధర్మం.
• 4.34: గురువు నుండి వినయం, ప్రశ్నించడం, సేవ ద్వారా జ్ఞానం నేర్చుకో.
• 5.10: ఆసక్తి లేకుండా కర్మ చేసేవానికి, నీరు తామరాకుకు అంటనట్లు పాపం అంటదు.
• 4.13: నాలుగు వర్ణాలను శ్రీకృష్ణుడు గుణం, కర్మ ప్రకారం సృష్టించాడు.
• 6.5–6: నిన్ను నువ్వే ఉద్ధరించుకో; నియంత్రించిన మనస్సు మిత్రుడు, నియంత్రించని మనస్సు తనకే శత్రువు.
• 6.16–17: మరీ ఎక్కువగా లేదా మరీ తక్కువగా తినేవానికి, నిద్రించేవానికి యోగం సిద్ధించదు: మితమైన ఆహారం, నిద్ర.
• 6.19: ధ్యానంలోని యోగి స్థిర మనస్సు గాలి లేని చోట దీపం వంటిది.
• 6.34–35: మనస్సును పట్టుకోవడం గాలిని పట్టుకున్నంత కష్టమని అర్జునుడు అంటాడు; అభ్యాసం, వైరాగ్యం ద్వారా దాన్ని పట్టుకోవచ్చని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతాడు.
• 6.40: యోగ మార్గం నుండి మధ్యలో జారినవాడు నశించడు; మంచి ప్రయత్నం వృథా కాదు.
• 7.16: నాలుగు రకాల వారు శ్రీకృష్ణుడిని పూజిస్తారు: ఆర్తుడు (arta), జిజ్ఞాసువు (jijnasu), అర్థార్థి (artharthi), జ్ఞాని (jnani); వీరిలో జ్ఞాని అత్యంత ప్రియుడు.
• 7.4: అష్టవిధ అపర ప్రకృతి: భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం.
• 9.22: అనన్య భక్తితో (ananya bhakti) తనను ఆరాధించేవారి క్షేమాన్ని (యోగక్షేమం) శ్రీకృష్ణుడే స్వయంగా వహిస్తాడు.
• 12.8–11: దశలవారీ సలహా: మనస్సును భగవంతునిపై నిలుపు; కుదరకపోతే అభ్యాసం చెయ్యి; అదీ కాకపోతే ఆయన కోసం కర్మ చెయ్యి; అదీ కుదరకపోతే కర్మఫలాన్ని త్యజించు.
• 12.13–19: శ్రీకృష్ణునికి ప్రియమైన భక్తుడు ఎవరినీ ద్వేషించడు, దయగలవాడు, అహంకారం, గర్వం లేనివాడు, సుఖదుఃఖాల్లో సమంగా ఉంటాడు.
• 13.22: ప్రకృతికి చెందిన శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధికి ఆత్మ సాక్షి (sakshi).
• 15.16–18: నశించేది (kshara, క్షరం), నశించనిది (akshara, అక్షరం), ఈ రెండింటికీ పైన ఉన్న పురుషోత్తముడు (Purushottama), పరమ పురుషుడు.
• 16.1–3: దైవీ గుణాలు (daivi sampat) నిర్భయత్వం (అభయం)తో మొదలవుతాయి, తర్వాత శుద్ధి, దానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, అహింస, సత్యం, క్షమ; గర్వం, దురహంకారం, క్రోధం, క్రూరత్వం ఆసురీ (asuri) గుణాలు.
• 16.21: నరకానికి మూడు ద్వారాలు: కామం (kama), క్రోధం (krodha), లోభం (lobha).
• 17.23: ఓం తత్ సత్ (Om Tat Sat) బ్రహ్మం యొక్క మూడు విధాల పేరు.
• 18.66: సర్వధర్మాన్ పరిత్యజ్య (sarva dharman parityajya): అన్ని ధర్మాలను విడిచి శ్రీకృష్ణుడినే శరణు పొందు (సంపూర్ణ శరణాగతి); అన్ని పాపాల నుంచి అర్జునుడిని విముక్తుడిని చేస్తాడు. శ్రీవైష్ణవులు దీనిని చరమ శ్లోకం (charama shloka) అంటారు; అష్టాక్షరి (తిరుమంత్రం), ద్వయంతో కలిపి ఇది వారి మూడు రహస్యాల్లో ఒకటి.
• 18.78: సంజయుడి చివరి శ్లోకం: యోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు, ధనుర్ధారి అర్జునుడు ఎక్కడ ఉంటారో అక్కడ సంపద, విజయం, న్యాయం ఉంటాయి.

విభూతి యోగం (Vibhuti Yoga) (అధ్యా. 10): తరచూ అడిగే జతలు.

విశ్వరూపం (అధ్యా. 11). విశ్వరూపాన్ని చూపమని అర్జునుడు అడుగుతాడు. శ్రీకృష్ణుడు అతనికి దివ్యచక్షువు ఇస్తాడు. అన్ని లోకాలు, దేవతలు ఒకే శరీరంలో ఉండటం, కౌరవ యోధులు దాని నోళ్లలోకి దూసుకుపోవడం అర్జునుడు చూస్తాడు. తానే లోకాలను నాశనం చేసే కాలం (Kala) అని, ఆ యోధులు ఇప్పటికే హతులయ్యారని, అర్జునుడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడు (nimitta-matra) అని కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ అంటూ శ్రీకృష్ణుడు చెబుతాడు. శాంతి రాయబారం సమయంలో (ఉద్యోగ పర్వం) దుర్యోధనుడు బంధించబోయినప్పుడు కురు సభలో కూడా శ్రీకృష్ణుడు ఒకసారి విశ్వరూపం చూపాడు. భయపడిన అర్జునుడు మళ్లీ ప్రశాంతమైన చతుర్భుజ రూపాన్ని, ఆ తర్వాత ద్విభుజ మానవ రూపాన్ని చూపమని అడుగుతాడు.

అధ్యా. 8, అధ్యా. 15 ప్రతీకలు. అధ్యా. 8: మరణ సమయంలో దేనిని తలచుకుంటారో దానినే పొందుతారు; వెలుగు మార్గం (అగ్ని, పగలు, శుక్లపక్షం, ఉత్తరాయణం) పునర్జన్మ లేని స్థితికి, చీకటి మార్గం (పొగ, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, దక్షిణాయనం) తిరిగి జన్మకు దారితీస్తాయి. అధ్యా. 15: ప్రపంచం వేర్లు పైకి, కొమ్మలు కిందికి ఉన్న అశ్వత్థ వృక్షం (Ashvattha) (రావి చెట్టు); దాని ఆకులు వేదాలు; వైరాగ్యం అనే గొడ్డలితో దానిని నరకాలి.

వ్యాఖ్యానాలు, ఇతర గీతలు.

• తర్వాతి వ్యాఖ్యానాలు. జ్ఞానేశ్వర్ (Jnaneshwar) రాసిన జ్ఞానేశ్వరి (Jnaneshwari) లేదా భావార్థ దీపిక (మరాఠీ, 13వ శతాబ్దం); బాలగంగాధర తిలక్ (Bal Gangadhar Tilak) రాసిన గీతా రహస్యం (Gita Rahasya) (మాండలే జైలులో రాశారు; కర్మయోగానికి ప్రాధాన్యం); గాంధీ (Gandhi) రాసిన అనాసక్తి యోగం (Anasakti Yoga) (గుజరాతీ; నిస్వార్థ కర్మ సువార్త); శ్రీ అరబిందో (Sri Aurobindo) రాసిన ఎస్సేస్ ఆన్ ది గీత (Essays on the Gita); వినోబా భావే (Vinoba Bhave) రాసిన గీతా ప్రవచనాలు (Gita Pravachan).
• ఇతర "గీతలు". వీటితో పొరపడవద్దు: అనుగీత (Anu Gita) (అశ్వమేధిక పర్వం (Ashvamedhika Parva), యుద్ధం తర్వాత శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి చెప్పినది), ఉద్ధవ గీత (Uddhava Gita) (భాగవతం, స్కంధం (Skandha) 11), అష్టావక్ర గీత (Ashtavakra Gita), వ్యాధ గీత (Vyadha Gita) (వన పర్వం: మిథిలలోని ధర్మవ్యాధుడు అనే ధర్మాత్ముడైన వేటగాడు బ్రాహ్మణుడైన కౌశికునికి బోధించినది).

సంభాషణలో వాడిన పేర్లు. అర్జునుడు: పార్థుడు, కౌంతేయుడు, ధనంజయుడు, గుడాకేశుడు (నిద్రను జయించినవాడు, 1.24), సవ్యసాచి (రెండు చేతులతో బాణాలు వేసేవాడు), భారతుడు. శ్రీకృష్ణుడు: కేశవుడు, మాధవుడు, మధుసూదనుడు, హృషీకేశుడు, జనార్దనుడు, అచ్యుతుడు, గోవిందుడు, వాసుదేవుడు, యోగేశ్వరుడు.