కురుక్షేత్ర యుద్ధం, ఇతిహాసంలోని ప్రదేశాలు

ముఖ్య వాస్తవాలు

యుద్ధభూమి: కురుక్షేత్రం (గీత మొదటి శ్లోకంలో ధర్మక్షేత్రం అని పిలిచారు), నేటి హర్యానాలో. దీని పవిత్ర కేంద్రం శమంతపంచకం; అక్కడ పరశురాముడు క్షత్రియుల రక్తంతో ఐదు సరస్సులను నింపాడు.
కాలవ్యవధి: 18 రోజులు. ఇతిహాసంలో 18 పర్వాలు, గీతలో 18 అధ్యాయాలు, యుద్ధంలో 18 అక్షౌహిణులు.
సేనలు: పాండవులు 7 అక్షౌహిణులు, కౌరవులు 11. ఒక అక్షౌహిణి = 21,870 రథాలు, 21,870 ఏనుగులు, 65,610 అశ్వికులు, 1,09,350 పదాతి సైనికులు.
శాంతి రాయబారి: పాండవుల తరఫున శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురం వెళ్లాడు (ఉద్యోగ పర్వం). యుధిష్ఠిరుడు మొదట సంజయుని ద్వారా పంపి, శ్రీకృష్ణుడు గట్టిగా అడిగిన పాండవుల కనీస కోరిక కేవలం ఐదు గ్రామాలు: అవిస్థలం (అవికస్థలం), వృకస్థలం, మాకంది, వారణావతం, ఇంకా ఏదో ఒకటి. సూది మోపినంత నేల కూడా ఇవ్వనని దుర్యోధనుడు తిరస్కరించాడు.
ద్వారకలో ఎంపిక: అర్జునుడు సారథిగా నిరాయుధుడైన శ్రీకృష్ణుని ఎంచుకున్నాడు; దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని సేన నారాయణీ సేనను ఎంచుకున్నాడు. బలరాముడు తటస్థంగా ఉండి సరస్వతీ నది వెంట తీర్థయాత్రకు వెళ్లాడు.
పాండవ సర్వసేనాధిపతి: 18 రోజులూ ధృష్టద్యుమ్నుడు. యుద్ధానికి ముందు పాండవ శిబిరం: మత్స్య దేశంలోని ఉపప్లావ్యం.
కౌరవ సేనాధిపతులు:

సేనాధిపతి	రోజులు	నాయకత్వం ఎలా ముగిసింది
భీష్ముడు	1-10	శిఖండిని ముందుంచి అర్జునుడు వేసిన బాణాలకు పతనం
ద్రోణుడు	11-15	ధృష్టద్యుమ్నుడు తల నరికాడు
కర్ణుడు	16-17	అర్జునుని చేతిలో మరణం
శల్యుడు	18	యుధిష్ఠిరుని చేతిలో మరణం

భగవద్గీత: మొదటి రోజుకు ముందు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి బోధించాడు, భీష్మ పర్వంలో; ధృతరాష్ట్రునికి సంజయుడు వివరించాడు. మొదట శంఖం ఊదినది భీష్ముడు.
10వ రోజు: భీష్ముడు పడిపోయి అంపశయ్య (శరశయ్య)పై, మరణం కోసం ఉత్తరాయణం వరకు నిరీక్షించాడు.
13వ రోజు: అభిమన్యుడు ద్రోణుని పద్మవ్యూహం (చక్రవ్యూహం)లోకి ప్రవేశించి హతుడయ్యాడు; వ్యూహ ద్వారం వద్ద సైంధవుడు (జయద్రథుడు) మిగతా పాండవులను అడ్డుకున్నాడు.
14వ రోజు: సూర్యాస్తమయానికి ముందే అర్జునుడు సైంధవుని చంపాడు. ఆ రాత్రి కర్ణుడు వాసవీ శక్తితో ఘటోత్కచుని చంపాడు.
15వ రోజు: "అశ్వత్థామ మరణించాడు" అని విన్న తర్వాత ద్రోణుడు ధృష్టద్యుమ్నుని చేతిలో హతుడయ్యాడు. ఆ రోజు ద్రోణుడు ద్రుపదుని, విరాటుని చంపాడు.
ద్రోణుని మరణం తర్వాత కర్ణుడు సేనాధిపతి అయ్యాడు. 17వ రోజు భూమిలో కూరుకుపోయిన రథ చక్రాన్ని విడిపిస్తుండగా అర్జునుడు కర్ణుని చంపాడు. కర్ణుని సారథి శల్యుడు.
భీముడు 17వ రోజు దుశ్శాసనుని చంపాడు (ప్రతిజ్ఞ చేసినట్లు అతని రక్తం తాగాడు), గాంధారి వంద మంది కుమారులనూ చంపాడు, చివరిగా దుర్యోధనుని; 18వ రోజు గదతో అతని తొడ విరగ్గొట్టాడు. (వైశ్య స్త్రీ కుమారుడు యుయుత్సుడు పక్షం మారి బతికాడు.)
18వ రోజు: శల్యుడు యుధిష్ఠిరుని చేతిలో; శకుని, అతని కుమారుడు ఉలూకుడు సహదేవుని చేతిలో; సుశర్మ అర్జునుని చేతిలో మరణించారు. శమంతపంచకంలో జరిగిన చివరి ద్వంద్వ యుద్ధానికి ముందు దుర్యోధనుడు ద్వైపాయన సరస్సులో దాక్కున్నాడు.
రాత్రి దాడి (సౌప్తిక పర్వం): కృపుడు, కృతవర్మలతో కలిసి అశ్వత్థామ నిద్రిస్తున్న ధృష్టద్యుమ్నుని, శిఖండిని, ఐదుగురు ఉపపాండవులను చంపాడు.
శంఖాలు (గీత, 1వ అధ్యాయం):

యోధుడు	శంఖం
శ్రీకృష్ణుడు	పాంచజన్యం
అర్జునుడు	దేవదత్తం
భీముడు	పౌండ్రం
యుధిష్ఠిరుడు	అనంతవిజయం
నకులుడు	సుఘోషం
సహదేవుడు	మణిపుష్పకం

బతికినవారు: పాండవ పక్షం: ఐదుగురు పాండవులు, శ్రీకృష్ణుడు, సాత్యకి (పక్షం మారిన యుయుత్సుడు కూడా). కౌరవ పక్షం: అశ్వత్థామ, కృపుడు, కృతవర్మ. కీ ఒక్క కౌరవ పక్ష జీవించిన వ్యక్తిని అడిగితే, సమాధానం అశ్వత్థామ.

వివరణ

యుద్ధానికి ముందు. 13 ఏళ్ల వనవాసం తర్వాత పాండవులు ఉపప్లావ్యంలో సమావేశమయ్యారు. ద్రుపదుని పురోహితుడు వారి మొదటి రాయబారిగా వెళ్లాడు, తర్వాత ధృతరాష్ట్రుని తరఫున సంజయుడు వచ్చాడు, ఆ తర్వాత శ్రీకృష్ణుడే స్వయంగా వెళ్లాడు. కౌరవ సభలో దుర్యోధనుడు బంధించబోయినప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు తన విశ్వరూపం చూపాడు. శ్రీకృష్ణుడు కర్ణుని కూడా కలిసి అతను కుంతి కుమారుడని చెప్పాడు; కర్ణుడు దుర్యోధనునికే విధేయుడిగా ఉన్నాడు. తర్వాత కుంతి కర్ణుని కలిసి, తనకు ఐదుగురు కుమారులు మిగిలేలా అర్జునుడు తప్ప మిగిలిన తన కుమారులను వదిలేస్తానని మాట తీసుకుంది (ప్రజాకథనాలు రెండో మాటను కూడా చేరుస్తాయి: నాగాస్త్రం ఒక్కసారే ప్రయోగించడం). మాద్రి సోదరుడు శల్యుడు పాండవులతో చేరేందుకు బయలుదేరాడు, కానీ దారిలో దుర్యోధనుని ఆతిథ్యానికి లొంగిపోయాడు. పాండవ సేనను నాశనం చేయడానికి ఎంత కాలం పడుతుందని అడిగితే భీష్ముడు, ద్రోణుడు ఒక నెల, కృపుడు రెండు నెలలు, కర్ణుడు ఐదు రోజులు అన్నారు. నియమాలు అంగీకరించారు: సూర్యాస్తమయానికి యుద్ధం ఆపాలి, సమానులు సమానులతో పోరాడాలి, లొంగిపోయినవారిని, పారిపోయేవారిని, నిరాయుధులను, సారథులను, వాద్యకారులను వదిలేయాలి.

యుద్ధం, రోజు వారీగా.

రోజు	వ్యూహాలు (కౌరవ / పాండవ)	ముఖ్య ఘటనలు
1	—	అర్జునుని విషాదం, గీత; విరాటుని కుమారుడు ఉత్తరుడు శల్యుని చేతిలో హతుడు
2	— / క్రౌంచ	అర్జునుడు భీష్ముని ఎదుర్కొన్నాడు; భీముడు కళింగ సేనను చెదరగొట్టాడు
3	గరుడ / అర్ధచంద్ర	భీముని దాడికి దుర్యోధనుడు మూర్ఛపోయాడు; శ్రీకృష్ణుడు భీష్మునిపైకి దూకాడు (9వ రోజు మళ్లీ)
5	మకర / శ్యేన	భీష్ముడు, ద్రోణుడు పాండవులను ఒత్తిడి చేశారు
6	— / మకర	భీముని కాపాడేందుకు ధృష్టద్యుమ్నుడు ప్రమోహనాస్త్రం వాడాడు
7	మండల / వజ్ర	విరాటుని కుమారుడు శంఖుడు ద్రోణుని చేతిలో హతుడు
8	కూర్మ / శృంగాటక	అర్జునుని కుమారుడు ఇరావంతుడు రాక్షసుడు అలంబుసుని చేతిలో హతుడు
9	సర్వతోభద్ర / —	అలంబుసుని చీకటిని అభిమన్యుడు భాస్కరాస్త్రంతో తొలగించాడు
10	—	భీష్ముని పతనం
11	శకట / క్రౌంచ	ద్రోణుడు సేనాధిపతి అయ్యాడు
12	—	యుధిష్ఠిరుని కాపాడేందుకు ఉంచిన సత్యజిత్తు ద్రోణుని చేతిలో హతుడు; భగదత్తుడు హతుడు
13	పద్మ (చక్ర)	అభిమన్యుని మరణం
14	శకట, పద్మ, సూచీ (లోపలిది)	సైంధవుడు, భూరిశ్రవుడు; రాత్రి: ఘటోత్కచుడు
15	—	ద్రుపదుడు, విరాటుడు, తర్వాత ద్రోణుడు హతులు; నారాయణాస్త్రం
16	మకర (కర్ణుడు) / అర్ధచంద్ర	కర్ణుని నాయకత్వం
17	—	దుశ్శాసనుడు, వృషసేనుడు, తర్వాత కర్ణుడు హతులు
18	సర్వతోభద్ర (శల్యుడు) / త్రిముఖ	శల్యుడు, శకుని, సుశర్మ హతులు; గదాయుద్ధం

భీష్ముని పది రోజులు. భీష్ముడు తనను చిన్నచూపు చూసినందున, ఆయన నాయకత్వంలో యుద్ధం చేయనని కర్ణుడు తిరస్కరించాడు. ధర్మయుద్ధంలో భీష్ముని ఓడించలేరు, కాబట్టి పాండవుల కోరిక మేరకు తనను ఎలా పడగొట్టవచ్చో ఆయనే చెప్పాడు: స్త్రీగా పుట్టిన శిఖండితో ఆయన పోరాడడు. 10వ రోజు శిఖండి వెనక నుండి అర్జునుడు ఆయనపై బాణాలు వేశాడు. భీష్ముడు బాణాలపై పడుకున్నాడు; మెత్తని తలగడలు వద్దనగా అర్జునుడు నేలలోకి మూడు బాణాలు వేసి తలగడ చేశాడు, బాణంతో భూమి నుండి నీరు తెప్పించాడు. ఉత్తరాయణం కోసం ఆయన 58 రాత్రులు నిరీక్షించాడు, యుధిష్ఠిరునికి బోధించాడు (శాంతి, అనుశాసన పర్వాలు, విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రం సహా), మాఘ శుద్ధ అష్టమి (భీష్మాష్టమి) నాడు మరణించాడు.

ద్రోణుని ఐదు రోజులు. యుధిష్ఠిరుని ప్రాణాలతో పట్టుకోవాలని దుర్యోధనుడు కోరాడు.

12వ రోజు: సంశప్తకులు (సుశర్మ నాయకత్వంలో గెలుపు లేదా మరణం అని ప్రమాణం చేసిన త్రిగర్త యోధులు) అర్జునుని దూరంగా లాక్కెళ్లారు. అర్జునుడు ప్రాగ్జ్యోతిష రాజు భగదత్తుని, అతని ఏనుగు సుప్రతీకాన్ని చంపాడు; భగదత్తుని వైష్ణవాస్త్రాన్ని శ్రీకృష్ణుడు తన ఛాతిపై స్వీకరించగా అది హారంగా మారింది.
13వ రోజు: అభిమన్యునికి పద్మవ్యూహంలోకి ప్రవేశించడం తెలుసు, బయటకు రావడం తెలియదు. శివుని వరంతో సైంధవుడు మిగతా పాండవులను అడ్డుకున్నాడు. లోపల అభిమన్యుడు దుర్యోధనుని కుమారుడు లక్ష్మణకుమారుని చంపాడు. అతన్ని నిరాయుధుని చేసేందుకు కర్ణుడు వెనక నుండి అతని విల్లు తెంచాడు, కృతవర్మ గుర్రాలను, కృపుడు సారథులను చంపారు; దుశ్శాసనుని కుమారుడు గదతో చివరి దెబ్బ కొట్టాడు. మరుసటి సూర్యాస్తమయానికల్లా సైంధవుని చంపుతానని, లేదంటే అగ్నిప్రవేశం చేస్తానని అర్జునుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
14వ రోజు: ద్రోణుడు సైంధవుని శకట, పద్మ, లోపలి సూచీ వ్యూహాల వెనక దాచాడు. అలసిన సాత్యకిని భూరిశ్రవుడు (సోమదత్తుని కుమారుడు) జుట్టు పట్టి లాగాడు; అర్జునుడు దూరం నుండి అతని చేయి నరికాడు, సాత్యకి అతని తల నరికాడు. శ్రీకృష్ణుడు తన యోగమాయతో కృత్రిమ సూర్యాస్తమయం సృష్టించడంతో సైంధవుడు బయటకు వచ్చాడు; అర్జునుడు అతని తల నరికి, దాన్ని అతని తండ్రి వృద్ధక్షత్రుని ఒడిలో పడేలా పంపాడు; తన కుమారుని తలను నేలపై పడేసినవాని తల పగిలిపోతుందని వృద్ధక్షత్రుడు శపించి ఉన్నాడు. ఆ రాత్రి ఘటోత్కచుడు రాక్షసులు అలంబుసుని, అలాయుధుని చంపాడు; అర్జునుని కోసం దాచుకున్న వాసవీ శక్తిని కర్ణుడు ఘటోత్కచునిపై వాడాల్సి వచ్చింది, ఇక అర్జునుడు సురక్షితుడని శ్రీకృష్ణుడు సంతోషించాడు.
15వ రోజు: భీముడు అశ్వత్థామ అనే ఏనుగును చంపి, అశ్వత్థామ చనిపోయాడని అరిచాడు. ద్రోణుడు యుధిష్ఠిరుని అడిగాడు; ఆయన "అశ్వత్థామ హతః" అని గట్టిగా, "ఏనుగు" (కుంజరః) అని మెల్లగా అన్నాడు. ఎప్పుడూ నేలకు పైన నడిచే యుధిష్ఠిరుని రథం భూమిని తాకింది. ద్రోణుడు ఆయుధాలు విడిచాడు, ధృష్టద్యుమ్నుడు ఆయన తల నరికాడు. కోపోద్రిక్తుడైన అశ్వత్థామ నారాయణాస్త్రం ప్రయోగించాడు; అందరూ ఆయుధాలు వదిలి నమస్కరించమని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పాడు; మొదట నిరాకరించిన భీముని కూడా కిందకు లాగిన తర్వాత అది శాంతించింది.
ద్రోణుని నాయకత్వంలో హతులు: అభిమన్యుడు, సైంధవుడు, భూరిశ్రవుడు, ఘటోత్కచుడు, ద్రుపదుడు, విరాటుడు, చివరికి ద్రోణుడే.

కర్ణుని రెండు రోజులు. అశ్వత్థామ సూచనతో కర్ణుడు సేనాధిపతి అయ్యాడు. విశ్వకర్మ చేసిన అతని విజయ విల్లు పరశురాముని నుండి వచ్చింది. శ్రీకృష్ణునికి దీటుగా అశ్వవిద్యలో నిపుణుడైన శల్యుని సారథిగా ఎంచుకున్నాడు; శల్యుడు మొత్తం సమయం కర్ణుని ఎగతాళి చేశాడు. కర్ణుడు యుధిష్ఠిరుని గాయపరిచాడు; యుధిష్ఠిరుడు అర్జునుని గాండీవాన్ని ఇంకెవరికైనా ఇవ్వమని నిందించాడు; అర్జునుడు కత్తి దూయగా, పెద్దను తీవ్రంగా అవమానించడం అతన్ని చంపడంతో సమానమని శ్రీకృష్ణుడు బోధించాడు. కర్ణుడు అర్జునుని కంఠంపై నాగాస్త్రం (బాణంలో ఖాండవ దహనం నుండి అర్జునుని శత్రువైన అశ్వసేనుడు అనే సర్పం) ప్రయోగించాడు; శ్రీకృష్ణుడు రథాన్ని భూమిలోకి నొక్కడంతో అది అర్జునుని కిరీటాన్ని మాత్రమే తీసుకుపోయింది. అర్జునుడు కర్ణుని కుమారుడు వృషసేనుని చంపాడు. కర్ణుని చక్రం కూరుకుపోయినప్పుడు అతను బ్రహ్మాస్త్రం మర్చిపోయాడు (పరశురాముని శాపం); చక్రాన్ని తీస్తుండగా అర్జునుడు అంజలికాస్త్రంతో అతన్ని చంపాడు, కర్ణుని శరీరం నుండి వెలువడిన తేజస్సు సూర్యునిలో కలిసింది.

చివరి రోజు. అశ్వత్థామ మాటతో శల్యునికి సరస్వతీ జలాలతో అభిషేకం చేశారు. శల్యుడు యుధిష్ఠిరుని బల్లెం (శక్తి)కు నేలకొరిగాడు; దుర్యోధనుడు చేకితానుని చంపాడు; సహదేవుడు శకునిని, ఉలూకుని చంపాడు; అర్జునుడు సుశర్మను చంపాడు. దుర్యోధనుడు నీటిని స్తంభింపజేసి (జలస్తంభనం) ద్వైపాయన సరస్సు లోపల దాక్కున్నాడు. పిలుపు రావడంతో అతను శమంతపంచకంలో భీమునితో గదాయుద్ధం చేశాడు; శ్రీకృష్ణుని సైగతో భీముడు అతని తొడపై కొట్టాడు, తన ప్రతిజ్ఞను, మైత్రేయ మహర్షి శాపాన్ని నెరవేర్చాడు. సరస్వతీ తీర్థయాత్ర నుండి తిరిగివచ్చిన, ఇద్దరికీ గురువైన బలరాముడు ఈ అన్యాయపు దెబ్బకు ఆగ్రహించాడు. శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని రథం దిగగానే అది మంటల్లో కాలిపోయింది: భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుల అస్త్రాలు దాన్ని అప్పటికే కాల్చేశాయి.

రాత్రి దాడి, ఆ తర్వాత. నిద్రిస్తున్న కాకులను ఒక గుడ్లగూబ చంపడం చూసి అశ్వత్థామ రాత్రి దాడికి పథకం వేశాడు. మరణిస్తున్న దుర్యోధనుడు అతన్ని సేనాధిపతిగా నియమించాడు. ద్వారం వద్ద కృపుడు, కృతవర్మ కాపలా ఉండగా అతను ధృష్టద్యుమ్నుని, శిఖండిని, ఉపపాండవులను చంపాడు. పాండవులు వెంటాడగా అతను బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రం ప్రయోగించాడు; అర్జునుడు తన అస్త్రంతో ప్రతిస్పందించి దాన్ని ఉపసంహరించాడు, కానీ అశ్వత్థామ తన అస్త్రాన్ని ఉత్తర గర్భం వైపు మళ్లించాడు. మృత శిశువుగా పుట్టిన పరీక్షిత్తుకు శ్రీకృష్ణుడు ప్రాణం పోశాడు, అశ్వత్థామను 3,000 సంవత్సరాలు తిరుగుతూ ఉండమని శపించాడు. అశ్వత్థామ తన నుదుటిపై ఉన్న మణిని వదులుకున్నాడు, అది ద్రౌపదికి చేరింది.

ఆయుధాలు, ధ్వజాలు.

యజమాని	ఆయుధం లేదా చిహ్నం	మూలం
అర్జునుడు	గాండీవం విల్లు; హనుమంతుని ధ్వజం (కపిధ్వజం)	ఖాండవ వనం వద్ద అగ్ని; భీమునికి హనుమంతుడు ఇచ్చిన మాట
అర్జునుడు	పాశుపతాస్త్రం (యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వాడలేదు)	కిరాతుని రూపంలో శివుడు
కర్ణుడు	వాసవీ శక్తి; విజయ అనే విల్లు	కవచకుండలాలకు బదులుగా ఇంద్రుడు; పరశురాముడు (విశ్వకర్మ చేసినది)
శ్రీకృష్ణుడు	సుదర్శన చక్రం, కౌమోదకి గద, శార్ఙ్గ ధనుస్సు	ఖాండవ వనం వద్ద లభించాయి (చక్రం, గద)
అశ్వత్థామ	నారాయణాస్త్రం, బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రం	ద్రోణుడు
భగదత్తుడు	వైష్ణవాస్త్రం; ఏనుగు సుప్రతీకం	తండ్రి నరకుని వంశం
దుర్యోధనుడు	సర్ప ధ్వజం (నాగ ధ్వజం)

ఇతిహాసంలోని ప్రదేశాలు.

ప్రదేశం	ఏం జరిగింది	నేడు
హస్తినాపురం	కురు రాజధాని	మీరట్ జిల్లా, ఉత్తర ప్రదేశ్
ఇంద్రప్రస్థం	ధృతరాష్ట్రుడు ఇచ్చిన అర్ధరాజ్యం ఖాండవప్రస్థంలో నిర్మించిన పాండవ రాజధాని	ఢిల్లీ
వారణావతం	లక్క ఇల్లు	బాగ్‌పత్ సమీపం, ఉత్తర ప్రదేశ్
ఏకచక్రపురం	పాండవులు బ్రాహ్మణ వేషంలో దాక్కున్నారు; భీముడు బకాసురుని చంపాడు	సంప్రదాయ ప్రదేశాలు వేర్వేరుగా చెబుతారు
కాంపిల్యం	ద్రుపదుని రాజధాని (దక్షిణ పాంచాల); ద్రౌపది స్వయంవరం	ఫరూఖాబాద్ జిల్లా, ఉత్తర ప్రదేశ్
అహిచ్ఛత్రం	ద్రోణుడు తీసుకున్న ఉత్తర పాంచాల	బరేలీ జిల్లా, ఉత్తర ప్రదేశ్
విరాటనగరం	మత్స్య రాజధాని; అజ్ఞాతవాస సంవత్సరం	బైరాట్ (విరాట్‌నగర్), ఈశాన్య రాజస్థాన్
ఉపప్లావ్యం	అజ్ఞాతవాసం తర్వాత పాండవ స్థావరం (వనవాస మజిలీ కాదు)	మత్స్య దేశం
కురుక్షేత్రం	యుద్ధం; గీత (సంప్రదాయం ప్రకారం జ్యోతిసర్ వద్ద)	హర్యానా
శమంతపంచకం	భీమ–దుర్యోధనుల గదాయుద్ధం	కురుక్షేత్రం
అంగ (రాజధాని చంప)	కర్ణుని రాజ్యం	భాగల్‌పూర్ ప్రాంతం, బిహార్
మగధ (రాజధాని గిరివ్రజం)	జరాసంధుని రాజ్యం	బిహార్ (రాజ్‌గిర్)
చేది	శిశుపాలుని రాజ్యం	బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతం
ప్రాగ్జ్యోతిషం	భగదత్తుని రాజ్యం	అస్సాం (గువాహటి ప్రాంతం)
గాంధార (తక్షశిల)	శకుని రాజ్యం; సంప్రదాయం ప్రకారం జనమేజయుని సర్పయాగం	వాయవ్యం: పెషావర్, తక్షశిల ప్రాంతం, పాకిస్తాన్
మద్ర	శల్యుని రాజ్యం	పంజాబ్
మణిపురం	చిత్రాంగద, బభ్రువాహనుడు	సంప్రదాయం ప్రకారం మణిపూర్ (ఇతర ప్రదేశాలూ చెబుతారు)
ద్వారక	శ్రీకృష్ణుని నగరం	గుజరాత్ తీరం
ప్రభాస	యాదవుల, శ్రీకృష్ణుని అంతం	సోమనాథ్ సమీపం, గుజరాత్
నైమిశారణ్యం	సౌతి శౌనకునికి ఇతిహాసం చెప్పాడు	సీతాపూర్ జిల్లా, ఉత్తర ప్రదేశ్
కామ్యకవనం, ద్వైతవనం	వనవాస కాలపు అడవులు	కురు దేశం
గంధమాదనం	భీముడు హనుమంతుని కలిశాడు (సౌగంధిక పుష్పం)	హిమాలయాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

నెల్లూరుకు చెందిన తిక్కన సోమయాజి (13వ శతాబ్దం) తెలుగు మహాభారతాన్ని విరాట పర్వం నుండి చివరి వరకు రచించాడు, కాబట్టి చాలా మంది తెలుగు పాఠకులకు తెలిసిన యుద్ధ పర్వాలన్నీ ఆయనవే. ఆయన ఉద్యోగ పర్వంలోని శ్రీకృష్ణ రాయబార (రాయబారం) ఘట్టాలు ప్రసిద్ధ తెలుగు నాటకాలకు ఆధారం.
భీష్ముడు విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రం బోధించడంతో ముడిపడిన భీష్మ ఏకాదశి (మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి) నాడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని విష్ణు ఆలయాల్లో సహస్రనామ పారాయణం జరుగుతుంది; గీతా జయంతి మార్గశిర శుద్ధ ఏకాదశి నాడు వస్తుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "పాండవులకు 11 అక్షౌహిణులు." ✓ పాండవులు 7, కౌరవులు 11.
✗ "భీష్ముడు 10వ రోజు మరణించాడు." ✓ 10వ రోజు ఆయన పడిపోయాడు, అంపశయ్యపై 58 రాత్రుల తర్వాత ఉత్తరాయణంలో మరణించాడు.
✗ "అర్జునుడు ద్రోణుని చంపాడు." ✓ ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుని చంపాడు (15వ రోజు).
✗ "భీష్ముని తర్వాత కర్ణుడు సేనాధిపతి అయ్యాడు." ✓ భీష్ముని తర్వాత ద్రోణుడు; కర్ణుడు ద్రోణుని తర్వాత, రెండు రోజులు.
✗ "శల్యుని భీముడు లేదా అర్జునుడు చంపాడు." ✓ యుధిష్ఠిరుడు చంపాడు. శకునిని సహదేవుడు చంపాడు.
✗ "దుశ్శాసనుడు ద్రోణుని నాయకత్వంలో మరణించాడు." ✓ 17వ రోజు, కర్ణుని నాయకత్వంలో.
✗ "అర్జునుని శంఖం పాంచజన్యం." ✓ అర్జునుడు దేవదత్తం; శ్రీకృష్ణుడు పాంచజన్యం; భీముడు పౌండ్రం.
✗ "అర్జునుడు యుద్ధంలో పాశుపతాస్త్రం వాడాడు." ✓ అది ఆయన వద్ద ఉన్నా కురుక్షేత్రంలో ఎప్పుడూ వాడలేదు.
✗ "ఘటోత్కచుని ద్రోణుడు చంపాడు." ✓ కర్ణుడు వాసవీ శక్తితో చంపాడు (14వ రోజు రాత్రి).
✗ "అభిమన్యుని సైంధవుడు చంపాడు." ✓ సైంధవుడు పాండవులను అడ్డుకున్నాడు; చివరి దెబ్బ దుశ్శాసనుని కుమారుడు కొట్టాడు.
✗ "పాండవ సేనను నాశనం చేయడానికి తనకు ఒక నెల కావాలని అశ్వత్థామ చెప్పాడు" (కోర్సు పుస్తకం ఇలాగే చెబుతుంది). ✓ ప్రామాణిక పాఠంలో అతడు పది రోజులు అన్నాడు; భీష్ముడు, ద్రోణుడు ఒక నెల, కృపుడు రెండు నెలలు, కర్ణుడు ఐదు రోజులు.
✗ "ఉపప్లావ్యం వనవాస మజిలీ." ✓ అది అజ్ఞాతవాసం తర్వాతి స్థావరం; వనవాస మజిలీలు కామ్యకవనం, ద్వైతవనం, గంధమాదనం.
✗ "గీత ఉద్యోగ పర్వంలో ఉంది." ✓ అది భీష్మ పర్వంలో ఉంది; శాంతి రాయబారం ఉద్యోగ పర్వంలో ఉంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

18 రోజులు; పాండవులు 7 + కౌరవులు 11 అక్షౌహిణులు; యుద్ధభూమి కురుక్షేత్రం (ధర్మక్షేత్రం), హర్యానా.
కౌరవ సేనాధిపతులు: భీష్ముడు 1-10, ద్రోణుడు 11-15, కర్ణుడు 16-17, శల్యుడు 18. పాండవ సేనాధిపతి: ధృష్టద్యుమ్నుడు.
1వ రోజు ఉత్తరుడు (శల్యుడు); 7 శంఖుడు (ద్రోణుడు); 8 ఇరావంతుడు (అలంబుసుడు); 10 భీష్ముని పతనం (శిఖండి).
13వ రోజు అభిమన్యుడు (పద్మవ్యూహం); 14 సైంధవుడు, భూరిశ్రవుడు, ఘటోత్కచుడు; 15 ద్రోణుడు.
17వ రోజు దుశ్శాసనుడు, వృషసేనుడు, కర్ణుడు; అతని సారథి శల్యుడు; 18వ రోజు శల్యుడు, శకుని, సుశర్మ, గదాయుద్ధం.
వ్యూహాలు: క్రౌంచ (2వ రోజు), గరుడ–అర్ధచంద్ర (3), సూచీ (14), మకర (కర్ణుడు), సర్వతోభద్ర (శల్యుడు).
శంఖాలు: పాంచజన్యం, దేవదత్తం, పౌండ్రం, అనంతవిజయం, సుఘోషం, మణిపుష్పకం; మొదట ఊదినది భీష్ముడు.
రాత్రి దాడి: అశ్వత్థామ, కృపుడు, కృతవర్మ; ఉత్తర గర్భంపై బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రం; పరీక్షిత్తు రక్షణ.
ఐదు గ్రామాలు: అవిస్థలం, వృకస్థలం, మాకంది, వారణావతం + ఒకటి.
ప్రదేశాలు: హస్తినాపురం, ఇంద్రప్రస్థం, వారణావతం, విరాటనగరం, ఉపప్లావ్యం, శమంతపంచకం, ప్రభాస.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

ఉల్లంఘించిన యుద్ధ నియమాలు. తర్వాతి రోజుల్లో ఇరుపక్షాలూ అంగీకరించిన నియమాలను ఉల్లంఘించాయి: అభిమన్యుని మరణం, సైంధవుని విషయంలో సూర్యాస్తమయ మాయ, ద్రోణునికి చెప్పిన అర్ధసత్యం, చక్రం దగ్గర కర్ణుని వధ, నడుము కింద దుర్యోధనునిపై దెబ్బ, రాత్రి దాడి. యుద్ధంలో ధర్మం పాటించగలమా అని అడిగేందుకు ఇతిహాసం దీన్ని వాడుకుంటుంది.
వ్యూహాలు. కథలో అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడు, ప్రద్యుమ్నుడు, అభిమన్యుడు (పాక్షికంగా) మాత్రమే పద్మవ్యూహం తెలిసినవారు. ఒక్కో రోజు వ్యూహాల జాబితాలు ప్రతుల మధ్య మారుతాయి; ఎక్కువగా అడిగేవి క్రౌంచ (2వ రోజు), గరుడ–అర్ధచంద్ర (3వ రోజు), చక్ర (13వ రోజు), సూచీ (14వ రోజు), మకర (కర్ణుడు), సర్వతోభద్ర (9వ రోజు, 18వ రోజు శల్యుడు).
ఇద్దరు అలంబుసులు. 8వ రోజు ఇరావంతుని చంపిన రాక్షసుడు, 14వ రాత్రి ఘటోత్కచుడు చంపిన రాక్షసుడు ఒకే పేరు కలవారు; ఇతిహాసంలో ఒకరి కంటే ఎక్కువ అలంబుసులు ఉన్నారు.
గాంధారి శాపం. స్త్రీ పర్వంలో యుద్ధాన్ని ఆపనందుకు గాంధారి శ్రీకృష్ణుని నిందించి, ఆయన యాదవ వంశం 36 ఏళ్లలో తనను తానే నాశనం చేసుకుంటుందని శపించింది. ఇది మౌసల పర్వంలో నిజమైంది: సాంబుడు ఇనుప ముసలాన్ని కనాలని మునులు శపించారు; దాని పొడి నుండి పెరిగిన రెల్లుతో యాదవులు ప్రభాసలో ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు; జర అనే వేటగాడు శ్రీకృష్ణుని పాదంపై బాణం వేశాడు; ద్వారకను సముద్రం మింగేసింది.
యుద్ధం తర్వాత. కర్ణుడు తమ అన్న అని కుంతి పాండవులకు చెప్పింది. యుధిష్ఠిరుడు హస్తినాపురంలో పట్టాభిషిక్తుడై తర్వాత అశ్వమేధ యాగం చేశాడు; అశ్వాన్ని కాపాడుతూ మణిపురంలో అర్జునుడు తన కుమారుడు బభ్రువాహనుని చేతిలో మరణించి, ఉలూచి నాగమణితో తిరిగి బతికాడు. ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి, కుంతి వనవాసానికి వెళ్లి దావానలంలో మరణించారు.
చివరి ప్రయాణం. శ్రీకృష్ణుని నిర్యాణం తర్వాత పాండవులు పరీక్షిత్తుకు పట్టాభిషేకం చేసి ఉత్తరం వైపు బయలుదేరారు (మహాప్రస్థానిక పర్వం). మొదట ద్రౌపది, తర్వాత సహదేవుడు, నకులుడు, అర్జునుడు, భీముడు పడిపోయారు. మారువేషంలోని ధర్మదేవత అయిన కుక్కతో కలిసి యుధిష్ఠిరుడు స్వర్గం చేరాడు. 18 పర్వాల్లో చివరిది స్వర్గారోహణ పర్వం.
ఎవరు బతికారు, ఎందుకు అడుగుతారు. లెక్కలు వేరుగా ఉంటాయి: ప్రధాన జాబితాలో పాండవ పక్షాన ఏడుగురు, కౌరవ పక్షాన ముగ్గురు; 1వ రోజు పక్షం మారిన యుయుత్సుని కొన్నిసార్లు చేరుస్తారు. సంఖ్య మాత్రమే కాకుండా పేర్లు నేర్చుకోండి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: కురుక్షేత్ర యుద్ధం ఇతిహాసం అడిగే ప్రశ్నకు పరీక్ష: న్యాయమైన లక్ష్యాన్ని న్యాయమైన మార్గాల్లోనే గెలవగలమా?
అంశాలు:
- యుద్ధం చివరి మార్గం: పాండవులు కేవలం ఐదు గ్రామాలే అడిగారు, హస్తినాపురానికి శ్రీకృష్ణుని రాయబారం విఫలమైంది.
- మొదట్లోనే యుద్ధ నియమాలు అంగీకరించినా, ప్రతి కౌరవ సేనాధిపతి ఒక ఉపాయంతోనే పడిపోయాడు: భీష్ముని ముందు శిఖండి, ద్రోణుని ముందు "అశ్వత్థామ మరణించాడు" అనే అరుపు, కర్ణునికి కూరుకుపోయిన రథ చక్రం, దుర్యోధనునిపై నాభి కింద దెబ్బ.
- అశ్వత్థామ రాత్రి దాడి, స్త్రీ పర్వ విలాపాలు విజయానికి చెల్లించిన మూల్యాన్ని చూపుతాయి; శాంతి, అనుశాసన పర్వాలు దాన్ని రాజధర్మ బోధగా మలుస్తాయి.
ఉదాహరణ: 18 అక్షౌహిణుల్లో పేరున్న యోధులు పది మంది మాత్రమే బతికారు; విజయం తర్వాత యుధిష్ఠిరుని దుఃఖమే యుద్ధంపై ఇతిహాసం ఇచ్చిన తీర్పు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.