APPSC Paper I · Hindu Philosophy and Temple System · Vedic Culture
ఉపనిషత్తులు, ఉపవేదాలు, వేదాంగాలు, 14 విద్యలు
ఉపనిషత్తులు వేదానికి తాత్విక అంతం (వేదాంతం); వీటిలో పది ప్రధానమైనవి, ఒక్కొక్కటి ఒక వేదానికి చెందినది; ఉపవేదాలు నాలుగు అనువర్తిత శాస్త్రాలు; ఆరు వేదాంగాలు వేదాన్ని చదివి వాడుకోవడానికి అవసరమైన సహాయక శాస్త్రాలు; వేదాలు + వేదాంగాలు + మరో నాలుగు కలిసి 14 విద్యలు.
- APPSC Paper I
- 19 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- ఉపనిషత్తు = "గురువు సమీపంలో కూర్చుని పొందే జ్ఞానం" (ఉప-ని-షద్); ప్రతి వేదంలో చివరి పొర, దాని జ్ఞానకాండ.
- వేదాంతం అనే పదానికి రెండు అర్థాలు: వేదాల ముగింపు, వేదాల సారం. వేదాల తత్వశాస్త్రం, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం ప్రధానంగా ఉపనిషత్తుల్లో ఉంటాయి.
- సంఖ్య: సంప్రదాయం ప్రకారం 1,180 (ఒక్కో శాఖకు ఒకటి); ముక్తికోపనిషత్తు (శ్రీరాముడు హనుమంతునికి బోధించినది) 108 పేర్కొంటుంది; ప్రధాన ఉపనిషత్తులు 10 (దశోపనిషత్తులు); కొన్నిసార్లు 10 నుంచి 12 అని లెక్కిస్తారు.
- ముక్తిక 108 ఉపనిషత్తులు, వేదాల వారీగా:
| వేదం | ముక్తికలో ఉపనిషత్తులు |
|---|---|
| ఋగ్వేదం | 10 (అతి తక్కువ) |
| శుక్ల యజుర్వేదం | 19 |
| కృష్ణ యజుర్వేదం | 32 (అత్యధికం) |
| సామవేదం | 16 |
| అథర్వవేదం | 31 |
- పది ప్రధాన ఉపనిషత్తులు, వాటి వేదాలు:
| ఉపనిషత్తు | వేదం | దేనికి గుర్తుంచుకోవాలి |
|---|---|---|
| ఈశ (ఈశావాస్యం) | శుక్ల యజుస్ | వాజసనేయి సంహిత 40వ అధ్యాయం |
| కేన | సామ | "ఎవరిచేత?"; ఉమా హైమవతి |
| కఠ | కృష్ణ యజుస్ | నచికేతుడు, యముడు |
| ప్రశ్న | అథర్వ | పిప్పలాదునికి ఆరు ప్రశ్నలు |
| ముండక | అథర్వ | సత్యమేవ జయతే |
| మాండూక్య | అథర్వ | ఓంకారం; అతి చిన్నది (12 మంత్రాలు) |
| తైత్తిరీయ | కృష్ణ యజుస్ | పంచకోశాలు; మాతృదేవో భవ |
| ఐతరేయ | ఋక్ | ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ |
| ఛాందోగ్య | సామ | తత్ త్వమ్ అసి |
| బృహదారణ్యక | శుక్ల యజుస్ | అతి పెద్దది; యాజ్ఞవల్క్యుడు |
- నాలుగు మహావాక్యాలు (ఒక్కో వేదానికి ఒకటి):
| మహావాక్యం | అర్థం | ఉపనిషత్తు | వేదం |
|---|---|---|---|
| ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ | చైతన్యమే బ్రహ్మం | ఐతరేయ | ఋక్ |
| అహం బ్రహ్మాస్మి | నేను బ్రహ్మాన్ని | బృహదారణ్యక | శుక్ల యజుస్ |
| తత్ త్వమ్ అసి | అది నీవే | ఛాందోగ్య | సామ |
| అయమాత్మా బ్రహ్మ | ఈ ఆత్మయే బ్రహ్మం | మాండూక్య | అథర్వ |
- ఇతర ప్రసిద్ధ వాక్యాలు:
| వాక్యం | అర్థం | ఉపనిషత్తు |
|---|---|---|
| సత్యమేవ జయతే | సత్యమే జయిస్తుంది (భారత జాతీయ నినాదం) | ముండక |
| అసతో మా సద్గమయ … తమసో మా జ్యోతిర్గమయ … మృత్యోర్మా అమృతం గమయ | అసత్యం నుంచి సత్యానికి, చీకటి నుంచి వెలుగుకు, మృత్యువు నుంచి అమృతత్వానికి నడిపించు | బృహదారణ్యక |
| నేతి నేతి | "ఇది కాదు, ఇది కాదు" (బ్రహ్మం గురించి యాజ్ఞవల్క్యుడు) | బృహదారణ్యక |
| సత్యం వద, ధర్మం చర | సత్యం పలుకు, ధర్మం ఆచరించు | తైత్తిరీయ |
| మాతృదేవో భవ, పితృదేవో భవ, ఆచార్యదేవో భవ, అతిథిదేవో భవ | తల్లి, తండ్రి, గురువు, అతిథిని దైవంగా భావించు | తైత్తిరీయ |
| తేన త్యక్తేన భుంజీథాః | త్యాగంతో అనుభవించు | ఈశ |
- శ్రుతి, స్మృతి: వేదాలు శ్రుతి; మానవ సంప్రదాయం గుర్తుంచుకుని అందించిన జ్ఞానం స్మృతి. ఉపవేదాలు, వేదాంగాలు, సూత్రాలు, స్మృతులు (ధర్మశాస్త్రాలు) స్మృతి సాహిత్యానికి చెందినవి.
- ఉపవేదాలు: విష్ణు పురాణం ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం, గాంధర్వవేదం, అర్థశాస్త్రం అని పేర్కొంటుంది; చరణవ్యూహం అర్థశాస్త్రానికి బదులు స్థాపత్య (శిల్ప) వేదాన్ని నాలుగోదిగా తీసుకుంటుంది.
| ఉపవేదం | విషయం | వేదం (ఏపీపీఎస్సీ కీ) | ప్రవర్తకుడు / ప్రామాణిక గ్రంథాలు |
|---|---|---|---|
| ఆయుర్వేదం | వైద్యం, జీవిత విజ్ఞానం | ఋగ్వేదం | ధన్వంతరి; చరకుడు, సుశ్రుతుడు |
| ధనుర్వేదం | యుద్ధ శాస్త్రం | యజుర్వేదం | ధనుర్విధి, ద్రోణ విద్య, కోదండ మండనం |
| గాంధర్వవేదం | సంగీతం, కవిత్వం, నృత్యం | సామవేదం | భరతుని నాట్యశాస్త్రం |
| స్థాపత్యవేదం / అర్థశాస్త్రం | వాస్తుశిల్పం, శిల్పం; రాజనీతి | అథర్వవేదం | విశ్వకర్మ; నేడు వాస్తు |
- ఆయుర్వేదానికి 8 అంగాలు (అష్టాంగ). బృహత్ త్రయి ("మహా మూడు") = చరక సంహిత, సుశ్రుత సంహిత, అష్టాంగ హృదయం (వాగ్భటుడు).
- ఆరు వేదాంగాలు ("వేదం యొక్క అంగాలు"): శిక్ష (ధ్వనిశాస్త్రం), కల్పం (కర్మ విధానం), వ్యాకరణం, నిరుక్తం (పద వ్యుత్పత్తి), ఛందస్సు (పద్య లక్షణం), జ్యోతిషం (ఖగోళశాస్త్రం, కాలం).
- నిరుక్తం (వేద పదాల అర్థాల నిఘంటువు) యాస్కుడు రాశాడు; ఇది నిఘంటువుపై వ్యాఖ్యానం.
- ప్రాతిశాఖ్యం: ఒక్కో శాఖ పదాలను, స్వరాలను, పఠనంలో వాటి సంధిని నిర్దేశించే గ్రంథం.
- కల్పసూత్రాలు నాలుగు రకాలు: శ్రౌత, గృహ్య, ధర్మ, శుల్బ (యజ్ఞవేదిక నిర్మాణం; రేఖాగణితం మొదటిసారి ఇక్కడే).
- 14 విద్యలు:
| సమూహం | సంఖ్య | సభ్యులు |
|---|---|---|
| వేదాలు | 4 | ఋక్, యజుస్, సామ, అథర్వ |
| వేదాంగాలు | 6 | శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం |
| ఉపాంగాలు | 4 | పురాణం, న్యాయం, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం |
| మొత్తం | 14 | 4 ఉపవేదాలు కలిపితే → 18 విద్యలు |
- ఐదవ వేదం: ఏపీపీఎస్సీ కీ (2023) పురాణాలు (ఛాందోగ్యం చెప్పినట్లు ఇతిహాస-పురాణం).
వివరణ
ఉపనిషత్తులు ఏమి బోధిస్తాయి. బాహ్య కర్మకాండలు, బలుల నుంచి దృష్టిని మళ్లించి, మోక్షం అంతర్గత జ్ఞానం, ధ్యానం, ఆత్మవిచారణ ద్వారానే లభిస్తుందని చెబుతాయి. వీటి విషయం బ్రహ్మం (పరమాత్మ), ఆత్మ (జీవాత్మ), ఆ రెండింటి సంబంధం. ఆది శంకరాచార్యులు పది ప్రధాన ఉపనిషత్తులకు భాష్యాలు రాయడంతో వాటికి శాశ్వత ప్రామాణికత వచ్చింది. ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత, బాదరాయణుడు రచించిన బ్రహ్మసూత్రాలు కలిసి ప్రస్థానత్రయం; ప్రతి వేదాంత ఆచార్యుడూ (శంకరులు, రామానుజులు, మధ్వులు) వీటికి వ్యాఖ్యానం రాశాడు.
పది ఉపనిషత్తులు, ఒక్కోదానికి ఒక కథ లేదా భావన.
- ఈశ (ఈశావాస్యం): 18 మంత్రాలు; "ఇదంతా ఈశ్వరునితో నిండి ఉంది" అని ప్రారంభమై, "త్యాగంతో అనుభవించు; ఎవరి ధనాన్నీ ఆశించకు" (తేన త్యక్తేన భుంజీథాః) అంటుంది; ఫలాసక్తి లేకుండా కర్మ చేయాలని బోధిస్తుంది. ముక్తిక జాబితాలో మొదటిది.
- కేన: మొదటి పదం "ఎవరిచేత?" నుంచి పేరు వచ్చింది: మనస్సు, ప్రాణం, వాక్కు, కన్ను, చెవి ఎవరిచేత పనిచేస్తున్నాయి అని అడుగుతుంది. విజయగర్వంతో ఉన్న దేవతలు ఒక యక్షుని గుర్తించలేకపోతారు; అది బ్రహ్మమని ఉమా హైమవతి ఇంద్రునికి చెబుతుంది. ఇది సామవేదపు తలవకార (జైమినీయ) బ్రాహ్మణంలో భాగం; అందుకే దీనిని తలవకార ఉపనిషత్తు అని కూడా అంటారు.
- కఠ (కఠోపనిషత్తు): వాజశ్రవసుడు (ఉద్దాలక ఆరుణి, ఔద్దాలకి) తన సర్వస్వం దానం చేసే విశ్వజిత్ యజ్ఞం చేస్తాడు. ఆయన కుమారుడు నచికేతుడు "మృత్యువుకు ఇవ్వబడతాడు"; యముని ఇంటి ముందు మూడు రాత్రులు ఆహారం లేకుండా వేచి ఉండి మూడు వరాలు పొందుతాడు: తండ్రి మనశ్శాంతి, అగ్ని యజ్ఞ జ్ఞానం (అతని పేరిట నచికేతాగ్ని), మరణం తర్వాత ఏమి ఉంటుందనే రహస్యం. రథం ఉపమానం: ఆత్మ రథికుడు, శరీరం రథం, బుద్ధి సారథి, మనస్సు కళ్లెం, ఇంద్రియాలు గుర్రాలు.
- ప్రశ్న: ఆరుగురు జిజ్ఞాసువులు (సుకేశుడు, కబంధి కాత్యాయనుడు సహా) ఋషి పిప్పలాదుని వద్దకు వస్తారు; ఆయన వారిని తపస్సుతో ఒక సంవత్సరం తన దగ్గర ఉండమని, ఆ తర్వాతే ప్రాణం, ఓంకారం, ఆత్మలపై ఆరు ప్రశ్నలు అడగమని చెబుతాడు.
- ముండక: అంగీరసుడు శౌనకునికి పరావిద్య (ఉన్నత), అపరావిద్య (నిమ్న) అనే విద్యలను బోధిస్తాడు; నిమ్న విద్యలో నాలుగు వేదాలు, ఆరు వేదాంగాలు చేరతాయి. ఒకే చెట్టుపై రెండు పక్షుల ఉపమానం (3.1.1): ఒకటి పండు తింటుంది, మరొకటి చూస్తూ ఉంటుంది. భారత జాతీయ నినాదం సత్యమేవ జయతే దీని నుంచే.
- మాండూక్య: అతి చిన్నది (12 మంత్రాలు). ఓంకారం (అ-ఉ-మ), నాలుగు అవస్థలు: జాగ్రత్ (మెలకువ), స్వప్నం (కల), సుషుప్తి (గాఢ నిద్ర), తురీయం (నాలుగోది). శంకరుల గురువుకు గురువైన గౌడపాదులు దీనిపై కారిక రాశారు.
- తైత్తిరీయ: తైత్తిరీయ ఆరణ్యకంలో భాగం; మూడు వల్లులు: శిక్ష, బ్రహ్మానంద (ఆనంద), భృగు. శిక్షావల్లిలో చదువు ముగించిన శిష్యులకు ఆచార్యుడు ఇచ్చే వీడ్కోలు ఉపదేశం: సత్యం వద, ధర్మం చర, మాతృదేవో భవ, పితృదేవో భవ, ఆచార్యదేవో భవ, అతిథిదేవో భవ. పంచకోశాలు (అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ). భృగువు తన తండ్రి వరుణుని నుంచి బ్రహ్మం ఆనందమని తెలుసుకుంటాడు.
- ఐతరేయ: మొదట ఆత్మ ఒక్కటే ఉండి లోకాలను, మానవుని సృష్టించింది; ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మతో ముగుస్తుంది.
- ఛాందోగ్య: ఉద్దాలక ఆరుణి తన కుమారుడు శ్వేతకేతునికి తత్ త్వమ్ అసి బోధిస్తాడు (6వ అధ్యాయం, తొమ్మిది సార్లు; నీటిలో ఉప్పు, మర్రి విత్తనం ఉదాహరణలతో). ఇంకా ఉద్గీథం (సామంలో ఓంకారం); తండ్రి ఎవరో తెలియదని నిజం చెప్పినందుకు గౌతమ ఋషి శిష్యునిగా స్వీకరించిన సత్యకామ జాబాలి; సనత్కుమారుని నుంచి నారదుడు నేర్చుకోవడం.
- బృహదారణ్యక: అతి పెద్దది; శతపథ బ్రాహ్మణానికి ముగింపు భాగం, కాబట్టి ఇది ఆరణ్యకమూ, ఉపనిషత్తూ. జనకుని సభలో యాజ్ఞవల్క్యుడు, గార్గితో, భార్య మైత్రేయితో ఆయన సంవాదాలు, నేతి నేతి, అసతో మా సద్గమయ ప్రార్థన.
- తరచూ చేర్చే మరో రెండు: శ్వేతాశ్వతర (కృష్ణ యజుస్, రుద్ర-శివునికి అంకితం), కౌషీతకి (ఋక్).
- పది ఉపనిషత్తుల్లో వేదాల వారీ లెక్క: అథర్వ 3 (ప్రశ్న, ముండక, మాండూక్య), కృష్ణ యజుస్ 2 (కఠ, తైత్తిరీయ), శుక్ల యజుస్ 2 (ఈశ, బృహదారణ్యక), సామ 2 (కేన, ఛాందోగ్య), ఋక్ 1 (ఐతరేయ).
ఉపవేదాలు: వేద జ్ఞానానికి ఆచరణాత్మక వినియోగం. ఉపవేదాలు వేదాన్ని లౌకిక జీవితానికి (ఆరోగ్యం, యుద్ధం, సంగీతం, నిర్మాణం) అన్వయిస్తాయి; వేదాంగాలు వేదాన్నే కాపాడి, సరిగా ఉచ్చరించి, వాడుకునే సాధనాలు.
- ఆయుర్వేదం ("జీవిత విజ్ఞానం"): రెండు లక్ష్యాలు, నివారణ (స్వస్థస్య స్వాస్థ్యరక్షణమ్, ఆరోగ్యవంతుని ఆరోగ్యం కాపాడడం), చికిత్స (వ్యాధి పరిమోక్షం, రోగిని వ్యాధి నుంచి విముక్తుని చేయడం). సముద్ర మథనంలో అమృత కలశంతో ఉద్భవించిన, విష్ణువు అవతారంగా పరిగణించే ధన్వంతరి దీని మూలపురుషుడు. పునర్వసు ఆత్రేయుడు అగ్నివేశునికి బోధించాడు; అగ్నివేశుని గ్రంథాన్ని చరకుడు సవరించి చరక సంహితగా రూపొందించాడు; కశ్యపుడు మరో తొలి ఋషి.
- బృహత్ త్రయి, వాటి రంగాలు:
| గ్రంథం | రచయిత | రంగం |
|---|---|---|
| చరక సంహిత | చరకుడు | కాయ చికిత్స (అంతర్గత వైద్యం) |
| సుశ్రుత సంహిత | సుశ్రుతుడు | శల్య (శస్త్రచికిత్స) |
| అష్టాంగ హృదయం | వాగ్భటుడు | రెండింటి సారం |
- తర్వాతి లఘు త్రయి ("చిన్న మూడు"): మాధవ నిదానం (రోగ నిర్ధారణ), శార్ఙ్గధర సంహిత, భావప్రకాశం.
- అష్టాంగ ఆయుర్వేదం (8 అంగాలు): కాయ (సాధారణ వైద్యం), బాల (పిల్లలు), గ్రహ (మానసిక వ్యాధులు), ఊర్ధ్వాంగ లేదా శాలాక్య (కన్ను, చెవి, ముక్కు, గొంతు), శల్య (శస్త్రచికిత్స), దంష్ట్ర లేదా అగద (విషాలు, విరుగుడులు), జరా లేదా రసాయన (పునరుజ్జీవనం, దీర్ఘాయుష్షు), వృష లేదా వాజీకరణ (పుంసత్వం).
- ధనుర్వేదం విలువిద్య మాత్రమే కాదు, మొత్తం యుద్ధ శాస్త్రం: పౌర, సైనిక రక్షణ, యుద్ధ వ్యూహాలు, రాజనీతి. వేదాల్లోనే అష్టి, వజ్రి, శతఘ్ని వంటి ఆయుధాల పేర్లు ఉన్నాయి. ప్రాచీన గ్రంథాలు లభించవు; తర్వాతి కాలపు ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు ధనుర్విధి, ద్రోణ విద్య, కోదండ మండనం, ధనుర్వేద సంహిత.
- గాంధర్వవేదం (సంగీతం, కవిత్వం, నృత్యం) సామవేదం నుంచి వచ్చింది, ఎందుకంటే సామవేద మంత్రాలు గానం చేసేవి. 36,000 శ్లోకాల గాంధర్వవేదం ఒకప్పుడు ఉండేదని యామళాష్టక తంత్రం చెబుతుంది, అది ఇప్పుడు లభించదు; నేడు దీనిని చతుష్షష్టి కళల్లో (64 కళలు) భాగంగా అధ్యయనం చేస్తారు. భరతుని నాట్యశాస్త్రానికి ఇదే మూలం; దానినే నాట్యవేదం అంటారు.
- స్థాపత్య (శిల్ప) వేదం: వాస్తుశిల్పం, శిల్పం; దేవాలయాలు, ఆరామాలు (విశ్రాంతి గృహాలు, ఉద్యానాలు), తటాకాలు (చెరువులు, జలాశయాలు) రూపకల్పన. విశ్వకర్మ దీని ప్రవర్తకుడు; నేడు వాస్తు పేరుతో ప్రసిద్ధం. ప్రామాణిక గ్రంథాలు: మయమతం, మానసారం.
వేదాంగాలు: ఆరు అంగాలు. వేద పాఠాన్ని కాపాడడం, సరిగా ఉచ్చరించడం, యజ్ఞంలో సరిగా వినియోగించడం కోసం ఇవి ఏర్పడ్డాయి. పాణినీయ శిక్ష వేదాన్ని ఒక పురుషునిగా (వేద పురుషుడు) చిత్రిస్తుంది:
| వేదాంగం | విషయం | వేదపురుషుని అంగం | ప్రామాణిక గ్రంథం / రచయిత |
|---|---|---|---|
| శిక్ష | ధ్వనిశాస్త్రం, స్వరం | ముక్కు | పాణినీయ శిక్ష; ప్రాతిశాఖ్యాలు |
| కల్పం | కర్మ విధులు | చేతులు | శ్రౌత, గృహ్య, ధర్మ, శుల్బ సూత్రాలు |
| వ్యాకరణం | వ్యాకరణం | నోరు | పాణిని అష్టాధ్యాయి |
| నిరుక్తం | పదాల అర్థం | చెవులు | యాస్కుని నిరుక్తం |
| ఛందస్సు | పద్య లక్షణం | పాదాలు | పింగళుని ఛందస్సూత్రం |
| జ్యోతిషం | కర్మలకు కాలం | కళ్ళు | లగధుని వేదాంగ జ్యోతిషం; గర్గుడు |
- వేద సంరక్షణలో శిక్షకు మొదటి స్థానం: మంత్ర ఫలం, శక్తి సరైన స్వరంతో, తప్పు లేకుండా ఉచ్చరించడంపైనే ఆధారపడతాయి. పాణిని వ్యాకర్తగా ప్రసిద్ధుడైనా పాణినీయ శిక్ష శిక్షా గ్రంథమే.
- జ్యోతిషం ముహూర్తాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; తప్పు సమయంలో చేసిన కర్మ నిష్ఫలమని శాస్త్రం.
- ప్రాతిశాఖ్యాలు, ఒక్కో శాఖకు ఒకటి: ఋక్ ప్రాతిశాఖ్యం (శౌనకునిది అంటారు), వాజసనేయి ప్రాతిశాఖ్యం (కాత్యాయనుడు), తైత్తిరీయ ప్రాతిశాఖ్యం, అథర్వ ప్రాతిశాఖ్యం. ఇవి శిక్షా శాస్త్రానికి చెందినవి.
- వ్యాకరణ త్రిమునులు: పాణిని (అష్టాధ్యాయి), కాత్యాయనుడు (వార్తికాలు), పతంజలి (మహాభాష్యం).
సూత్ర సాహిత్యం. పెద్ద నియమాలను కంఠస్థం చేసి మౌఖికంగా బోధించడానికి వీలుగా సూత్రాలు వాటిని అతి సంక్షిప్త గద్యంలో చెబుతాయి. వీటిలో కల్పసూత్రాలు ఎక్కువగా వాడుకలో ఉన్నాయి:
| కల్పసూత్రం | విషయం |
|---|---|
| శ్రౌత | మూడు అగ్నులతో చేసే అశ్వమేధం, రాజసూయం వంటి పెద్ద యజ్ఞాలు |
| గృహ్య | ఇంటి కర్మలు: సంస్కారాలు (జననం, వివాహం, అంత్యక్రియలు), పంచ మహాయజ్ఞాలు |
| ధర్మ | వర్ణాశ్రమ విధులు, రాజధర్మం, ఆస్తి పంపకాలు, నేరాలు, శిక్షలు |
| శుల్బ | యజ్ఞవేదికల కొలతలు, నిర్మాణం; భారతదేశంలో తొలి రేఖాగణితం |
- బౌధాయనుని శుల్బసూత్రం అత్యంత ప్రాచీనమైనది; నేడు పైథాగరస్ సిద్ధాంతంగా పిలిచే నియమం అందులో ఉంది. ఆపస్తంబ, కాత్యాయన, మానవ శుల్బసూత్రాలు తర్వాతివి.
స్మృతులు, 14 విద్యలు.
- స్మృతులు వేదం ఆధారంగా మనుషులు రచించిన ధర్మ సంహితలు; శ్రుతి తర్వాతి ప్రామాణికత వీటిదే. ధర్మాన్ని (విధులు, నిషేధాలు) క్రోడీకరించడమే లక్ష్యం కాబట్టి వీటిని ధర్మశాస్త్రాలు అంటారు; మనుస్మృతి అత్యంత ప్రసిద్ధం.
- 14 విద్యలు (చతుర్దశ విద్యలు): 4 వేదాలు + 6 వేదాంగాలు + పురాణం, న్యాయం, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం. నాలుగు ఉపవేదాలు కలిపితే విష్ణు పురాణం పేర్కొన్నట్లు 18 విద్యలు (అష్టాదశ విద్యలు). ఆయుర్వేదం ఉపవేదం, కాబట్టి అది 18లో ఉంటుంది, 14లో కాదు.
- మీమాంస సూత్రాలు జైమిని రచన: యజ్ఞ కర్మలపై వేద విధులను (కర్మకాండ) అవి వ్యాఖ్యానిస్తాయి. న్యాయసూత్రాలు గౌతముని రచన.
ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం
- ఆంధ్ర దేవాలయాల్లో, ఇళ్లలో పూజ చివర పఠించే మంత్రపుష్పం తైత్తిరీయ ఆరణ్యకం (కృష్ణ యజుర్వేదం) నుంచి వచ్చింది; తైత్తిరీయ, మహానారాయణ ఉపనిషత్తులు ఉన్నది కూడా ఇదే ఆరణ్యకంలో. తెలుగు వేద విద్యార్థులు మొదట నేర్చుకునేది ఎక్కువగా తైత్తిరీయోపనిషత్తే.
- దైనందిన జీవితంలో జ్యోతిషం: ఉగాది నాటి పంచాంగ శ్రవణం, తెలుగు పంచాంగం (తిథి, వారం, నక్షత్రం, యోగం, కరణం) జ్యోతిష అంగాన్ని కొనసాగిస్తాయి; ప్రతి ఆలయ కర్మకు సమయం (ముహూర్తం) ఇదే నిర్ణయిస్తుంది.
- శ్రీ వేంకటేశ్వర వేద విశ్వవిద్యాలయం, తిరుపతి (తితిదే, 2006) వేదాలు, వేదాంగాలు, ఆగమాలు, ఉపవేదాలను కలిపి బోధిస్తుంది.
- తెలుగు రూపాలు: ఉపనిషత్తులు, వేదాంగములు, ఉపవేదములు; 14 విద్యలకు చతుర్దశ విద్యలు.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "తత్ త్వమ్ అసి కేన లేదా ఈశ ఉపనిషత్తులో ఉంది." ✓ అది ఛాందోగ్యంలో (సామవేదం).
- ✗ "ముండకోపనిషత్తు కృష్ణ యజుర్వేదానిది." ✓ అథర్వవేదానిది; కఠ, తైత్తిరీయ కృష్ణ యజుర్వేదానివి.
- ✗ "ఛాందోగ్యం ఋగ్వేదానిది." ✓ సామవేదానిది; ఐతరేయం ఋగ్వేదానిది.
- ✗ "ప్రధాన ఉపనిషత్తులు 18 (లేదా 108)." ✓ ప్రధానమైనవి 10; ముక్తిక జాబితాలో 108; సంప్రదాయం ప్రకారం 1,180; 18 పురాణాల సంఖ్య.
- ✗ "ముక్తికలో అత్యధిక ఉపనిషత్తులు అథర్వవేదానివి." ✓ కృష్ణ యజుర్వేదానివి (32; అథర్వ 31). పది ప్రధాన ఉపనిషత్తుల్లో మాత్రం అథర్వవేదానిదే ముందంజ (3).
- ✗ "సత్యమేవ జయతే నాలుగు మహావాక్యాల్లో ఒకటి." ✓ అది భారత జాతీయ నినాదం, ముండకం నుంచి; మహావాక్యాలు ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ, అహం బ్రహ్మాస్మి, తత్ త్వమ్ అసి, అయమాత్మా బ్రహ్మ.
- ✗ "ధనుర్వేదం వాస్తుశిల్ప శాస్త్రం." ✓ ధనుర్వేదం = యుద్ధ శాస్త్రం; వాస్తుశిల్పం స్థాపత్యవేదం (విశ్వకర్మ).
- ✗ "గాంధర్వవేదం యజుర్వేదానికి చెందినది." ✓ సామవేదానికి; ధనుర్వేదం యజుర్వేదానికి.
- ✗ "నిరుక్తం పాణిని రాశాడు." ✓ యాస్కుడు రాశాడు; పాణిని అష్టాధ్యాయి (వ్యాకరణం) రాశాడు.
- ✗ "ఆయుర్వేదం 14 విద్యల్లో ఒకటి." ✓ అది ఉపవేదం; 18లో మాత్రమే చేరుతుంది.
- ✗ "ఆయుర్వేదానికి 6 అంగాలు." ✓ 8 (అష్టాంగ ఆయుర్వేదం).
- ✗ "ఐతరేయుడు తొలి ఆయుర్వేద ఋషి" (కోర్సు పుస్తకం స్పెల్లింగ్). ✓ ఆ ఋషి ఆత్రేయుడు (పునర్వసు ఆత్రేయుడు), అగ్నివేశుని గురువు.
- ✗ "గాంధర్వవేదాన్ని జైమిని అభివృద్ధి చేశాడు" (కోర్సు పుస్తకం మాట). ✓ ప్రామాణిక ఆధారాలు దీనిని భరతుడు, నారదునితో జోడిస్తాయి; జైమిని మీమాంస సూత్రాల రచయిత.
- ✗ "నచికేతుడు తైత్తిరీయంలో యముని కలిశాడు." ✓ కఠోపనిషత్తులో.
త్వరిత పునశ్చరణ
- ఉపనిషత్తు = గురువు దగ్గర కూర్చోవడం; వేదాంతం = వేదాల ముగింపు, సారం.
- సంప్రదాయం 1,180; ముక్తికలో 108 (కృష్ణ యజుస్ 32 అత్యధికం, ఋక్ 10 అతి తక్కువ); ప్రధానమైనవి 10 (దశోపనిషత్తులు).
- అథర్వ: ప్రశ్న, ముండక, మాండూక్య. కృష్ణ యజుస్: కఠ, తైత్తిరీయ. శుక్ల యజుస్: ఈశ, బృహదారణ్యక. సామ: కేన, ఛాందోగ్య. ఋక్: ఐతరేయ.
- ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ (ఐతరేయ), అహం బ్రహ్మాస్మి (బృహదారణ్యక), తత్ త్వమ్ అసి (ఛాందోగ్య), అయమాత్మా బ్రహ్మ (మాండూక్య).
- సత్యమేవ జయతే: ముండక. అసతో మా, నేతి నేతి: బృహదారణ్యక. సత్యం వద, మాతృదేవో భవ: తైత్తిరీయ.
- ఉపవేదాలు: ఆయుర్వేదం–ఋక్, ధనుర్వేదం–యజుస్, గాంధర్వవేదం–సామ, స్థాపత్య/అర్థశాస్త్రం–అథర్వ; విష్ణు పురాణం అర్థశాస్త్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- బృహత్ త్రయి: చరక, సుశ్రుత, అష్టాంగ హృదయం (వాగ్భటుడు); ఆయుర్వేద ప్రవర్తకుడు ధన్వంతరి; స్థాపత్యం విశ్వకర్మ.
- వేదాంగాలు: శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణం, నిరుక్తం (యాస్కుడు), ఛందస్సు (పింగళుడు), జ్యోతిషం (లగధుడు; కళ్ళు).
- కల్పసూత్రాలు: శ్రౌత, గృహ్య, ధర్మ, శుల్బ (రేఖాగణితం, బౌధాయనుడు).
- 14 విద్యలు = 4 వేదాలు + 6 వేదాంగాలు + పురాణం, న్యాయం, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం; +4 ఉపవేదాలు = 18.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
- పది ఎందుకు "ప్రధానం". శంకరులు ఈ పదింటికి భాష్యాలు రాశారు; శ్వేతాశ్వతరపై భాష్యం కూడా ఆయనదేనంటారు (వివాదాస్పదం); కోర్సు పుస్తకం చెప్పే "ఈ పదింటికి మాత్రమే" అనేది సరళీకరణ.
- ఉపవేదంపై భిన్నాభిప్రాయం. చరణవ్యూహం ఆయుర్వేదాన్ని ఋగ్వేదంతో జోడిస్తుంది; ఏపీపీఎస్సీ 2026లో అలాగే కీ ఇచ్చింది. చరకుడు, సుశ్రుతుడు ఆయుర్వేదాన్ని అథర్వవేదపు ఉపాంగం అంటారు, ఎందుకంటే చికిత్సా మంత్రాలు అథర్వవేదంలో ఉన్నాయి. పరీక్షలో కీని అనుసరించండి (ఆయుర్వేదం – ఋగ్వేదం); ఋగ్వేదంతో జతచేసే ఆప్షన్ లేకపోతేనే ఆయుర్వేదం – అథర్వవేదం ఎంచుకోండి. అథర్వవేద ఉపవేదాన్ని కొన్ని జాబితాలు అర్థశాస్త్రం అని, మరికొన్ని స్థాపత్య (శిల్ప) వేదం అని ఇస్తాయి.
- "ఐదవ వేదం" అనే పేరు అనేక గ్రంథాలకు వాడతారు. ఛాందోగ్యం ఇతిహాస-పురాణాన్ని ఐదవ వేదం అంటుంది; మహాభారతం తనను తాను ఐదవ వేదం అంటుంది; భరతుడు నాట్యశాస్త్రాన్ని నాట్యవేదం అంటాడు. 2023 ప్రశ్నపత్రంలో ఆప్షన్లు రామాయణం, ఉపనిషత్తులు, ఆగమాలు, పురాణాలు; కీ పురాణాలు.
- విశ్వజిత్ యజ్ఞం (ఈవో 2023). ఉద్దాలక ఋషి చేసిన విశ్వజిత్ యజ్ఞాన్ని ఏ ఉపనిషత్తు వర్ణిస్తుందని అడిగారు; ఆప్షన్లు ఈశావాస్యం, ముండకం, తైత్తిరీయం, కఠం; తుది కీ కఠోపనిషత్తు. ఆ ఋషిని గ్రంథం వాజశ్రవసుడు అని, ఔద్దాలకి ఆరుణి అని పిలుస్తుంది; ప్రశ్నలో ఏ పేరైనా రావచ్చు.
- నిరుక్త పద్ధతి. ప్రతి నామవాచకం ఒక క్రియా ధాతువు నుంచి వస్తుందని యాస్కుడు భావించాడు; వైదిక దేవతలను మూడు లోకాలుగా విభజించాడు: భూమి (అగ్ని), అంతరిక్షం (ఇంద్రుడు లేదా వాయువు), ద్యులోకం (సూర్యుడు). ఆయన పాణిని కంటే ముందువాడు.
- పరా, అపరా విద్య. ముండకం వేదాలను, వేదాంగాలను కూడా నిమ్న జ్ఞానంలోనే ఉంచుతుంది; ఉన్నత జ్ఞానం అక్షర బ్రహ్మ జ్ఞానం. కర్మకాండపై జ్ఞానకాండ ఆధిక్యానికి ఇదే ఆధారం.
- రెండు పక్షుల ఉపమానం ఋగ్వేదం 1.164.20 నుంచి వచ్చింది; శ్వేతాశ్వతరంలో (4.6) మళ్లీ వస్తుంది.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Vedic Culture notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.