యజ్ఞాలు, ఆశ్రమాలు, పురుషార్థాలు, సంస్కారాలు

ముఖ్య వాస్తవాలు

యజ్ఞం అనే పదం యజ్ ధాతువు నుంచి వచ్చింది; యజ్ అంటే "పూజించడం": మంత్రాలతో పవిత్ర అగ్నిలో సమర్పించే ఆహుతి. యజ్ఞం చేయించే వ్యక్తి యజమాని, పురోహితులకు ఇచ్చే రుసుము దక్షిణ.
"యజ్ఞో వై విష్ణుః": యజ్ఞమే విష్ణువు. విశ్వ, నైతిక క్రమమైన ఋతంను యజ్ఞం నిలబెడుతుందని విశ్వసించారు.
అగ్ని ఆహుతులను (హవిస్సులు) యజ్ఞకుండం నుంచి దేవతలకు చేరుస్తాడు; అందుకే ఆయన దేవతల పురోహితుడు.
యజ్ఞ ద్రవ్యాలు:
- చరు: వండిన అన్నం హవిస్సు.
- పురోడాశం: పెంకు మీద కాల్చిన బియ్యపు పిండి రొట్టె.
- ఆజ్యం: ఆవు నెయ్యి, ప్రధాన ద్రవ ఆహుతి.
- సమిధలు: అగ్నిని రగిలించే పవిత్ర కర్రలు.
- దర్భలు: పవిత్ర గడ్డి, 10 రకాలు (కుశ, కాశ, యవ, దూర్వ మొదలైనవి).
పంచ మహాయజ్ఞాలు (ప్రతి గృహస్థుడు రోజూ చేసే ఐదు మహాయజ్ఞాలు):
- బ్రహ్మయజ్ఞం: వేదాధ్యయనం, అధ్యాపనం (ఋషుల ఋణం తీర్చుకోవడం).
- దేవయజ్ఞం: దేవతల కోసం అగ్నిలో ఆహుతులు (హోమం).
- పితృయజ్ఞం: పితరుల కోసం తర్పణం, పిండ ప్రదానం.
- భూతయజ్ఞం (బలి యజ్ఞం): జంతువులు, పక్షులు, ఇతర జీవులకు ఆహారం పెట్టడం.
- మనుష్యయజ్ఞం (నృయజ్ఞం, అతిథి యజ్ఞం, పురుష యజ్ఞం అని కూడా): అతిథులకు ఆతిథ్యం (అతిథి సత్కారం).
ఋణత్రయం (ప్రతి మనిషి పుట్టుకతో తెచ్చుకునే మూడు ఋణాలు): ఋషులకు (వేదాధ్యయనంతో తీరుతుంది), దేవతలకు (యజ్ఞంతో), పితరులకు (సంతానంతో).
రెండు రకాల వైదిక కర్మలు: గృహ్య (ఇంటి కర్మలు, ఒకే గృహాగ్ని, గృహ్యసూత్రాల్లో బోధించినవి), శ్రౌత (మూడు అగ్నులు, పురోహితులతో చేసే పెద్ద కర్మలు, శ్రౌతసూత్రాల్లో బోధించినవి).
మూడు శ్రౌత అగ్నులు (త్రేతాగ్నులు): గార్హపత్యాగ్ని (పశ్చిమం, గుండ్రం, మిగతావాటిని దీని నుంచే వెలిగిస్తారు), ఆహవనీయాగ్ని (తూర్పు, చతురస్రం, దేవతలకు ఆహుతులు), దక్షిణాగ్ని (దక్షిణం, అర్ధచంద్రాకారం, పితరుల కోసం).
ప్రధాన పురోహితులు (ఋత్విక్కులు):

పురోహితుడు	వేదం	పని
హోత	ఋగ్వేదం	సూక్తాలు పఠించి దేవతలను ఆహ్వానిస్తాడు
అధ్వర్యుడు	యజుర్వేదం	వేదిక నిర్మించి క్రియలు చేస్తాడు
ఉద్గాత	సామవేదం	సామ గానం చేస్తాడు
బ్రహ్మ (ఋత్విక్కు)	అథర్వవేదం	మౌన పర్యవేక్షకుడు; పొరపాట్లు సరిదిద్దుతాడు
అగ్నీధ్రుడు	(బ్రహ్మ బృందం)	బ్రహ్మకు సహాయకుడు; హవిస్సులు సిద్ధం చేస్తాడు

పూర్తి సోమయాగంలో 16 ఋత్విక్కులు ఉంటారు (ప్రతి ప్రధాన పురోహితునికీ ముగ్గురు సహాయకులు).
ప్రసిద్ధ యాగాలు, వాటి ప్రయోజనం:

యాగం	ప్రయోజనం	ఎవరు చేశారు
అశ్వమేధం	రాజకీయ ఆధిపత్యం, రాజ్య విస్తరణ	దశరథుడు, రాముడు, యుధిష్ఠిరుడు, సగరుడు
రాజసూయం	రాజు పట్టాభిషేకం; సార్వభౌమాధికారం ధృవీకరణ	యుధిష్ఠిరుడు (అక్కడే శిశుపాలుడు హతమయ్యాడు)
వాజపేయం	శక్తి, సంపద	సమ్రాట్ స్థాయికి ఎదిగే రాజులు
పుత్రకామేష్టి	పుత్ర సంతానం	దశరథుని కోసం ఋష్యశృంగుడు
విశ్వజిత్	యజమాని సర్వస్వం దానం చేసే ఏకైక యాగం	వాజశ్రవసుడు / ఉద్దాలకుడు (కఠోపనిషత్తు)
సర్పయాగం	సర్పజాతిని నాశనం చేయడం	పరీక్షిత్తు మరణానికి ప్రతీకారంగా జనమేజయుడు

అవభృథ స్నానం: యజ్ఞం లేదా ఉత్సవం చివరలో చేసే శుద్ధి స్నానం (బ్రహ్మోత్సవం చక్రస్నానంతో ముగుస్తుంది).
దేవతలకు ఆహుతి ఇచ్చేటప్పుడు స్వాహా, పితరులకు ఇచ్చేటప్పుడు స్వధా అంటారు.
నాలుగు ఆశ్రమాలు (ఒక్కొక్కటి సుమారు 25 ఏళ్లు): 1 బ్రహ్మచర్యం (విద్యార్థి, సుమారు 25 వరకు), 2 గృహస్థాశ్రమం (గృహస్థుడు, సుమారు 50 వరకు), 3 వానప్రస్థం (వనవాసి, సుమారు 75 వరకు), 4 సన్యాసం (త్యాగి, 75 తర్వాత). మిగతా మూడింటికి గృహస్థాశ్రమమే పునాది.
నాలుగు పురుషార్థాలు: ధర్మం (సత్ప్రవర్తన, కర్తవ్యం), అర్థం (సంపద, జీవనోపాధి), కామం (ధర్మానికి లోబడిన కోరిక, సుఖం), మోక్షం (పునర్జన్మ నుంచి విముక్తి). మొదటి మూడు = త్రివర్గం; నాలుగూ కలిపి = చతుర్వర్గం.
పదహారు సంస్కారాలు (షోడశ సంస్కారాలు): పుట్టుకకు ముందు 3, తర్వాత బాల్యం, విద్య, వివాహం, మరణం (కింది పట్టిక). గర్భాధానం మొదటిది, జాతకర్మ పుట్టిన తర్వాత మొదటిది, అంత్యేష్టి చివరిది. గౌతమ ధర్మసూత్రం 40 సంస్కారాలను లెక్కిస్తుంది.
సప్తపది (అగ్ని చుట్టూ ఏడు అడుగులు) వివాహానికి చెందినది.
అష్టవిధ వివాహాలు: బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య (ఆమోదించినవి); ఆసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచ (నిషిద్ధమైనవి).
శకుంతల, దుష్యంతుడు = గాంధర్వ వివాహం (పరస్పర ప్రేమ, కర్మకాండ లేదు).

### పదహారు సంస్కారాలు

సం.	సంస్కారం	ఎప్పుడు	ఏమిటి
1	గర్భాధానం	గర్భధారణకు ముందు	సంతానం కోసం ప్రార్థన
2	పుంసవనం	గర్భం 3వ నెల	ఆరోగ్యవంతమైన (మగ) సంతానం కోసం
3	సీమంతోన్నయనం	4వ–8వ నెల	తల్లి పాపిడి తీయడం; రక్షణ
4	జాతకర్మ	పుట్టినప్పుడు	నాలుకపై తేనె, నెయ్యి; మంత్రాలు
5	నామకరణం	10వ–12వ రోజు (తరచూ 11వ రోజు)	పేరు పెట్టడం
6	నిష్క్రమణం	4వ నెల	మొదటిసారి బయటికి; సూర్యుని చూపడం
7	అన్నప్రాశన	6వ నెల	మొదటి ఘనాహారం (అన్నం)
8	చూడాకరణం (చౌలం)	1వ లేదా 3వ ఏడాది	మొదటి కేశఖండన (పుట్టువెంట్రుకలు)
9	కర్ణవేధ	3వ–5వ ఏడాది	చెవులు కుట్టడం
10	విద్యారంభం (అక్షరాభ్యాసం)	సుమారు 5వ ఏడాది	అక్షరాలు నేర్చుకోవడం
11	ఉపనయనం	8 / 11 / 12 ఏళ్లు	యజ్ఞోపవీతం, గాయత్రి; "రెండో జన్మ"
12	వేదారంభం	ఉపనయనం తర్వాత	వేదాధ్యయనం ప్రారంభం
13	కేశాంతం (గోదానం)	సుమారు 16 ఏళ్లు	మొదటి క్షౌరం
14	సమావర్తనం	చదువు ముగింపు	గురుదక్షిణ, స్నానం; స్నాతకుడు అవుతాడు
15	వివాహం	పెళ్లి	కన్యాదానం, పాణిగ్రహణం, సప్తపది
16	అంత్యేష్టి	మరణం	దహనం; "చివరి యజ్ఞం"

గ్రంథాల మధ్య జాబితాలు మారుతాయి (కొన్ని వివాహ సంబంధిత కర్మలను చేరుస్తాయి, కొన్ని కర్ణవేధను వదిలేస్తాయి); పైన ఇచ్చిన 16 సాధారణ జాబితా.

వివరణ

యజ్ఞం ఎందుకు. యజ్ఞం మనుషులను, దేవతలను కలుపుతుంది. దాని లక్ష్యాలు: దైవానుగ్రహం, ఐహిక ప్రయోజనాలు (సంపద, ఆరోగ్యం, పుత్రులు, దీర్ఘాయుష్షు), స్వర్గ ప్రాప్తి, ఫలాపేక్ష లేకుండా చేస్తే లోక కళ్యాణం. ఫలం ఆశించి చేసే కర్మను ఫలాపేక్షిత కర్మ అంటారు.

యజ్ఞ దశలు (క్రమంలో).

దశ	ఏం జరుగుతుంది
వ్రతగ్రహణం	యజ్ఞానికి ముందు రోజు: యజమాని, భార్య అగ్నిని సిద్ధం చేసి వ్రతాలు (సత్యవ్రతం) స్వీకరిస్తారు
వరణం	మరుసటి రోజు: ఋత్విక్కులు తమకు కేటాయించిన స్థానాల్లో కూర్చుంటారు
ప్రణీత	ఆహవనీయాగ్ని పక్కన పవిత్ర జలం; అసురులను దూరంగా ఉంచుతుంది (శతపథ బ్రాహ్మణం)
దేవతాహ్వానం	హోత ఋగ్వేద మంత్రాలతో దేవతలను ఆహ్వానిస్తాడు
ప్రయాజం	ఐదు నెయ్యి ఆహుతులు: సమిత్, తనూనపాత్, ఇడా, బర్హి, స్వాహాకారం
ఆజ్యభాగం	అగ్ని, సోములకు నెయ్యి భాగం
ఉపాంశుయాగం	పురోడాశం వంటి ప్రధాన ఆహుతులు
స్విష్టకృత్తు	అగ్ని-స్విష్టకృత్తుకు ఆహుతి
అనుయాజం	ముగ్గురికి ముగింపు ఆహుతి: బర్హి, నరాశంస, అగ్ని-స్విష్టకృత్తు
హవిర్భక్షణ	యజమాని, ఋత్విక్కులు మిగిలిన పురోడాశాన్ని ప్రసాదంగా తింటారు; ఇది లేకుండా యజ్ఞం పూర్తి కాదు
సమిష్టి హోమం	వచ్చిన దేవతలందరినీ తృప్తిపరిచి వీడ్కోలు చెప్పే చివరి హోమం

రోజూ ఐదు యజ్ఞాలు ఎందుకు. గృహస్థుడు రోజువారీ పనిలో ఐదు చోట్ల (పొయ్యి, తిరగలి, చీపురు, రోలు-రోకలి, నీటి కుండ: పంచసూన) తెలియకుండానే చిన్న ప్రాణులను హింసిస్తాడని మనువు చెబుతాడు. పంచ మహాయజ్ఞాలు దానికి ప్రాయశ్చిత్తం; దేవతలు, ఋషులు, పితరులు, ఇతర జీవులు, తోటి మనుషులతో గృహస్థుని సమతుల్యంలో ఉంచుతాయి. ఇవి చిన్నవి, రోజువారీవి, ఇంట్లో చేసేవి; శ్రౌత కర్మలు కావు.

నిత్య, నైమిత్తిక, కామ్య. ప్రతిరోజూ తప్పకుండా చేసే విధులు నిత్య కర్మలు (సంధ్యావందనం, పంచ మహాయజ్ఞాలు); ప్రత్యేక సందర్భాల్లో చేసేవి నైమిత్తికం; కోరిన ఫలం కోసం చేసేవి కామ్యం. ఉదయం, సాయంత్రం గాయత్రీ జపంతో, సూర్యునికి అర్ఘ్యం (నీరు) సమర్పించే ప్రార్థన సంధ్యావందనం రోజువారీ నిత్య కర్మ; ఇది పదహారు సంస్కారాల్లో ఒకటి కాదు. ప్రతి సంధ్యలో మందేహులు అనే అసురులు సూర్యునిపై దాడి చేస్తారని, ద్విజులు ఇచ్చే అర్ఘ్యం వారిని తరిమికొడుతుందని పురాణాలు చెబుతాయి.

21 వైదిక యజ్ఞాలు: ఏడేసి చొప్పున మూడు సమూహాలు.

సమూహం	అగ్ని	ఏడు (కోర్సు పుస్తకం జాబితా)
7 పాకయజ్ఞాలు	గృహ్య, ఒకే అగ్ని	ఔపాసనం, స్థాలీపాకం, వైశ్వదేవం, అష్టక, మాసశ్రాద్ధం, సర్పబలి, ఈశానబలి
7 హవిర్యాగాలు	శ్రౌత, మూడు అగ్నులు	అగ్నిహోత్రం, దర్శ-పూర్ణమాసాలు, ఆగ్రయణం, చాతుర్మాస్యం, పిండ పితృయజ్ఞం, నిరూఢ పశుబంధం, సౌత్రామణి
7 సోమసంస్థలు	శ్రౌత, సోమం	అగ్నిష్టోమం, అత్యగ్నిష్టోమం, ఉక్థ్యం, అతిరాత్రం, ఆప్తోర్యామం, వాజపేయం, పౌండరీకం

జాబితాలు మారుతాయి: గౌతముడు పాకయజ్ఞాలను అష్టక, పార్వణ, శ్రాద్ధం, శ్రావణి, ఆగ్రహాయణి, చైత్రి, ఆశ్వయుజి అని ఇస్తాడు; చాలా హవిర్యాగ జాబితాలు పిండ పితృయజ్ఞానికి బదులు అగ్న్యాధేయం (మూడు అగ్నుల స్థాపన)తో మొదలవుతాయి; సాధారణ సోమ జాబితాలో పుస్తకం చెప్పే పౌండరీకం స్థానంలో షోడశి ఉంటుంది.
అగ్నిహోత్రం: ఉదయం, సాయంత్రం రోజూ పాలతో చేసే ఆహుతి; మూడు అగ్నులను నిలుపుకునేవాడు ఆహితాగ్ని.
దర్శ-పూర్ణమాసాలు: అమావాస్య, పౌర్ణమి ఆహుతులు; అన్ని ఇష్టులకూ నమూనా. చాతుర్మాస్యం: ప్రతి నాలుగు నెలలకు ఋతు ఆహుతులు.
అగ్నిచయనం: తరచూ డేగ (శ్యేన) ఆకారంలో ఇటుకలతో పెద్ద అగ్నివేదిక నిర్మించి సోమయాగంతో చేసేది.

గొప్ప రాజ యాగాలు.

రాజసూయం: రాజు పట్టాభిషేకం; పాచికల ఆట, అభిషేకం ఇందులో భాగం. యుధిష్ఠిరుని రాజసూయమే జూదానికి, వనవాసానికి దారి తీసింది.
వాజపేయం: యజమాని గెలిచే రథ పందెం ఉన్న సోమయాగం; రాజును సమ్రాట్ స్థాయికి పెంచుతుంది.
అశ్వమేధం: కాపలాతో ఒక గుర్రం ఏడాది పాటు తిరుగుతుంది; అది దాటిన రాజ్యాల రాజులు లొంగాలి లేదా యుద్ధం చేయాలి. సగరుని గుర్రాన్ని ఇంద్రుడు దొంగిలించి కపిలుడు అనే ముని ఆశ్రమం దగ్గర దాచాడు. చారిత్రక రాజులు: పుష్యమిత్ర శుంగుడు, సముద్రగుప్తుడు, మొదటి పులకేశి.
సర్పయాగం: తన తండ్రిని తక్షకుడు చంపినందుకు పరీక్షిత్తు కుమారుడు జనమేజయుడు సర్పాలన్నింటినీ నాశనం చేయాలని సంకల్పించాడు; ఆస్తీకుడు దానిని ఆపాడు.
దక్షుడు చేసిన యజ్ఞం (భాగవతంలో బృహస్పతిసవం): శివుడు, సతిని ఆహ్వానించలేదు; సతి దేహత్యాగం చేస్తుంది; వీరభద్రుడు యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేస్తాడు.

ఆశ్రమాలు: ఒక్కో దశ విధులు.

బ్రహ్మచర్యం ఉపనయనంతో మొదలవుతుంది. విద్యార్థి గురువు దగ్గర (గురుకులం) ఉండి వేదాధ్యయనం చేస్తాడు, గురువుకు సేవ (గురు శుశ్రూష), ఇంద్రియనిగ్రహం, భిక్షాటన (భిక్ష), పెద్దలను గౌరవించడం. నైష్ఠిక బ్రహ్మచారి జీవితాంతం విద్యార్థిగానే ఉంటాడు; ఉపకుర్వాణుడు పెళ్లి కోసం ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు. ఇది సమావర్తనంతో ముగుస్తుంది.
గృహస్థాశ్రమం వివాహంతో మొదలవుతుంది. అన్ని జీవులు గాలి మీద బతికినట్లు మిగతా మూడు ఆశ్రమాలు దీని మీదే ఆధారపడతాయి (మనువు). విధులు: ఏకపత్నీ వ్రతం, తల్లిదండ్రుల సేవ, అతిథి సత్కారం, ధర్మ సంతానం (పిల్లలను ధర్మబద్ధంగా పెంచడం), పేదలకు సాయం; ధర్మానికి లోబడి అర్థం సంపాదించడం, కామం అనుభవించడం; ఋణాలు తీర్చడం, పంచ మహాయజ్ఞాలు చేయడం.
వానప్రస్థం పరివర్తన దశ: గృహస్థుడు బాధ్యతలను తర్వాతి తరానికి అప్పగించి, అర్థం, కామం నుంచి క్రమంగా వైదొలగుతాడు; భార్యతో లేదా ఒంటరిగా అడవిలో కందమూలాలు తింటూ జపం, తపస్సు, ధ్యానం చేస్తాడు; సన్యాసానికి, మోక్షానికి సిద్ధమవుతాడు.
సన్యాసం అంటే సర్వసంగ పరిత్యాగం: ఇల్లు, అగ్ని, ఆస్తి, కర్మలను వదిలేయడం. సన్యాసి కామక్రోధాలను జయించి, భార్య బాధ్యతను పిల్లలకు అప్పగించి, ధర్మప్రబోధం, లోకోద్ధరణ చేస్తూ మోక్షాన్ని వెతుకుతాడు. దండం (దండ), కమండలం ధరిస్తాడు. కొన్ని పురాణాలు (అగ్ని, గరుడ) నాలుగో దశను యతి అంటాయి.
జాబాల ఉపనిషత్తు నాలుగు ఆశ్రమాలనూ పేర్కొని, గాఢమైన వైరాగ్యం ఉన్నవారు ఏ దశ నుంచైనా సన్యాసం తీసుకోవచ్చని అనుమతిస్తుంది.

పురుషార్థాలు, కర్మ.

లక్ష్యం	అర్థం	ప్రామాణిక గ్రంథం
ధర్మం	సత్ప్రవర్తన, కర్తవ్యం	ధర్మశాస్త్రాలు (మనుస్మృతి)
అర్థం	సంపద, కీర్తి, జీవనోపాధి, రాజనీతి	కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం
కామం	కోరిక, సుఖం, కళలు	వాత్స్యాయనుని కామసూత్రం (64 కళలు)
మోక్షం	పునర్జన్మ నుంచి విముక్తి	ఉపనిషత్తులు, దర్శనాలు

మిగతా రెండింటికీ ధర్మమే దారి చూపుతుంది: ధర్మానికి లోబడి సంపాదించిన ధనం, అనుభవించిన సుఖం మంచివి. విద్యార్థి ధర్మం నేర్చుకుంటాడు, గృహస్థుడు ధర్మానికి లోబడి అర్థకామాలను సాధిస్తాడు, వానప్రస్థుడు, సన్యాసి మోక్షం వైపు మళ్లుతారు.
కర్మసిద్ధాంతం: తన కర్మల వల్ల వచ్చే పుణ్యం, పాపం కర్మఫలాలను ఇస్తాయి; అవే భవిష్యత్తును, తర్వాతి జన్మలను నిర్ణయిస్తాయి; ప్రతి వ్యక్తీ తన విధిని తానే రూపొందించుకుంటాడు.

ఋణాలు: సంప్రదాయ మూడు, కోర్సు పుస్తకం చెప్పే ఆరు.

ఋణం	ఎలా తీరుతుంది
పితృ ఋణం	శ్రాద్ధం, పితృ కర్మలు (సంప్రదాయంగా సంతానంతో)
మాతృ ఋణం	పూర్తిగా ఎప్పటికీ తీరదు; తల్లికి ఎప్పుడూ ఋణపడి ఉంటాం
దైవ ఋణం	యజ్ఞాలు, హోమాలు
గురు ఋణం	నేర్చుకున్న జ్ఞానాన్ని సద్వినియోగం చేసి సమర్థుడైన శిష్యునికి అందించడం
ఋషి ఋణం	పుస్తకం: సన్యాసులను, ఋషులను గౌరవించి సేవించడం (సంప్రదాయంగా వేదాధ్యయనం)
మనుష్య ఋణం	సమాజానికి సేవ

పుస్తకం భూత ఋణాన్ని కూడా చేరుస్తుంది; అది భూతయజ్ఞంతో తీరుతుంది.

ముఖ్య సంస్కారాలు వివరంగా.

పుంసవనం గర్భం తొలి నెలల్లో; సీమంతోన్నయనం మధ్య లేదా చివరి నెలల్లో.
జాతకర్మ పుట్టిన తర్వాత మొదటి సంస్కారం. చూడాకరణం (చౌలం; తెలుగులో పుట్టువెంట్రుకలు) మొదటిసారి వెంట్రుకలు తీయడం, 1వ లేదా 3వ ఏడాదిలో.
ఉపనయనం (గురువు "దగ్గరికి తీసుకెళ్లడం"): బాలుడు యజ్ఞోపవీతం, గాయత్రీ (సావిత్రీ) మంత్రం పొంది ద్విజుడు అవుతాడు, బ్రహ్మచర్యంలో ప్రవేశిస్తాడు. మనువు చెప్పిన వయస్సులు: బ్రాహ్మణుడు 8, క్షత్రియుడు 11, వైశ్యుడు 12 (గర్భధారణ నుంచి లెక్క). దీని తర్వాత వేదారంభం.
సమావర్తనం: గురువు అనుమతితో విద్యార్థి గురుదక్షిణ సమర్పించి ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు; నేటి స్నాతకోత్సవం లాంటిది.
వివాహం బ్రహ్మచర్యం నుంచి గృహస్థాశ్రమంలోకి తీసుకెళ్తుంది: కన్యాదానం (తండ్రి వధువును ఇవ్వడం), పాణిగ్రహణం (చేయి పట్టుకోవడం), అగ్ని ప్రదక్షిణ, సప్తపది (ఏడు అడుగులు; ఏడో అడుగుతో వివాహం పూర్తి), ధ్రువ, అరుంధతి దర్శనం (ధ్రువ నక్షత్రం, పతివ్రత నక్షత్రం).
అంత్యేష్టి: గృహాగ్నితో దహనం; తర్వాత అశౌచ దినాలు (ఆశౌచం), సపిండీకరణం (మృతుని పితరులతో కలపడం, సాధారణంగా 12వ రోజు), నెలవారీ, ఏటా శ్రాద్ధం.

అష్టవిధ వివాహాలు.

రూపం	ఎలా	ఆమోదమా?
బ్రాహ్మ	సత్ప్రవర్తన గల విద్వాంసునికి ఏమీ తీసుకోకుండా కుమార్తెను ఇవ్వడం	ఉత్తమం
దైవ	యజ్ఞం చేయించే పురోహితునికి ఇవ్వడం	ఆమోదం
ఆర్ష	ఒక ఆవు, ఒక ఎద్దు తీసుకుని ఇవ్వడం	ఆమోదం
ప్రాజాపత్య	"కలిసి ధర్మం ఆచరించండి" అనే ఆశీర్వాదంతో ఇవ్వడం	ఆమోదం
ఆసుర	వధువు కుటుంబానికి కన్యాశుల్కం చెల్లించడం	నిషిద్ధం
గాంధర్వ	పరస్పర ప్రేమ, సమ్మతి (శకుంతల–దుష్యంతుడు)	పురోహితులకు నిషిద్ధం; క్షత్రియులకు అనుమతి
రాక్షస	బలవంతంగా అపహరించడం (కృష్ణ–రుక్మిణి ఉదాహరణగా చెబుతారు)	నిషిద్ధం
పైశాచ	నిద్రలో లేదా మత్తులో ఉన్న కన్యను తీసుకోవడం	అధమం

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

తెలుగు పెళ్లి కర్మలు వివాహ సంస్కారాన్నే అనుసరిస్తాయి: కన్యాదానం, జీలకర్ర-బెల్లం (ఒకరి తలపై మరొకరు ఉంచడం), మాంగల్యధారణ (మంగళసూత్రం కట్టడం), తలంబ్రాలు (పసుపు కలిపిన బియ్యం పోయడం), సప్తపది, అరుంధతీ దర్శనం.
అక్షరాభ్యాసం (విద్యారంభం) సాధారణంగా వసంత పంచమి లేదా విజయదశమి నాడు ఆలయాల్లో సరస్వతి, వినాయకుల పూజ తర్వాత చేస్తారు; అన్నప్రాశన, పుట్టువెంట్రుకలు (మొదటి కేశఖండన) తరచూ మొక్కుబడిగా ఆలయాల్లో చేస్తారు. తిరుమలలో కళ్యాణకట్ట వద్ద తలనీలాలు సమర్పిస్తారు.
తెలుగు వైదిక కుటుంబాలు కర్మలు, విద్య నుంచి వచ్చిన బిరుదులు కలిగి ఉంటాయి: సోమయాజులు / సోమయాజి (సోమయాగం చేసినవారు), వాజపేయయాజులు (వాజపేయం చేసినవారు), అవధాని, ఘనపాఠి (వేద పఠనంలో నిష్ణాతులు), దీక్షితులు (యజ్ఞ దీక్ష తీసుకున్నవారు). గోదావరి డెల్టాలోని కోనసీమ ఈ సంప్రదాయానికి ప్రసిద్ధి.
శ్రీ వేంకటేశ్వర వేద విశ్వవిద్యాలయం, తిరుపతి (తితిదే సహకారంతో), తితిదే వేద పాఠశాలలు వేదం, శ్రౌత, ఆగమ కర్మలను బోధిస్తాయి.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "మూడో ఆశ్రమం సన్యాసం." ✓ మూడోది వానప్రస్థం; సన్యాసం నాలుగోది.
✗ "సప్తపది ఉపనయనంలో భాగం." ✓ సప్తపది వివాహానికి చెందినది.
✗ "దశరథుని పుత్రకామేష్టిని వశిష్ఠుడు చేయించాడు." ✓ ఋష్యశృంగుడు చేయించాడు (వశిష్ఠుడు కుల పురోహితుడు).
✗ "పరీక్షిత్తు సర్పయాగం చేశాడు." ✓ ఆయన కుమారుడు జనమేజయుడు చేశాడు; పరీక్షిత్తు తక్షకుని కాటుతో మరణించాడు.
✗ "విశ్వజిత్ యాగం శత్రువులపై విజయం కోసం." ✓ అందులో యజమాని తన సర్వస్వం దానం చేస్తాడు; ఇది కఠోపనిషత్తు ప్రారంభంలో వస్తుంది.
✗ "హోత సామవేదానికి చెందినవాడు." ✓ హోత = ఋగ్వేదం; ఉద్గాత = సామవేదం; అధ్వర్యుడు = యజుర్వేదం; బ్రహ్మ = అథర్వవేదం; అగ్నీధ్రుడు బ్రహ్మకు సహాయకుడు.
✗ "దేవతలకు ఆహుతులు గార్హపత్యాగ్నిలో వేస్తారు." ✓ ఆహవనీయాగ్నిలో (తూర్పు); ప్రణీత జలం కూడా దాని పక్కనే.
✗ "దర్శ-పూర్ణమాసాలు పాకయజ్ఞం." ✓ అది హవిర్యాగం; ఔపాసనం, సర్పబలి, ఈశానబలి పాకయజ్ఞాలు.
✗ "మనుష్యయజ్ఞం అంటే యుద్ధవిద్య అభ్యాసం." ✓ అది అతిథి సత్కారం; జంతువులు, పక్షులకు ఆహారం భూతయజ్ఞం.
✗ "సంధ్యావందనం పదహారు సంస్కారాల్లో ఒకటి." ✓ అది రోజువారీ నిత్య కర్మ.
✗ "వానప్రస్థం / సన్యాసం 15వ సంస్కారం" (కోర్సు పుస్తకం జాబితా). ✓ అవి ఆశ్రమాలు; ప్రామాణిక పదహారు జాబితాల్లో కేశాంతం ఉంటుంది, వివాహం, అంత్యేష్టి లెక్కలో ఉంటాయి.
✗ "ఋషి ఋణం సన్యాసులను సేవించడంతో తీరుతుంది" (కోర్సు పుస్తకం). ✓ సంప్రదాయంగా మూడు ఋణాలు: ఋషులకు (వేదాధ్యయనం), దేవతలకు (యజ్ఞం), పితరులకు (సంతానం).
✗ "శకుంతల–దుష్యంతుల వివాహం దైవ వివాహం." ✓ అది గాంధర్వ; దైవం అంటే యజ్ఞ పురోహితునికి కుమార్తెను ఇవ్వడం.
✗ "64 కళలను అర్థశాస్త్రం వర్ణిస్తుంది." ✓ వాత్స్యాయనుని కామసూత్రం వర్ణిస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

యజ్ఞం యజ్ ధాతువు నుంచి (పూజించడం); యజ్ఞో వై విష్ణుః; అగ్ని = దేవతల పురోహితుడు; చరు (అన్నం), పురోడాశం (రొట్టె), ఆజ్యం (నెయ్యి).
పంచ మహాయజ్ఞాలు: బ్రహ్మ (అధ్యయనం), దేవ (హోమం), పితృ (తర్పణం), భూత (బలి), మనుష్య (అతిథులు).
ఋణత్రయం: ఋషులు, దేవతలు, పితరులు. అగ్నులు: గార్హపత్యం (పశ్చిమం), ఆహవనీయం (తూర్పు), దక్షిణాగ్ని (దక్షిణం).
హోత–ఋక్, అధ్వర్యుడు–యజుస్, ఉద్గాత–సామ, బ్రహ్మ–అథర్వ; అగ్నీధ్రుడు బ్రహ్మకు సహాయకుడు; 16 ఋత్విక్కులు.
వ్రతగ్రహణం → వరణం → దేవతాహ్వానం → ప్రయాజం (5) → ఆజ్యభాగం → ఉపాంశు → స్విష్టకృత్తు → అనుయాజం.
పాక: ఔపాసనం; హవిర్: అగ్నిహోత్రం, దర్శ-పూర్ణమాసాలు, సౌత్రామణి; సోమ: అగ్నిష్టోమం, వాజపేయం.
పుత్రకామేష్టి: ఋష్యశృంగుడు; సర్పయాగం: జనమేజయుడు; విశ్వజిత్: సర్వస్వ దానం (కఠోపనిషత్తు).
ఆశ్రమాలు 25/50/75: బ్రహ్మచర్యం, గృహస్థాశ్రమం (పునాది), వానప్రస్థం (3వది), సన్యాసం.
పురుషార్థాలు: ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం; త్రివర్గం = మొదటి మూడు.
16 సంస్కారాలు: గర్భాధానం మొదటిది, పుట్టిన తర్వాత జాతకర్మ మొదటిది, ఉపనయనం 11వది, అంత్యేష్టి చివరిది; సప్తపది వివాహంలో.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

యజ్ఞంపై గీత. యజ్ఞంగా చేసే కర్మ తప్ప మిగతా కర్మలన్నీ బంధిస్తాయని 3వ అధ్యాయం చెబుతుంది; ఒక చక్రాన్ని వివరిస్తుంది: వర్షం నుంచి ఆహారం, యజ్ఞం నుంచి వర్షం, కర్మ నుంచి యజ్ఞం. 4వ అధ్యాయం యజ్ఞాన్ని ధనం, తపస్సు, యోగం, స్వాధ్యాయం, జ్ఞానం వరకు విస్తరిస్తుంది (జ్ఞాన యజ్ఞం శ్రేష్ఠమైనది); 10వ అధ్యాయంలో యజ్ఞాల్లో తాను జప యజ్ఞాన్ని అని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతాడు.
నాలుగో ఋణం. శతపథ బ్రాహ్మణం మనుషుల పట్ల ఋణాన్ని (ఆతిథ్యంతో తీరేది) చేరుస్తుంది; ఇది మనుష్యయజ్ఞానికి సరిపోతుంది.
త్రివర్గం, చతుర్వర్గం. తొలి గ్రంథాలు (2వ అధ్యాయంలో మనువు చర్చ కూడా) త్రివర్గం గురించే మాట్లాడతాయి; మోక్షం తర్వాత నాలుగో, అత్యున్నత లక్ష్యంగా చేరింది. ప్రశ్నలో మనువు పేరున్నా "నాలుగు పురుషార్థాలు" అనే ఏపీపీఎస్సీ కీ ఇచ్చింది.
సన్యాసుల రకాలు. కుటీచకుడు (కుటుంబం దగ్గర గుడిసెలో ఉంటాడు), బహూదకుడు (సంచరిస్తూ భిక్షతో బతుకుతాడు), హంస, పరమహంస (అత్యున్నతుడు, ఏ చిహ్నాలూ లేనివాడు). అద్వైత సన్యాసులు ఒకే దండం (ఏకదండం) ధరిస్తారు; శ్రీవైష్ణవ సన్యాసులు (జీయర్లు) మూడు దండాలు (త్రిదండం) ధరిస్తారు.
బాలికలకు ఉపనయనం. వేదం చదివిన బాలికలను (గార్గి, మైత్రేయి వంటి బ్రహ్మవాదినులు) కొన్ని తొలి గ్రంథాలు పేర్కొంటాయి; తర్వాతి ధర్మశాస్త్రాలు వారి ఉపనయనం స్థానంలో వివాహాన్ని ఉంచాయి.
గౌతముని 40 సంస్కారాల్లో 21 యజ్ఞాలు, పంచ మహాయజ్ఞాలు ఉన్నాయి; దానికి ఆయన ఎనిమిది ఆత్మగుణాలను (దయ, ఓర్పు, అసూయ లేకపోవడం, శుచి, శాంతం, మంగళాచారం, లోభం, పిసినితనం లేకపోవడం) చేర్చి, సద్గుణాలు లేని కర్మలు బ్రహ్మాన్ని చేర్చవని చెబుతాడు.
పుస్తకం చెప్పే యజ్ఞ క్రమం అమావాస్య, పౌర్ణమి ఇష్టిని అనుసరిస్తుంది; ప్రామాణిక దర్శ-పూర్ణమాసాల్లో ఉపాంశుయాజం రెండు పురోడాశ ఆహుతుల మధ్య మెల్లగా పఠించే నెయ్యి ఆహుతి, "ప్రధాన యాగం" కాదు.
చట్టంలో సప్తపది. హిందూ వివాహ చట్టం 1955, సెక్షన్ 7 ప్రకారం, సప్తపది కర్మల్లో భాగమైతే ఏడో అడుగు వేసినప్పుడు వివాహం పూర్తవుతుంది.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: యజ్ఞ, ఆశ్రమ, పురుషార్థ, సంస్కార వ్యవస్థలు కలిసి సంపూర్ణ జీవితానికి ఒక ప్రణాళిక: ఇతరుల పట్ల విధులు (ఋణాలు, యజ్ఞాలు), ఒక్కో లక్ష్యానికి ఒక కాలం (ఆశ్రమాలు), ప్రతి ఘట్టాన్ని గుర్తించే కర్మలు.
అంశాలు:
- గృహస్థుడే సమాజాన్ని మోస్తాడు: విద్యార్థులు, సన్యాసులు, అతిథులు, జంతువులకు ఆహారం ఇస్తాడు.
- సంపదకు, సుఖానికి ధర్మమే హద్దు అనేది మూల నైతికత.
- ఈ వ్యవస్థలు ద్విజుల కోసం రాసినవి, కులం, లింగం ఆధారంగా అసమానమైనవి; సంస్కరణోద్యమాలు, తర్వాతి చట్టం (హిందూ వివాహ చట్టం 1955) కర్మలను ఉంచి నియమాలను మార్చాయి.
ఉదాహరణ: గురువులు, ప్రకృతి, పితరులు, జంతువులు, అతిథుల పట్ల రోజువారీ కృతజ్ఞతా నీతిగా పంచ మహాయజ్ఞాలు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.