APPSC Paper I · Psychology · Application of psychology
ఆరోగ్యం కోసం మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం: యోగం, ధ్యానం, విశ్రాంతి
ఆరోగ్య మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (health psychology) మనసు-శరీరం మధ్య సంబంధాన్ని వాడుకొని రోగాలను నివారిస్తుంది, సానుకూల ఆరోగ్యాన్ని (positive health) పెంచుతుంది: యోగం (పతంజలి అష్టాంగాలు: ఆసనాలు, శ్వాస, ఇంద్రియ నిగ్రహం, ఏకాగ్రత, ధ్యానం (dhyana) = నిరంతర అవధానం (meditation)), ధ్యానం (meditation) (ఏకాగ్రత లేదా మైండ్‌ఫుల్‌నెస్), విశ్రాంతి పద్ధతులు (relaxation techniques) (జాకబ్సన్, షుల్ట్జ్, బయోఫీడ్‌బ్యాక్) అన్నీ ఉద్రేకాన్ని (arousal) తగ్గించి శ్రేయస్సును (well-being) పెంచుతాయి.
- APPSC Paper I
- 14 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- ఆరోగ్యం (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO), 1948): కేవలం రోగం లేదా బలహీనత లేకపోవడం కాదు, సంపూర్ణ శారీరక, మానసిక, సామాజిక శ్రేయస్సు ఉన్న స్థితి. ఆరోగ్యం సానుకూలమైనది, కేవలం "రోగం లేకపోవడం" కాదు.
- ఆరోగ్య మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం: ఆరోగ్యం, అనారోగ్యం, కోలుకోవడంలో మానసిక, ప్రవర్తనా కారకాలను అధ్యయనం చేసే శాఖ; ఇది జీవ-మానసిక-సామాజిక నమూనా (biopsychosocial model) (జార్జ్ ఎంగెల్ (George Engel), 1977) ఆధారంగా పనిచేస్తుంది.
- యోగం: యుజ్ (yuj) అనే ధాతువు నుంచి = కలపడం / జోడించడం. సంప్రదాయ గ్రంథం: *పతంజలి యోగసూత్రాలు* (Yoga Sutras) (సుమారు 196 సూత్రాలు, 4 పాదాలు: సమాధి, సాధన, విభూతి, కైవల్య). పతంజలి యోగాన్ని మనసు చలనాలను (వృత్తులు) నిరోధించడం** అని నిర్వచించాడు (సూత్రం 1.2).
- అష్టాంగ యోగం = ఎనిమిది అంగాలు (ఈ క్రమంలో):
- యమ: సామాజిక నియమాలు (అహింస, సత్యం, అస్తేయం, బ్రహ్మచర్యం, అపరిగ్రహం)
- నియమ: వ్యక్తిగత ఆచరణలు (శౌచం, సంతోషం, తపస్సు, స్వాధ్యాయం, ఈశ్వర ప్రణిధానం)
- ఆసనం: స్థిరమైన, సుఖమైన భంగిమ
- ప్రాణాయామం: శ్వాసను నియంత్రించడం
- ప్రత్యాహారం: ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుంచి వెనక్కి మళ్లించడం (withdrawal of the senses)
- ధారణ: ఏకాగ్రత (concentration), మనసును ఒక బిందువుపై నిలపడం
- ధ్యానం: ధ్యానం (meditation), ఆ బిందువుపై అవిచ్ఛిన్నంగా సాగే అవధానం
- సమాధి: లీనమవడం, మనసు విషయంతో ఏకమవడం
- మొదటి ఐదు = బహిరంగ (బాహ్య) అంగాలు; చివరి మూడు = అంతరంగ (అంతర) అంగాలు. ధారణ + ధ్యానం + సమాధి కలిపి = సంయమం. పతంజలి మార్గాన్ని రాజ యోగం అని కూడా అంటారు.
- ఇతర మార్గాలు: జ్ఞాన (జ్ఞానం), భక్తి (భక్తి), కర్మ (నిస్వార్థ కర్మ), హఠ (శరీరం, శ్వాస). హఠ యోగ గ్రంథం: *హఠయోగ ప్రదీపిక* (స్వాత్మారాముడు, సుమారు 15వ శతాబ్దం); దాని ఆరు శుద్ధి క్రియలు (షట్కర్మలు): ధౌతి, బస్తి, నేతి, త్రాటకం, నౌళి, కపాలభాతి.
- ఆసన వర్గాలు: నిలబడి చేసేవి (తాడాసనం, త్రికోణాసనం), కూర్చొని చేసేవి (పద్మాసనం, వజ్రాసనం), బోర్లా / ముఖం కిందకు పడుకొని (భుజంగాసనం, శలభాసనం, ధనురాసనం), వెల్లకిలా / వీపుపై పడుకొని (శవాసనం, సేతు బంధాసనం), తలకిందులుగా (సర్వాంగాసనం, శీర్షాసనం).
- ఆసనాలు, మనోస్థితి: వెనుకకు వంగే భంగిమలు (భుజంగాసనం, ఉష్ట్రాసనం, ధనురాసనం) సానుకూల మనోస్థితిని, శక్తిని అత్యధికంగా పెంచుతాయని నివేదికలు చెబుతాయి (ఏపీపీఎస్సీ (APPSC) 2023); ముందుకు వంగే ఆసనాలు ప్రశాంతతనిస్తాయి; శవాసనం (శవ భంగిమ) విశ్రాంతికి సంప్రదాయ భంగిమ.
- ప్రాణాయామ దశలు: పూరకం (శ్వాస లోపలికి తీసుకోవడం), కుంభకం (శ్వాసను నిలపడం), రేచకం (శ్వాస బయటకు వదలడం). సాధారణ రకాలు: నాడీ శోధన / అనులోమ-విలోమ (ముక్కు రంధ్రాలు మార్చి మార్చి), భ్రామరి (తుమ్మెద ఝంకారం), భస్త్రిక (కొలిమి తిత్తి), ఉజ్జాయి, శీతలి / శీత్కారి (చల్లబరిచేవి). నెమ్మదైన శ్వాస శరీరాన్ని పరానుకంపిత (parasympathetic) (ప్రశాంతపరిచే) వైపుకు మళ్లిస్తుంది.
- ధ్యానం: మనసును నెమ్మదింపజేయడానికి అవధానానికి శిక్షణ. రెండు ప్రధాన రకాలు:
- ఏకాగ్రత ధ్యానం (concentrative / focused-attention): అవధానం ఒకే విషయంపై నిలుస్తుంది: ఒక మంత్రం, శ్వాస, ఒక జ్వాల (త్రాటకం). ఉదాహరణ: భావాతీత ధ్యానం (Transcendental Meditation, TM), మహర్షి మహేశ్ యోగి, వ్యక్తిగత మంత్రంతో రోజుకు రెండుసార్లు సుమారు 20 నిమిషాలు.
- మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ / ఓపెన్-మానిటరింగ్ (mindfulness / open-monitoring, insight): ఆలోచనలను, అనుభూతులను తీర్పు చెప్పకుండా గమనించడం. ఉదాహరణ: విపస్సన (Vipassana) (బౌద్ధ అంతర్దృష్టి ధ్యానం; ఎస్.ఎన్. గోయెంకా (S.N. Goenka), ఇగత్‌పురి, విస్తృతంగా బోధించారు).
- ఇతరాలు: మైత్రీ భావన (loving-kindness, metta), మార్గదర్శక (guided) ధ్యానం, యోగ నిద్ర ("యోగ నిద్ర", మార్గదర్శనంలో శరీరాన్ని భాగాలవారీగా గమనిస్తూ విశ్రాంతి).
- మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ ఆధారిత ఒత్తిడి తగ్గింపు (Mindfulness-Based Stress Reduction, MBSR): జాన్ కబాట్-జిన్ (Jon Kabat-Zinn), 1979, మసాచుసెట్స్ విశ్వవిద్యాలయం, 8 వారాల కార్యక్రమం. ఎంబీసీటీ (MBCT) (మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ ఆధారిత జ్ఞానాత్మక చికిత్స) కుంగుబాటు (depression) తిరిగి రాకుండా నివారించడానికి వాడతారు.
- విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన (relaxation response): హెర్బర్ట్ బెన్సన్ (Herbert Benson) (విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన (The Relaxation Response), 1975): పోరాటం-లేదా-పలాయనం (fight-or-flight) ప్రతిస్పందనకు వ్యతిరేకం; నాలుగు అవసరాలు: నిశ్శబ్ద ప్రదేశం, ఒక మానసిక సాధనం (పదం/ధ్వని), నిష్క్రియ వైఖరి, సుఖమైన భంగిమ.
- విశ్రాంతి పద్ధతులు:
- క్రమానుగత కండరాల విశ్రాంతి (Progressive muscle relaxation, PMR): ఎడ్మండ్ జాకబ్సన్ (Edmund Jacobson) (క్రమానుగత విశ్రాంతి (Progressive Relaxation), 1929): కండర సమూహాలను ఒక్కొక్కటిగా బిగించి, తర్వాత వదలడం.
- ఆటోజెనిక్ శిక్షణ (Autogenic training): జె.హెచ్. షుల్ట్జ్ (J.H. Schultz) (జర్మనీ, 1932): అవయవాల్లో బరువు, వెచ్చదనం ఉన్నట్లు తనకు తాను సూచనలు ఇచ్చుకోవడం.
- బయోఫీడ్‌బ్యాక్ (Biofeedback): ఒక యంత్రం వ్యక్తికి శరీర సంకేతాన్ని చూపిస్తుంది (కండరాల బిగువు ఈఎంజీ (EMG) ద్వారా, చర్మ వాహకత జీఎస్‌ఆర్ (GSR) ద్వారా, చర్మ ఉష్ణోగ్రత, గుండె వేగం, మెదడు తరంగాలు ఈఈజీ (EEG) ద్వారా), దాంతో దాన్ని నియంత్రించడం నేర్చుకుంటాడు.
- మార్గదర్శక ఊహాచిత్రణ / సృజనాత్మక దృశ్యీకరణ (guided imagery / creative visualisation): ప్రశాంత దృశ్యాన్ని ఊహించుకోవడం.
- లోతైన (డయాఫ్రమ్) శ్వాస (deep, diaphragmatic breathing).
- క్రమబద్ధ విసుగ్రాహీకరణ (Systematic desensitisation) (జోసెఫ్ వోల్ప్ (Joseph Wolpe), 1958) విశ్రాంతిని ఆందోళన సోపాన క్రమం (anxiety hierarchy)తో జతచేస్తుంది: విశ్రాంతి, ఆందోళన ఒకేసారి ఉండలేవు (పరస్పర నిరోధం (reciprocal inhibition)).
- ధ్యానం, విశ్రాంతిలో శరీర మార్పులు: గుండె వేగం, రక్తపోటు, శ్వాస రేటు, ఆక్సిజన్ వినియోగం, కండరాల బిగువు తగ్గుతాయి; చర్మ నిరోధం పెరుగుతుంది; ఈఈజీలో ఆల్ఫా తరంగాలు (alpha waves) (విశ్రాంత జాగృత స్థితి) పెరుగుతాయి; ఒత్తిడి హార్మోన్ (కార్టిసాల్ (cortisol)) తగ్గుతుంది.
- సానుకూల మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Positive psychology): మార్టిన్ సెలిగ్మన్ (Martin Seligman) (ఏపీఏ (APA) అధ్యక్షుడు, 1998); శ్రేయస్సుకు పెర్మా (PERMA) నమూనా: సానుకూల భావోద్వేగం (Positive emotion), నిమగ్నత (Engagement), సంబంధాలు (Relationships), అర్థం (Meaning), సాధన (Accomplishment). ప్రవాహ స్థితి (Flow): మిహాయ్ చిక్‌సెంట్‌మిహాయ్ (Mihaly Csikszentmihalyi).
- వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు (Subjective well-being) (ఎడ్ డీనర్ (Ed Diener)): అధిక జీవన సంతృప్తి + తరచూ సానుకూల భావనలు + తక్కువ ప్రతికూల భావనలు. మానసిక శ్రేయస్సు (Psychological well-being) (కరోల్ రిఫ్ (Carol Ryff), 1989): ఆరు కోణాలు: స్వీయ అంగీకారం, సానుకూల సంబంధాలు, స్వయంప్రతిపత్తి, పరిసరాలపై పట్టు, జీవిత లక్ష్యం, వ్యక్తిగత పెరుగుదల.
- దృఢత్వం (Hardiness) (సుజాన్ కొబాసా (Suzanne Kobasa), 1979): "మూడు Cలు": నిబద్ధత (commitment), నియంత్రణ (control), సవాలు (challenge); దృఢమైన వ్యక్తులు ఒత్తిడిలోనూ ఆరోగ్యంగా ఉంటారు.
- అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం: 21 జూన్, ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వప్రతినిధి సభ డిసెంబర్ 2014లో ప్రకటించింది, మొదటిసారి 2015లో జరుపుకున్నారు.
వివరణ
1. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఆరోగ్యాన్ని ఎందుకు పట్టించుకుంటుంది. ఒత్తిడి, అలవాట్లు, నమ్మకాలు శరీరాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి: దీర్ఘకాల ఒత్తిడి అనుకంపిత నాడీ వ్యవస్థ (sympathetic nervous system)ను, హెచ్‌పీఏ అక్షం (HPA axis) (హైపోథాలమస్-పిట్యూటరీ-అడ్రినల్)ను చురుకుగా ఉంచి, రక్తపోటును, కార్టిసాల్‌ను పెంచి, రోగనిరోధక శక్తిని బలహీనపరుస్తుంది (దీన్ని సైకోన్యూరోఇమ్యూనాలజీ (psychoneuroimmunology)గా అధ్యయనం చేస్తారు). యోగం, ధ్యానం, విశ్రాంతి వ్యతిరేక దిశలో పనిచేస్తాయి: అవి పరానుకంపిత వ్యవస్థను చురుకుగా చేసి ఉద్రేకాన్ని తగ్గిస్తాయి. ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) వీటిని బయోఫీడ్‌బ్యాక్, సృజనాత్మక దృశ్యీకరణ, జ్ఞానాత్మక-ప్రవర్తనా పద్ధతులు, వ్యాయామంతో పాటు ఒత్తిడి నిర్వహణ పద్ధతుల (stress management techniques)లో చేర్చింది. (ఎదుర్కొనే శైలులు (coping styles), సెల్యే జీఏఎస్ (Selye's GAS), మదింపు (appraisal) వేరే చోట ఉన్నాయి (MAB-EI-02 చూడండి); ఈ నోట్ పద్ధతుల గురించి మాత్రమే.)
2. అష్టాంగాలు ఒక మానసిక నిచ్చెనగా. అంగాలు బయటి నుంచి లోపలికి సాగుతాయి:
| దశ | అంగాలు | దేనిపై పనిచేస్తుంది | మానసిక లాభం |
|---|---|---|---|
| నైతికత | యమ, నియమ | ప్రవర్తన, అలవాట్లు | తక్కువ సంఘర్షణ, అపరాధ భావన; స్వీయ క్రమశిక్షణ |
| శరీరం, శ్వాస | ఆసనం, ప్రాణాయామం | కండరాలు, శ్వాస | తక్కువ ఉద్రేకం, శరీర అవగాహన |
| లోపలికి మళ్లడం | ప్రత్యాహారం | ఇంద్రియాలు | తక్కువ పరధ్యానం |
| మనసు | ధారణ, ధ్యానం, సమాధి | అవధానం | ఏకాగ్రత, ప్రశాంతత, అంతర్దృష్టి |
సులభంగా కలగలిసేవి: ప్రత్యాహారం = ఇంద్రియాలను వెనక్కి మళ్లించడం (ఏకాగ్రత కాదు); ధారణ = ఏకాగ్రత (ప్రయత్నంతో అవధానాన్ని నిలపడం); ధ్యానం = నిరంతర అవధానం (అవధానం అంతరాయం లేకుండా సాగడం); సమాధి = సంపూర్ణ లీనత.
3. ఆసనాలు, మనోస్థితి. వేగమైన వ్యాయామంలా కాకుండా, ఆసనాలను నెమ్మదైన శ్వాసతో స్థిరంగా నిలుపుతారు. యోగా తరగతులపై అధ్యయనాలు (ఉదాహరణకు షాపిరో, క్లైన్ (Shapiro and Cline) 2004లో అయ్యంగార్ యోగాపై చేసిన అధ్యయనం) వెనుకకు వంగే ఆసనాలు సానుకూల మనోస్థితిని, శక్తిని అత్యధికంగా పెంచాయని, ముందుకు వంగే ఆసనాలు, వెల్లకిలా భంగిమలు ప్రశాంతపరిచాయని, శవాసనం విశ్రాంతినిచ్చిందని గుర్తించాయి. క్రమం తప్పని ఆసన సాధన తక్కువ ఆందోళనతో, మెరుగైన నిద్రతో ముడిపడి ఉంది.
4. ప్రాణాయామం. స్వయంచాలకంగానూ, ఇచ్ఛాపూర్వకంగానూ జరిగే ఏకైక శరీర క్రియ శ్వాస, కాబట్టి అది ఉద్రేకాన్ని నియంత్రించే ఒక "పిడి". నిశ్వాసాన్ని పొడిగించడం, నెమ్మదైన అనులోమ-విలోమ శ్వాస గుండె వేగాన్ని తగ్గిస్తాయి; భస్త్రిక వంటి వేగమైన శ్వాస శక్తినిస్తుంది. కుంభకాన్ని (శ్వాసను నిలపడం) క్రమంగా నేర్పుతారు; గుండె జబ్బులు లేదా అధిక రక్తపోటు ఉన్నవారు దాన్ని చేయరు.
5. ధ్యాన రకాల పోలిక
| రకం | అవధానం | ఉదాహరణ | ప్రధాన ప్రభావం |
|---|---|---|---|
| ఏకాగ్రత ధ్యానం | ఒకే విషయంపై నిలిచి | టీఎం (మంత్రం), త్రాటకం (జ్వాల), శ్వాస లెక్కింపు | గాఢ విశ్రాంతి, ప్రశాంతత |
| మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ | తీర్పు లేని విశాల అవగాహన | విపస్సన, ఎంబీఎస్‌ఆర్ | తక్కువ పునరాలోచన (rumination), భావోద్వేగ నియంత్రణ |
| మైత్రీ భావన | తనకు, ఇతరులకు శుభాకాంక్షలు | మెత్తా (metta) | ఎక్కువ సానుకూల భావోద్వేగం, కరుణ |
| మార్గదర్శక / శరీర పరిశీలన | సూచనలను అనుసరించడం | యోగ నిద్ర | విశ్రాంతి, నిద్ర |
ఆందోళన, ఒత్తిడి, అధిక రక్తపోటు, దీర్ఘకాల నొప్పి, నిద్ర సమస్యలకు, కుంగుబాటు తిరిగి రాకుండా నివారించడానికి ధ్యానాన్ని వాడతారు; జైళ్లలో ఖైదీల్లో కోపం, దూకుడు తగ్గించడానికి విపస్సన శిబిరాలు (తిహార్ జైలు, 1990ల నుంచి) వాడారు.
6. విశ్రాంతి పద్ధతుల పోలిక
| పద్ధతి | స్థాపకుడు / సంవత్సరం | వ్యక్తి ఏం చేస్తాడు | కీలక పదం |
|---|---|---|---|
| క్రమానుగత కండరాల విశ్రాంతి | జాకబ్సన్, 1929 | ప్రతి కండర సమూహాన్ని బిగించి వదులుతాడు | వ్యత్యాసం |
| ఆటోజెనిక్ శిక్షణ | షుల్ట్జ్, 1932 | "నా చేయి బరువుగా, వెచ్చగా ఉంది" అని పదే పదే అనుకుంటాడు | స్వీయ సూచన |
| విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన | బెన్సన్, 1975 | నిష్క్రియ వైఖరితో ఒక పదాన్ని పునరావృతం చేస్తాడు | పోరాటం-లేదా-పలాయనానికి వ్యతిరేకం |
| బయోఫీడ్‌బ్యాక్ | 1960లు (నీల్ మిల్లర్ (Neal Miller) కృషి) | శరీర సంకేతాన్ని చూసి దాన్ని మార్చడం నేర్చుకుంటాడు | ఫీడ్‌బ్యాక్ |
7. సానుకూల ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సు. సానుకూల ఆరోగ్యాన్ని పెంచే ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ కారకాలు: సమతుల ఆహారం, క్రమం తప్పని వ్యాయామం, సానుకూల వైఖరి, సానుకూల ఆలోచన (ఆశావాదం), సామాజిక మద్దతు (భావోద్వేగ, సమాచార, భౌతిక). వీటితో పాటు జీవన నైపుణ్యాలు (life skills) (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ పది జాబితా చేసింది, వాటిలో ఆత్మావగాహన, సహానుభూతి, ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, భావోద్వేగాలను ఎదుర్కోవడం ఉన్నాయి), సమయ నిర్వహణ, దృఢ వ్యక్తీకరణ (assertiveness), హేతుబద్ధ ఆలోచన. దృఢమైన వ్యక్తులు మార్పును సవాలుగా చూస్తారు, నియంత్రణలో ఉన్నట్లు భావిస్తారు, నిబద్ధతతో ఉంటారు. పునరుత్థాన శక్తి (Resilience) అంటే కష్టాల నుంచి తిరిగి కోలుకోవడం. శ్రేయస్సుకు రెండు సంప్రదాయాలు: హెడోనిక్ (hedonic) (మంచిగా అనిపించడం: డీనర్ వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు), యుడైమోనిక్ (eudaimonic) (బాగా పనిచేయడం, అర్థం, పెరుగుదల: రిఫ్).
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "ధారణ అంటే ధ్యానం." ✓ ధ్యానం = నిరంతర అవధానం; ధారణ = ఏకాగ్రత; ప్రత్యాహారం = ఇంద్రియాలను వెనక్కి మళ్లించడం; ప్రాణాయామం = శ్వాస నియంత్రణ.
- ✗ "ప్రాణాయామం ఐదో అంగం." ✓ క్రమం: యమ, నియమ, ఆసనం, ప్రాణాయామం (4వది), ప్రత్యాహారం (5వది), ధారణ, ధ్యానం, సమాధి.
- ✗ "నిలబడి చేసే సాగతీతలు సానుకూల మనోస్థితిని అత్యధికంగా పెంచుతాయి." ✓ వెనుకకు వంగే ఆసనాలు సానుకూల మనోస్థితిలో అత్యధిక పెరుగుదలతో ముడిపడి ఉన్నాయి (ఏపీపీఎస్సీ 2023).
- ✗ "శలభాసనం, భుజంగాసనం వెల్లకిలా భంగిమలు." ✓ అవి బోర్లా (ముఖం కిందకు) భంగిమలు; శవాసనం వెల్లకిలా (వీపుపై).
- ✗ "పూరకం అంటే నిశ్వాసం." ✓ పూరకం = ఉచ్ఛ్వాసం; రేచకం = నిశ్వాసం; కుంభకం = శ్వాసను నిలపడం.
- ✗ "క్రమానుగత కండరాల విశ్రాంతి: షుల్ట్జ్." ✓ పీఎంఆర్ = జాకబ్సన్ (1929); ఆటోజెనిక్ శిక్షణ = షుల్ట్జ్ (1932); విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన = బెన్సన్ (1975).
- ✗ "బయోఫీడ్‌బ్యాక్‌కు ఏ పరికరమూ అవసరం లేదు." ✓ శరీర సంకేతాన్ని చూపే పరికరం బయోఫీడ్‌బ్యాక్‌కు అవసరం (ఈఎంజీ, జీఎస్‌ఆర్, ఈఈజీ, ఉష్ణోగ్రత).
- ✗ "మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ అంటే మనసును ఖాళీ చేయడం." ✓ మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ అంటే ఏది తలెత్తినా దాన్ని తీర్పు లేకుండా గమనించే అవగాహన; మనసును ఖాళీ చేయడం లేదా ఒకచోట నిలపడం ఏకాగ్రత ధ్యానానికి చెందినది.
- ✗ "ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ ఆరోగ్యాన్ని రోగం లేకపోవడంగా నిర్వచించింది." ✓ కేవలం రోగం లేకపోవడం కాదు, సంపూర్ణ శారీరక, మానసిక, సామాజిక శ్రేయస్సు (1948).
- ✗ "ఎంబీఎస్‌ఆర్‌ను బెన్సన్ స్థాపించాడు." ✓ జాన్ కబాట్-జిన్ (1979); బెన్సన్ = విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన.
త్వరిత పునశ్చరణ
- ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ 1948: ఆరోగ్యం = శారీరక + మానసిక + సామాజిక శ్రేయస్సు; ఎంగెల్ 1977 జీవ-మానసిక-సామాజిక నమూనా.
- పతంజలి యోగసూత్రాలు: 4 పాదాలు, ~196 సూత్రాలు; యోగం = మనసు చలనాలను నిరోధించడం.
- అష్టాంగాలు: యమ, నియమ, ఆసనం, ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి.
- ప్రత్యాహారం = ఇంద్రియ నిగ్రహం; ధారణ = ఏకాగ్రత; ధ్యానం = నిరంతర అవధానం; సమాధి = లీనత.
- వెనుకకు వంగే ఆసనాలు సానుకూల మనోస్థితిని పెంచుతాయి; శవాసనం విశ్రాంతినిస్తుంది; బోర్లా = ముఖం కిందకు, వెల్లకిలా = వీపుపై.
- ప్రాణాయామం: పూరకం (లోపలికి), కుంభకం (నిలపడం), రేచకం (బయటకు); నెమ్మదైన శ్వాస → పరానుకంపిత.
- ఏకాగ్రత ధ్యానం (టీఎం, మంత్రం) vs మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ (విపస్సన, ఎంబీఎస్‌ఆర్: కబాట్-జిన్ 1979).
- జాకబ్సన్ పీఎంఆర్ 1929; షుల్ట్జ్ ఆటోజెనిక్ 1932; బెన్సన్ విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన 1975; బయోఫీడ్‌బ్యాక్ (ఈఎంజీ, జీఎస్‌ఆర్, ఈఈజీ).
- సెలిగ్మన్ పెర్మా; డీనర్ వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు; రిఫ్ ఆరు కోణాలు; కొబాసా దృఢత్వం (నిబద్ధత, నియంత్రణ, సవాలు).
- అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం 21 జూన్ (ఐక్యరాజ్యసమితి 2014, మొదటిసారి 2015).
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
1. వ్యక్తిపై భారతీయ దృక్పథాలు. తైత్తిరీయోపనిషత్తు ఐదు కోశాలను (పంచకోశాలు) వర్ణిస్తుంది: అన్నమయ (ఆహారం, శరీరం), ప్రాణమయ (శ్వాస, శక్తి), మనోమయ (మనసు), విజ్ఞానమయ (బుద్ధి, వివేకం), ఆనందమయ (ఆనందం). యోగ చికిత్స బయటి కోశాల నుంచి లోపలికి పనిచేస్తుంది. త్రిగుణాలను (సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు) భారతీయ వ్యక్తిత్వ పరిశోధనలో స్వభావ వర్గీకరణగా వాడతారు.
2. ధ్యానంపై పరిశోధన. టీఎంపై తొలి శరీరధర్మ అధ్యయనాలు (రాబర్ట్ కీత్ వాలెస్ (Robert Keith Wallace), 1970) ఆక్సిజన్ వినియోగం తగ్గిందని, ఆల్ఫా తరంగాలు పెరిగాయని నివేదించాయి; ప్రత్యేక మంత్రం లేకుండా ఏదైనా సరళమైన, పునరావృత కేంద్రీకరణ నుంచే అదే "విశ్రాంతి ప్రతిస్పందన" వస్తుందని బెన్సన్ చూపాడు. దీర్ఘకాల మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ సాధనకు, అవధానం, భావోద్వేగ నియంత్రణ ప్రాంతాల్లో (ప్రీఫ్రంటల్ కార్టెక్స్, ఇన్సులా, అమిగ్డలా) మార్పులకు సంబంధం ఉందని మెదడు ఇమేజింగ్ చెబుతుంది. పరిశోధనలోని బలహీనతలు: చిన్న నమూనాలు, తమంతట తామే ఎంచుకున్న స్వచ్ఛంద సేవకులు, అంచనా ప్రభావాలు (ధ్యానాన్ని ఎంచుకున్నవారు లాభం ఆశిస్తారు).
3. చికిత్సలో ఈ పద్ధతుల స్థానం. విశ్రాంతి ప్రవర్తనా చికిత్సకు (క్రమబద్ధ విసుగ్రాహీకరణ), ఒత్తిడి టీకా శిక్షణ (stress inoculation training)కు (డొనాల్డ్ మైకెన్‌బామ్ (Donald Meichenbaum): భావన చేయడం, నైపుణ్యాలు సంపాదించడం, అన్వయించడం), మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ వాడే "మూడో తరం" చికిత్సలకు (ఎంబీసీటీ; డయలెక్టికల్ బిహేవియర్ థెరపీ (Dialectical Behaviour Therapy), మార్షా లైనహాన్ (Marsha Linehan); అంగీకార, నిబద్ధత చికిత్స (Acceptance and Commitment Therapy), స్టీవెన్ హేస్ (Steven Hayes)) ఒక ప్రాథమిక భాగం.
4. ప్రభుత్వ విధానం. భారత ఆయుష్ (AYUSH) మంత్రిత్వ శాఖ (2014లో ఏర్పాటు) యోగాను ప్రోత్సహిస్తుంది; యోగా పాఠశాల ఆరోగ్యంలో, ఫిట్ ఇండియా (Fit India) ఉద్యమంలో (2019) భాగం; ఐక్యరాజ్యసమితి అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం (21 జూన్) 2015లో మొదలైంది.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Application of psychology notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.