విద్య, సమూహాలు, పరిశ్రమ, పర్యావరణంలో…

ముఖ్య వాస్తవాలు

విద్య

కార్యక్రమయుత అభ్యసనం (Programmed learning): విషయం చిన్న మెట్లలో (ఫ్రేమ్‌లు (frames)), చురుకైన ప్రతిస్పందన, తక్షణ ఫీడ్‌బ్యాక్ (immediate feedback), సొంత వేగం. రేఖీయ (Linear) (బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (B.F. Skinner)): ఒకే స్థిర మార్గం, అభ్యాసకుడికి ప్రతి సరైన మెట్టు తర్వాత వెంటనే పునర్బలనం లభిస్తుంది. శాఖీయ / అంతర్గత (Branching / intrinsic) (నార్మన్ క్రౌడర్ (Norman Crowder)): బహుళైచ్ఛిక సమాధానాలు, తప్పు సమాధానం అభ్యాసకుడిని ఒక నివారణ (remedial) ఫ్రేమ్‌కు పంపుతుంది. పూర్తి వివరాలు (EDU-LR-03 చూడండి).
స్వయం బోధనాత్మక అభ్యసనం (Self-instructional learning): లక్ష్యాలు, చిన్న యూనిట్లు, స్వీయ పరీక్ష ప్రశ్నలు, సమాధానాలతో తయారైన స్వయం బోధనా సామగ్రి (self-instructional materials, SIM) నుంచి అభ్యాసకుడు ఒంటరిగా చదువుతాడు; దూర విద్యకు ఇదే ఆధారం (ఉదా. ఇగ్నో (IGNOU), సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాలు). కెల్లర్ ప్లాన్ / వ్యక్తిగతీకరించిన బోధనా వ్యవస్థ (Keller Plan / Personalised System of Instruction, PSI): ఫ్రెడ్ కెల్లర్ (Fred Keller), 1968: తర్వాతి యూనిట్‌కు ముందు ప్రతి యూనిట్‌పై పట్టు, సొంత వేగం, విద్యార్థి పర్యవేక్షకులు (proctors). కంప్యూటర్ ఆధారిత బోధన (Computer-assisted instruction, CAI): కంప్యూటర్‌పై కార్యక్రమయుత అభ్యసనం (ప్లేటో (PLATO), ఇల్లినాయిస్ విశ్వవిద్యాలయం, 1960).
అభ్యసన శైలి (Learning style): సమాచారాన్ని స్వీకరించడానికి, నిర్వహించడానికి ఒక వ్యక్తి ఇష్టపడే విధానం.
- డన్, డన్ (Dunn and Dunn) (రీటా, కెన్నెత్ డన్): శైలిని ఐదు కారకాల సమూహాలు రూపొందిస్తాయి: పరిసర (ధ్వని, కాంతి, ఉష్ణోగ్రత, కూర్చునే ఏర్పాటు), భావోద్వేగ (ప్రేరణ, పట్టుదల, బాధ్యత, నిర్మాణం అవసరం), సామాజిక (ఒంటరిగా, జంటగా, సమూహంగా, పెద్దలతో), శారీరక (ఇంద్రియ మార్గం, రోజులో సమయం, ఆహారం తీసుకోవడం, కదలిక), మానసిక (సమగ్ర / విశ్లేషణాత్మక, ఆవేశపూరిత / ఆలోచనాత్మక). ఆధ్యాత్మిక కారకాలు వీటిలో ఒకటి కాదు (ఏపీపీఎస్సీ (APPSC) 2023).
- కోల్బ్ (Kolb) (అనుభవపూర్వక అభ్యసనం (Experiential Learning), 1984): నాలుగు దశల చక్రం (మూర్త అనుభవం → ఆలోచనాత్మక పరిశీలన → అమూర్త భావన రూపకల్పన → చురుకైన ప్రయోగం), నాలుగు శైలులు: విభిన్నీకరణ (diverging), సమీకరణ (assimilating), కేంద్రీకరణ (converging), అనుకూలీకరణ (accommodating).
- వార్క్ (VARK) (నీల్ ఫ్లెమింగ్ (Neil Fleming)): దృశ్య (Visual), శ్రవణ (Aural), చదవడం/రాయడం (Read/write), కదలిక ఆధారిత (Kinaesthetic).
- హనీ, మమ్‌ఫోర్డ్ (Honey and Mumford) (1982): కార్యశీలి (activist), ఆలోచనాపరుడు (reflector), సిద్ధాంతకర్త (theorist), ఆచరణవాది (pragmatist).
- జ్ఞానాత్మక శైలి (cognitive style): క్షేత్ర ఆధారిత-స్వతంత్రత (field dependence-independence) (హెర్మన్ విట్కిన్ (Herman Witkin)); ఆలోచనాత్మక vs ఆవేశపూరిత (reflective vs impulsive) (జెరోమ్ కగన్ (Jerome Kagan)).
హోల్-ఇన్-ది-వాల్ (Hole-in-the-Wall): సుగత మిత్రా (Sugata Mitra) (అప్పుడు ఎన్‌ఐఐటీ (NIIT)లో), 1999, న్యూ ఢిల్లీలోని కల్కాజీ మురికివాడలో గోడలో అమర్చిన కంప్యూటర్; ఉపాధ్యాయుడు లేకుండానే మురికివాడ పిల్లలు సమూహాలుగా, సొంతంగా దాన్ని వాడటం నేర్చుకున్నారు. భావనలు: కనీస జోక్యపు విద్య (minimally invasive education), యాదృచ్ఛిక, సహకార అభ్యసనం; తర్వాత స్వయం వ్యవస్థీకృత అభ్యసన పరిసరాలు (Self-Organised Learning Environments, SOLE), "స్కూల్ ఇన్ ది క్లౌడ్" (School in the Cloud) (టెడ్ ప్రైజ్ (TED Prize) 2013).

సమూహాలు, సముదాయం

సమూహం (Group): పరస్పరం చర్య జరిపే, లక్ష్యాలను, నియమాలను పంచుకునే, తమను ఒక యూనిట్‌గా భావించే ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది. ప్రాథమిక సమూహం (ముఖాముఖి, సన్నిహిత: కుటుంబం) vs ద్వితీయ (లాంఛనప్రాయ, పెద్దది): సి.హెచ్. కూలీ (C.H. Cooley) (1909). అంతః సమూహం / బాహ్య సమూహం (In-group / out-group): డబ్ల్యూ.జి. సమ్నర్ (W.G. Sumner) (1906). నిర్దేశక సమూహం (Reference group): హెచ్. హైమన్ (H. Hyman) (1942).
సమూహ గతిశీలత (Group dynamics): పదం, రంగం కర్ట్ లెవిన్ (Kurt Lewin) (1940లు) నుంచి.
సమూహ అభివృద్ధి దశలు (బ్రూస్ టక్‌మన్ (Bruce Tuckman), 1965): ఏర్పడటం (forming) → ఘర్షణ (storming) → నియమాలు ఏర్పడటం (norming) → పనిచేయడం (performing); 1977లో (జెన్సన్ (Jensen)తో కలిసి) ముగింపు (adjourning) చేర్చారు.
సమూహ సంసక్తి (Group cohesiveness): సభ్యులను సమూహంలో నిలిపే శక్తులు: పరస్పర ఇష్టం, ఉమ్మడి లక్ష్యాలు, సమూహంపై గర్వం (ఫెస్టింగర్ (Festinger), 1950). సభ్యులు పరస్పర ఇష్టం, స్నేహంతో కట్టుబడి ఉంటే అది అంతర్వ్యక్తిగత సమైక్యత (interpersonal integration) / సామాజిక సంసక్తి (ఏపీపీఎస్సీ 2023); ఉమ్మడి పనితో కట్టుబడి ఉంటే అది కార్య సంసక్తి (task cohesion).
సంసక్తిని పెంచేవి: చిన్న పరిమాణం, సారూప్యత, తరచూ పరస్పర చర్య, ఉమ్మడి లక్ష్యాలు, విజయం, ఒక బాహ్య ముప్పు, కష్టమైన ప్రవేశం (దీక్ష). ప్రభావాలు: ఎక్కువ సంతృప్తి, అనుసరణ, విధేయత, సమూహ నియమాలు పనికి అనుకూలమైతే ఎక్కువ ఉత్పత్తి; అతి ఎక్కువ సంసక్తి సమూహ ఆలోచన (groupthink) ప్రమాదం తెస్తుంది (ఇర్వింగ్ జానిస్ (Irving Janis), 1972).
సోషియోమెట్రీ (Sociometry) (జె.ఎల్. మొరెనో (J.L. Moreno), 1934) సమూహంలో ఇష్టాలను పటంగా చూపిస్తుంది: సోషియోగ్రామ్ (sociogram), "స్టార్లు" (stars), "ఏకాకులు" (isolates), పరస్పర జంటలు.
పనితీరుపై సమూహ ప్రభావాలు: సామాజిక సులభీకరణ (social facilitation) (ట్రిప్లెట్ (Triplett) 1898; జాయోంక్ (Zajonc) 1965: ప్రేక్షకులు సులభమైన పనులకు సహాయపడతారు, కఠినమైనవాటికి హాని చేస్తారు), సామాజిక సోమరితనం (social loafing) (వ్యక్తిగత కృషి కనిపించనప్పుడు సమూహంలో తక్కువ కృషి; రింగెల్‌మాన్ (Ringelmann); లతానే (Latané) 1979).
నాయకత్వ శైలులు (లెవిన్, లిపిట్, వైట్ (Lewin, Lippitt and White), 1939): నిరంకుశ (autocratic), ప్రజాస్వామ్య (democratic), స్వేచ్ఛా (laissez-faire). ఇతర విధానాలు: లక్షణ, ప్రవర్తనా, సందర్భానుసార (ఫీడ్లర్ (Fiedler)), పరివర్తనాత్మక (బర్న్స్ (Burns), 1978).
సాముదాయిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Community psychology): స్వాంప్‌స్కాట్ సదస్సు (Swampscott Conference) (మసాచుసెట్స్, అమెరికా, 1965)లో పుట్టింది. నివారణ (జెరాల్డ్ కాప్లాన్ (Gerald Caplan): ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ), సాధికారత (జూలియన్ రాపపోర్ట్ (Julian Rappaport)), సముదాయంలో వ్యక్తిని నొక్కి చెబుతుంది. స్వయం సహాయక సంఘాలు: ఉమ్మడి సమస్య ఉన్న సభ్యులు ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకుంటారు (ఆల్కహాలిక్స్ అనానిమస్ (Alcoholics Anonymous), 1935; భారతదేశంలో మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలు).

పరిశ్రమ

పారిశ్రామిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు: హ్యూగో మున్‌స్టర్‌బర్గ్ (Hugo Münsterberg) (మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, పారిశ్రామిక దక్షత (Psychology and Industrial Efficiency), 1913). శాస్త్రీయ నిర్వహణ (Scientific management): ఎఫ్.డబ్ల్యూ. టేలర్ (F.W. Taylor) (1911). హాథార్న్ అధ్యయనాలు (Hawthorne studies) (వెస్టర్న్ ఎలక్ట్రిక్ హాథార్న్ వర్క్స్, సిసిరో, షికాగో దగ్గర, 1924-1932; ఎల్టన్ మేయో (Elton Mayo)): సామాజిక కారకాలు, శ్రద్ధ, సమూహ నియమాలు ఉత్పత్తిని ప్రభావితం చేస్తాయి (హాథార్న్ ప్రభావం).
ఉద్యోగ విశ్లేషణ (Job analysis) రెండు పత్రాలను ఇస్తుంది: ఉద్యోగ వివరణ (job description) (ఉద్యోగంలో ఏముంటుంది: విధులు, పరిస్థితులు), ఉద్యోగ నిర్దేశం (job specification) (ఉద్యోగికి ఏం కావాలి: లక్షణాలు). నిర్దేశాలను శారీరక (ఎత్తు, చూపు), మానసిక (ప్రజ్ఞ, జ్ఞాపకశక్తి, విచక్షణ), భావోద్వేగ (స్థిరత్వం, దూకుడుతనం, స్వభావం), సామాజిక (సామాజికత, బహిర్ముఖత్వం, నాయకత్వం) అని వర్గీకరిస్తారు (ఏపీపీఎస్సీ 2023).
నియామక ప్రచారం (Recruitment) (దరఖాస్తుదారులను వెతకడం) ఎంపిక (selection) (వారిలో ఎంచుకోవడం) కంటే ముందు వస్తుంది. ఎంపిక దశలు: దరఖాస్తు → వడపోత → పరీక్షలు (సహజ సామర్థ్యం (aptitude), ప్రజ్ఞ, వ్యక్తిత్వం, ఆసక్తి, వృత్తి/సాధన) → ముఖాముఖి → సిఫార్సులు → వైద్య పరీక్ష → నియామకం.
మదింపు కేంద్ర విధానం (Assessment centre approach): అనేక అభ్యాసాలు, శిక్షణ పొందిన అనేక మదింపుదారులు, అనేక కోణాలు, అన్నీ కలిపి ఒకే తీర్పు. అభ్యాసాలు: ఇన్-బాస్కెట్ (in-basket, in-tray), నాయకుడు లేని బృంద చర్చ (leaderless group discussion), పాత్ర పోషణ (role play), కేసు విశ్లేషణ, ప్రజెంటేషన్, వ్యాపార క్రీడలు. మూలం: జర్మన్ సైనిక ఎంపిక, బ్రిటిష్ వార్ ఆఫీస్ సెలక్షన్ బోర్డులు (British War Office Selection Boards) (1942), రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో అమెరికా ఓఎస్ఎస్ (OSS); వ్యాపారంలో మొదటి వినియోగం: ఏటీ&టీ మేనేజ్‌మెంట్ ప్రోగ్రెస్ స్టడీ (AT&T Management Progress Study) (డగ్లస్ బ్రే (Douglas Bray), 1956). ఎంపిక, పదోన్నతి, శిక్షణ అవసరాలు, అభివృద్ధి కోసం వాడతారు. ఇదే భావనకు భారతీయ ఉదాహరణ: సర్వీసెస్ సెలక్షన్ బోర్డ్ (Services Selection Board, SSB).
శిక్షణ: మూడు స్థాయిల్లో అవసరాల విశ్లేషణ (సంస్థ, పని, వ్యక్తి); ఉద్యోగంలోనే (కోచింగ్, ఉద్యోగ మార్పిడి, అప్రెంటిస్‌షిప్) vs ఉద్యోగం బయట (ఉపన్యాసాలు, కేస్ స్టడీ, పాత్ర పోషణ, అనుకరణ, వెస్టిబ్యూల్ శిక్షణ (vestibule training)); కిర్క్‌పాట్రిక్ నాలుగు స్థాయిలు (Kirkpatrick's four levels) (స్పందన, అభ్యసనం, ప్రవర్తన, ఫలితాలు; 1959) ద్వారా మూల్యాంకనం.
పనితీరు మదింపు (Performance appraisal) (ఉద్యోగుల వార్షిక, కాలానుగుణ మదింపు)ను మానవ వనరుల (Human Resource, HR) విభాగం నిర్వహిస్తుంది. పద్ధతులు: నిర్ధారణ మాపనులు (rating scales), ర్యాంకింగ్, జత పోలిక, నిర్బంధ పంపిణీ, కీలక సంఘటన (critical incident) (ఫ్లానగన్ (Flanagan), 1954), బార్స్ (BARS), ఎంబీఓ (MBO) (డ్రకర్ (Drucker), 1954), 360-డిగ్రీ ఫీడ్‌బ్యాక్. మదింపుదారు దోషాలు: పరివేష ప్రభావం (halo effect) (థార్న్‌డైక్ (Thorndike), 1920), ఉదారత / కఠినత, కేంద్ర ధోరణి, ఇటీవలి ప్రభావం (recency).

పర్యావరణం

పర్యావరణ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Environmental psychology): మనుషులకు, వారి భౌతిక పరిసరాలకు (నిర్మిత, సహజ) మధ్య రెండు వైపుల సంబంధం. కర్ట్ లెవిన్ సూత్రం B = f(P, E): ప్రవర్తన వ్యక్తి, పరిసరాల ప్రమేయం. మనిషి-పర్యావరణ సంబంధంపై ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) మూడు దృక్పథాలు: కనిష్ఠవాద (minimalist) (పర్యావరణ ప్రభావం తక్కువ), సాధనవాద (instrumental) (పర్యావరణం మనిషి వినియోగానికే ఉంది), ఆధ్యాత్మిక (spiritual) (మనుషులు ప్రకృతిలో భాగం, దాన్ని గౌరవిస్తారు).
ప్రాక్సెమిక్స్ (Proxemics): మనుషులు ప్రదేశాన్ని ఎలా వాడతారో అధ్యయనం: ఎడ్వర్డ్ టి. హాల్ (Edward T. Hall), ది హిడెన్ డైమెన్షన్ (The Hidden Dimension) (1966). నాలుగు మండలాలు: సన్నిహిత (intimate) (0 నుంచి సుమారు 45 సెం.మీ.), వ్యక్తిగత (personal) (సుమారు 45 సెం.మీ. నుంచి 1.2 మీ.), సామాజిక (social) (సుమారు 1.2 నుంచి 3.6 మీ.), బహిరంగ (public) (సుమారు 3.6 మీ. పైన).
వ్యక్తిగత ప్రదేశం (Personal space): ఇతరులు ప్రవేశించకూడని, వ్యక్తి చుట్టూ ఉండే అదృశ్య "బుడగ" (రాబర్ట్ సోమర్ (Robert Sommer), పర్సనల్ స్పేస్ (Personal Space), 1969). "భౌతిక దూరం" (physical distance) హాల్ మండలాల్లో ఒకటి కాదు (ఏపీపీఎస్సీ 2023).
ప్రాదేశికత (Territoriality) (ఇర్విన్ ఆల్ట్‌మన్ (Irwin Altman), 1975): ప్రాథమిక (ఇల్లు), ద్వితీయ (తరగతిలో రోజూ కూర్చునే సీటు), బహిరంగ (పార్కు బెంచీ) ప్రాంతాలు.
సాంద్రత vs రద్దీ భావన (Density vs crowding): సాంద్రత = ఒక యూనిట్ ప్రదేశంలో మనుషుల సంఖ్య (వస్తుగతం); రద్దీ భావన = ప్రదేశం చాలా తక్కువగా ఉందనే అసౌకర్య భావన (వ్యక్తిగతం; డేనియల్ స్టోకోల్స్ (Daniel Stokols), 1972). జాన్ కాల్‌హౌన్ (John Calhoun) ఎలుకలపై అధ్యయనాలు (1962): అతి రద్దీ ఒక "ప్రవర్తనా పతనం" (behavioural sink) తెచ్చింది (దూకుడు, సరిగా లేని సంతాన పోషణ).
శబ్దం (Noise): అవాంఛిత ధ్వని; పెద్దగా, ఊహించలేనిదిగా, నియంత్రించలేనిదిగా ఉన్నప్పుడు అత్యంత హానికరం (గ్లాస్, సింగర్ (Glass and Singer), 1972); దీర్ఘకాల శబ్దం పిల్లల పఠనాన్ని, అవధానాన్ని తగ్గించి ఒత్తిడిని పెంచుతుంది.
కాలుష్యం: వాయు, జల, శబ్ద, నేల కాలుష్యాలు ఆరోగ్యం, మనోస్థితి, దూకుడును ప్రభావితం చేస్తాయి; వేడి కూడా దూకుడును పెంచుతుంది. పర్యావరణ అనుకూల ప్రవర్తన (pro-environmental behaviour)ను ప్రోత్సహించే మార్గాలు: సమాచారం, విద్య, గుర్తుచేసే సూచనలు (prompts), వినియోగంపై ఫీడ్‌బ్యాక్, ప్రోత్సాహకాలు, నమూనా ప్రదర్శన, సామాజిక నియమాలు, చట్టాలు; వ్యక్తులు ఉమ్మడి వనరులను ఎందుకు అతిగా వాడతారో ఉమ్మడి వనరుల విషాదం (tragedy of the commons) (గారెట్ హార్డిన్ (Garrett Hardin), 1968) వివరిస్తుంది.
సమాచార సాంకేతికత అనువర్తనాలు: వాణిజ్య (ఇ-కామర్స్, ఆన్‌లైన్ వినియోగదారు ప్రవర్తన, ప్రకటనలు, వినియోగ సౌలభ్యం), విద్యా (ఇ-లెర్నింగ్, స్వయం (SWAYAM) వంటి మూక్స్ (MOOCs), దీక్ష (DIKSHA) వంటి డిజిటల్ వేదికలు, అనుకూల బోధన), ఆరోగ్య (టెలిసైకాలజీ / టెలి-కౌన్సెలింగ్, కంప్యూటర్ ఆధారిత సీబీటీ (CBT), యాప్‌లు; భారత టెలి-మానస్ (Tele-MANAS) హెల్ప్‌లైన్ 14416, 2022లో ప్రారంభం). సమస్యలు: ఇంటర్నెట్ వ్యసనం (కింబర్లీ యంగ్ (Kimberly Young), 1990లు), సైబర్ బెదిరింపు, టెక్నోస్ట్రెస్ (technostress) (క్రెయిగ్ బ్రాడ్ (Craig Brod), 1984), నోమోఫోబియా (nomophobia).

వివరణ

1. కార్యక్రమయుత vs స్వయం బోధనాత్మక అభ్యసనం. రెండూ అభ్యాసకుడిని చురుకుగా, సొంత వేగంతో ఉంచుతాయి. కార్యక్రమయుత అభ్యసనం కఠినమైన రూపం: చాలా చిన్న ఫ్రేమ్‌లు, ప్రతి మెట్టు తర్వాత సమాధానం. స్వయం బోధనా సామగ్రి సడలినది: లక్ష్యాలు, ఉదాహరణలు, "మీ పురోగతిని సరిచూసుకోండి" ప్రశ్నలు, చివర నమూనా సమాధానాలతో ఒక పూర్తి యూనిట్. రెండూ స్కిన్నర్ సూత్రాలైన చురుకైన ప్రతిస్పందన, ఫలితాల తక్షణ జ్ఞానం, సొంత వేగంపై ఆధారపడతాయి. రేఖీయ vs శాఖీయ కార్యక్రమాల వివరాలు (ఫ్రేమ్‌లు, రాసిన vs ఎంచుకున్న సమాధానాలు, నివారణ ఫ్రేమ్‌లు, ప్రెస్సీ యంత్రం (Pressey's machine), మాథెటిక్స్ (mathetics)) EDU-LR-03లో ఉన్నాయి.

2. అభ్యసన శైలులు: ఏది గుర్తుంచుకోవాలి, దేన్ని సందేహించాలి. పరీక్ష ప్రశ్నలు ఒక నమూనాలోని భాగాలను పరీక్షిస్తాయి (డన్, డన్ ఐదు కారక సమూహాలు, కోల్బ్ నాలుగు దశలు, నాలుగు శైలులు, వార్క్ నాలుగు అక్షరాలు). కోల్బ్ శైలులు దశల జతల నుంచి వస్తాయి:

కోల్బ్ శైలి	కలిపేవి	బలం
విభిన్నీకరణ (Diverging)	మూర్త అనుభవం + ఆలోచనాత్మక పరిశీలన	ఆలోచనలు, అనేక దృక్కోణాలను చూడటం
సమీకరణ (Assimilating)	అమూర్త భావన రూపకల్పన + ఆలోచనాత్మక పరిశీలన	సిద్ధాంతం, తార్కిక నమూనాలు
కేంద్రీకరణ (Converging)	అమూర్త భావన రూపకల్పన + చురుకైన ప్రయోగం	ఆలోచనల ఆచరణాత్మక వినియోగం
అనుకూలీకరణ (Accommodating)	మూర్త అనుభవం + చురుకైన ప్రయోగం	స్వయంగా చేయడం, సాహసం

విద్యార్థి ఇష్టపడే శైలికి తగ్గట్టు బోధిస్తే ఫలితాలు మెరుగవుతాయనడానికి ("మెషింగ్" (meshing) వాదన) పరిశోధనలో తక్కువ ఆధారాలు దొరికాయి; విషయానికి తగిన వైవిధ్యమైన బోధన మెరుగ్గా పనిచేస్తుంది. అయినా ఉపాధ్యాయులు తమ పద్ధతులను మార్చుకునేలా చేయడానికి అభ్యసన శైలులు ఉపయోగపడతాయి.

3. హోల్-ఇన్-ది-వాల్ క్లుప్తంగా. మిత్రా ఒక మురికివాడ వైపు ఉన్న గోడలో ఇంటర్నెట్ అనుసంధానం ఉన్న కంప్యూటర్‌ను రహస్య కెమెరాతో, ఎలాంటి సూచనలు లేకుండా పెట్టాడు. కొన్ని వారాల్లోనే పిల్లలు బ్రౌజ్ చేయడం, బొమ్మలు గీయడం, డౌన్‌లోడ్ చేయడం తమకు తాము, ఒకరికొకరు నేర్పుకున్నారు. తర్వాత శివపురి (మధ్యప్రదేశ్), మదంతుసి (ఉత్తర్ ప్రదేశ్), ఇతర ప్రదేశాల్లో ప్రయోగాలు జరిగాయి. పాఠాలు: సమూహాల్లోని పిల్లలు ఉపాధ్యాయుడు లేకుండానే చాలా నేర్చుకోగలరు (యాదృచ్ఛిక, సహవయస్కుల అభ్యసనం), కానీ విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఇంకా మార్గదర్శకత్వం కావాలి. పరీక్ష ఉచ్చు: ఇది 1999లో న్యూ ఢిల్లీలో మొదలైంది, 2001లో కోల్‌కతాలో కాదు.

4. సాముదాయిక స్వయం సహాయంలో సమూహ సంసక్తి, నాయకత్వం. స్వయం సహాయక సంఘం సంసక్తితో ఉండటం వల్లే పనిచేస్తుంది: సభ్యులు ఒక సమస్యను పంచుకుంటారు, తరచూ కలుస్తారు, ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకుంటారు, ఒకరినొకరు సమూహ నియమాలకు (పొదుపు, తిరిగి చెల్లించడం, మద్యానికి దూరంగా ఉండటం) కట్టుబడేలా చూస్తారు. నాయకుడి పని లక్ష్యాలను స్పష్టంగా ఉంచడం, నిర్ణయాలను పంచుకోవడం (ప్రజాస్వామ్య శైలి సంతృప్తిని, నిబద్ధతను పెంచుతుంది), సమూహాన్ని సభ్యులకు అందుబాటులో ఉంచడం. అతి ఎక్కువ సంసక్తి సమూహ ఆలోచనకు దారి తీయవచ్చు: ఏకాభిప్రాయం ఉందనే భ్రమ, భిన్నాభిప్రాయం ఉన్నవారిపై ఒత్తిడి, స్వీయ సెన్సార్‌షిప్. పరిష్కారాలు: విమర్శకులను ఆహ్వానించడం, ఒక "డెవిల్స్ అడ్వకేట్" (devil's advocate), బయటి నిపుణులు, తన అభిప్రాయాన్ని ఆపి ఉంచే నాయకుడు.

5. మదింపు కేంద్రం vs ఒకే ముఖాముఖి.

అంశం	ముఖాముఖి మాత్రమే	మదింపు కేంద్రం
ఆధారం	ఒక సంభాషణ	1-3 రోజుల్లో అనేక అభ్యాసాలు
నిర్ణేతలు	ఒక ప్యానెల్	శిక్షణ పొందిన అనేక మదింపుదారులు
ఏం కనిపిస్తుంది	అభ్యర్థులు ఏం చెబుతారు	ఉద్యోగం లాంటి పనుల్లో వారు ఏం చేస్తారు
ప్రామాణికత	తక్కువ, పరివేష ప్రభావానికి, పక్షపాతానికి లోనవుతుంది	నిర్వాహక ఉద్యోగాలకు ఎక్కువ, కానీ ఖర్చుతో కూడినది

ఇన్-బాస్కెట్ అభ్యాసం నిర్ణీత సమయంలో పరిష్కరించాల్సిన లేఖలు, మెమోలు, ఫిర్యాదుల కుప్పను ఇస్తుంది (ప్రణాళిక, నిర్ణయం తీసుకోవడాన్ని పరీక్షిస్తుంది). నాయకుడు లేని బృంద చర్చ ఎవరు నాయకుడిగా ఎదుగుతారో, మనుషులు బృందంలో ఎలా పనిచేస్తారో చూపిస్తుంది.

6. ఆచరణలో వ్యక్తిగత ప్రదేశం. హాల్ మండలాలు (మధ్య తరగతి అమెరికన్లపై కొలిచినవి), వాటిని ఎవరు వాడతారు:

మండలం	దూరం	దేనికి వాడతారు
సన్నిహిత	0 నుంచి సుమారు 45 సెం.మీ. (18 అంగుళాలు)	కుటుంబం, ప్రేమికులు, సన్నిహిత మిత్రులు, ఓదార్పు
వ్యక్తిగత	సుమారు 45 సెం.మీ. నుంచి 1.2 మీ.	మిత్రులు, పరిచయస్తులు, సంభాషణ
సామాజిక	సుమారు 1.2 నుంచి 3.6 మీ.	వ్యక్తిగతం కాని వ్యాపారం, పని, లాంఛనప్రాయ వ్యవహారాలు
బహిరంగ	సుమారు 3.6 మీ. పైన	ప్రేక్షకులను ఉద్దేశించి వక్త, ఉపాధ్యాయుడు లేదా నాయకుడు

2023 ఏపీపీఎస్సీ జతపరిచే ప్రశ్న సన్నిహిత మిత్రుడిని సన్నిహిత దూరంతో, ఉపాధ్యాయుడిని బహిరంగ దూరంతో జతచేసింది. మనం ఉంచే ప్రదేశం సంబంధం (మిత్రులకు దగ్గరగా), సంస్కృతి (హాల్: అరబ్, లాటిన్ అమెరికన్ వంటి "స్పర్శ సంస్కృతులు" (contact cultures) ఉత్తర యూరోపియన్ల కంటే దగ్గరగా నిలబడతాయి), లింగం, వయసు, హోదా, పరిస్థితి (కోపంగా లేదా ఆందోళనగా ఉన్నప్పుడు ఎక్కువ ప్రదేశం)పై ఆధారపడుతుంది. వ్యక్తిగత ప్రదేశంలోకి చొరబాటు ఉద్రేకాన్ని పెంచుతుంది; మనుషులు వెనక్కి జరుగుతారు, వేరే వైపు చూస్తారు లేదా అడ్డంకులు (సంచులు, పుస్తకాలు) పెడతారు. రూపకర్తలు దీన్ని వాడతారు: సోషియోపెటల్ (sociopetal) అమరిక (ఒకరికొకరు ఎదురుగా, మనుషులను దగ్గర చేస్తుంది) vs సోషియోఫ్యూగల్ (sociofugal) (వీపు వీపుకు, వారిని దూరంగా ఉంచుతుంది: హంఫ్రీ ఓస్మండ్ (Humphry Osmond)).

7. రద్దీ, శబ్దం. మనుషులు నియంత్రణ కోల్పోయినప్పుడు (బయటకు వెళ్లలేనప్పుడు), సామాజిక భారం (చాలా ఎక్కువ పరిచయాలు) ఉన్నప్పుడు, ఏకాంతం లేనప్పుడు రద్దీ ఎక్కువగా అనిపిస్తుంది. ప్రభావాలు: ఒత్తిడి, చిరాకు, తక్కువ సహాయం, దూరంగా జరగడం. రద్దీ ఇళ్ల నుంచి వచ్చినవారు మెరుగ్గా అలవాటు పడవచ్చని ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ పేర్కొంటుంది. శబ్దం సరళమైన పనుల కంటే సంక్లిష్ట పనులకు ఎక్కువ హాని చేస్తుంది; ఊహించగల లేదా నియంత్రించగల శబ్దం (మీరు ఆపేయగలిగేది) చాలా తక్కువ హాని చేస్తుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

భారతదేశంలోని అతి పెద్ద మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాల ఉద్యమాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ది ఒకటి: డ్వాక్రా సంఘాలు (జాతీయ డ్వాక్రా పథకం 1982-83లో మొదలైంది), గ్రామీణ పేదరిక నిర్మూలన సంస్థ (సెర్ప్) (Society for Elimination of Rural Poverty, SERP) ఆధ్వర్యంలో నడిచే గ్రామ సంఘాలు; సెర్ప్ 2000లో ఏర్పాటైంది. సమూహ సంసక్తి, పొదుపు నియమాలు, సహవయస్కుల ఒత్తిడిపై నిర్మించిన సాముదాయిక స్వయం సహాయానికి ఇవి ఉదాహరణ.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "శాఖీయ కార్యక్రమం ప్రతి సరైన మెట్టు తర్వాత అభ్యాసకుడికి వెంటనే పునర్బలనం ఇస్తుంది." ✓ అది రేఖీయ (స్కిన్నర్); శాఖీయ (క్రౌడర్, అంతర్గత) తప్పు సమాధానాలను నివారణ ఫ్రేమ్‌లకు పంపుతుంది (ఏపీపీఎస్సీ 2023).
✗ "అభ్యసన శైలిని ఆధ్యాత్మిక కారకాలు ప్రభావితం చేస్తాయి." ✓ డన్, డన్: పరిసర, భావోద్వేగ, సామాజిక, శారీరక, మానసిక. ఆధ్యాత్మికం కాదు (ఏపీపీఎస్సీ 2023).
✗ "హోల్-ఇన్-ది-వాల్ 2001లో కోల్‌కతాలో మొదలైంది." ✓ కల్కాజీ, న్యూ ఢిల్లీ, 1999 (సుగత మిత్రా).
✗ "కోల్బ్ నాలుగు శైలులు: కార్యశీలి, ఆలోచనాపరుడు, సిద్ధాంతకర్త, ఆచరణవాది." ✓ అవి హనీ, మమ్‌ఫోర్డ్ శైలులు; కోల్బ్: విభిన్నీకరణ, సమీకరణ, కేంద్రీకరణ, అనుకూలీకరణ.
✗ "టక్‌మన్ దశలు: ఏర్పడటం, నియమాలు ఏర్పడటం, ఘర్షణ, పనిచేయడం." ✓ ఏర్పడటం → ఘర్షణ → నియమాలు ఏర్పడటం → పనిచేయడం (→ ముగింపు, 1977).
✗ "ఉద్యోగ వివరణ ఉద్యోగికి కావాల్సిన లక్షణాలను జాబితా చేస్తుంది." ✓ అది ఉద్యోగ నిర్దేశం; ఉద్యోగ వివరణ విధులను జాబితా చేస్తుంది.
✗ "జ్ఞాపకశక్తి, విచక్షణ భావోద్వేగ నిర్దేశాలు." ✓ అవి మానసిక; దూకుడుతనం భావోద్వేగ; బహిర్ముఖత్వం సామాజిక.
✗ "మదింపు కేంద్రం = పరీక్షలు జరిగే భవనం." ✓ అది ఒక పద్ధతి: అనేక అభ్యాసాలు, అనేక మదింపుదారులు, అనేక కోణాలు.
✗ "హాల్ మండలాలు: సన్నిహిత, వ్యక్తిగత, భౌతిక, బహిరంగ." ✓ సన్నిహిత, వ్యక్తిగత, సామాజిక, బహిరంగ; "భౌతిక దూరం" ఒక మండలం కాదు.
✗ "రద్దీ భావన, సాంద్రత ఒకటే అర్థం." ✓ సాంద్రత = ప్రదేశానికి మనుషుల వస్తుగత సంఖ్య; రద్దీ భావన = ప్రదేశం చాలా తక్కువగా ఉందనే వ్యక్తిగత భావన.

త్వరిత పునశ్చరణ

రేఖీయ కార్యక్రమయుత బోధన (స్కిన్నర్): చిన్న మెట్లు, తక్షణ పునర్బలనం; శాఖీయ (క్రౌడర్): నివారణ ఫ్రేమ్‌లు; కెల్లర్ పీఎస్ఐ (PSI) 1968.
డన్, డన్: పరిసర, భావోద్వేగ, సామాజిక, శారీరక, మానసిక (ఆధ్యాత్మికం కాదు).
కోల్బ్ 1984: విభిన్నీకరణ, సమీకరణ, కేంద్రీకరణ, అనుకూలీకరణ; వార్క్ (ఫ్లెమింగ్); హనీ-మమ్‌ఫోర్డ్: కార్యశీలి, ఆలోచనాపరుడు, సిద్ధాంతకర్త, ఆచరణవాది.
హోల్-ఇన్-ది-వాల్: సుగత మిత్రా, కల్కాజీ, న్యూ ఢిల్లీ, 1999; కనీస జోక్యపు విద్య.
టక్‌మన్ 1965: ఏర్పడటం, ఘర్షణ, నియమాలు ఏర్పడటం, పనిచేయడం (+ ముగింపు 1977); సమూహ గతిశీలత = లెవిన్.
పరస్పర ఇష్టంతో సంసక్తి = అంతర్వ్యక్తిగత సమైక్యత; అతి ఎక్కువైతే → సమూహ ఆలోచన (జానిస్ 1972); సోషియోమెట్రీ = మొరెనో.
మున్‌స్టర్‌బర్గ్ 1913 పారిశ్రామిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు; హాథార్న్ అధ్యయనాలు 1924-32 (మేయో).
ఉద్యోగ వివరణ = విధులు; ఉద్యోగ నిర్దేశం = శారీరక, మానసిక, భావోద్వేగ, సామాజిక లక్షణాలు; పనితీరు మదింపు మానవ వనరుల విభాగం ద్వారా.
మదింపు కేంద్రం: అనేక అభ్యాసాలు, మదింపుదారులు, కోణాలు; ఇన్-బాస్కెట్, నాయకుడు లేని బృంద చర్చ; ఏటీ&టీ 1956.
హాల్ 1966: సన్నిహిత (<45 సెం.మీ.), వ్యక్తిగత (1.2 మీ. వరకు), సామాజిక (3.6 మీ. వరకు), బహిరంగ (ఆ పైన); సాంద్రత ≠ రద్దీ భావన.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. పర్యావరణ (ఎకలాజికల్) మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం. రోజర్ బార్కర్ (Roger Barker) చెప్పిన ప్రవర్తనా సందర్భాలు (behaviour settings) (ఒక తరగతి గది, ఒక దుకాణం) "కార్యక్రమాలు" కలిగి ఉంటాయి; ఎవరైనా సరే మనుషులు ఆ ప్రవర్తనను అనుసరిస్తారు. అవధాన పునరుద్ధరణ సిద్ధాంతం (Attention restoration theory) (రేచల్, స్టీఫెన్ కప్లాన్ (Kaplan), 1989) ప్రకారం నిర్దేశిత ప్రయత్నంతో అలసిన అవధానానికి సహజ దృశ్యాలు విశ్రాంతినిస్తాయి; ఇ.ఓ. విల్సన్ (E.O. Wilson) చెప్పిన బయోఫిలియా (biophilia) (1984) ప్రకారం మనుషులకు జీవులతో పుట్టుకతోనే బంధం ఉంటుంది. ఇవి ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, జైళ్లలో పచ్చని ప్రదేశాలను సమర్థిస్తాయి.

2. ఈనాటి పారిశ్రామిక-వ్యవస్థాగత మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం. హ్యూమన్ ఫ్యాక్టర్స్ / ఎర్గోనామిక్స్ (Human factors / ergonomics) యంత్రాలను, పని ప్రదేశాలను మనుషులకు తగ్గట్టు రూపొందిస్తుంది (రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాక్‌పిట్ రూపకల్పన నుంచి పుట్టింది). వ్యవస్థాగత ప్రవర్తన (Organisational behaviour) ప్రేరణ (హెర్జ్‌బర్గ్ రెండు కారకాలు; పనిలో మాస్లో), ఉద్యోగ సంతృప్తి, ఒత్తిడి, బర్న్‌అవుట్ (మాస్లాక్ (Maslach)), వ్యవస్థాగత సంస్కృతిని అధ్యయనం చేస్తుంది. ఎంపిక పద్ధతుల ప్రామాణికత: నిర్మాణాత్మక ముఖాముఖి, పని నమూనాలు, సామర్థ్య పరీక్షలు నిర్మాణం లేని ముఖాముఖి కంటే ఉద్యోగ విజయాన్ని మెరుగ్గా అంచనా వేస్తాయి.

3. సాముదాయిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, సంస్కరణ సేవలు. ఇవే భావనలు ప్రొబేషన్, సంస్కరణ (correctional) సేవలకు మార్గదర్శనం చేస్తాయి: ప్రాథమిక నివారణ (ప్రమాదంలో ఉన్న యువతకు కార్యక్రమాలు), ద్వితీయ (ముందస్తు గుర్తింపు, మళ్లింపు (diversion)), తృతీయ (పునరావాసం, మళ్లీ నేరం చేయకుండా నివారణ); నేరస్థుల కుటుంబాలకు సాధికారత; అనంతర సంరక్షణ (after-care)లో స్వయం సహాయక, సహవయస్క సమూహాలు.

4. సమాచార సాంకేతికత వినియోగ మనోవిజ్ఞానం. ఆన్‌లైన్‌లో మనుషులు తక్కువ సంకోచంతో ఉంటారు (ఆన్‌లైన్ నిరోధ రాహిత్య ప్రభావం (online disinhibition effect), జాన్ సూలర్ (John Suler), 2004): ఎక్కువ బహిరంగత, కానీ ఎక్కువ దూకుడు కూడా. స్క్రీన్ సమయం నిద్ర, వ్యాయామంతో పోటీ పడుతుంది. ఆరోగ్యానికి సమాచార సాంకేతికత అందుబాటును విస్తరిస్తుంది (మారుమూల ప్రాంతాల్లో టెలి-కౌన్సెలింగ్), కానీ గోప్యత, సంక్షోభ నిర్వహణ, స్వయం సహాయ యాప్‌ల నాణ్యత గురించి ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతుంది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.