నాడీకణం, సినాప్స్, న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌లు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

నాడీకణం = నాడీ కణం = నాడీ వ్యవస్థ యొక్క ప్రాథమిక నిర్మాణాత్మక, క్రియాత్మక (సమాచార ప్రాసెసింగ్) ప్రమాణం. మానవ మెదడులో సుమారు 86 బిలియన్ (86 billion) నాడీకణాలు ఉంటాయి.
నాడీకణం భాగాలు: డెండ్రైట్‌లు (dendrites) (సందేశాలను స్వీకరిస్తాయి), కణదేహం / సోమా (cell body / soma) (కేంద్రకాన్ని కలిగి ఉంటుంది, కణాన్ని సజీవంగా ఉంచుతుంది, వచ్చే సంకేతాలను కూడుతుంది), ఆక్సాన్ (axon) (ప్రచోదనాన్ని కణదేహం నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్తుంది), ఆక్సాన్ అంత్యాలు / అంత్య బొడిపెలు (axon terminals / terminal buttons) (న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌లను విడుదల చేస్తాయి).
మయలిన్ తొడుగు (myelin sheath): చాలా ఆక్సాన్‌లపై ఉండే కొవ్వుతో కూడిన తెల్లని పొర; ప్రచోదన వేగాన్ని పెంచుతుంది; దీన్ని ష్వాన్ కణాలు (Schwann cells) (పీఎన్‌ఎస్), ఒలిగోడెండ్రోసైట్‌లు (oligodendrocytes) (సీఎన్‌ఎస్) తయారు చేస్తాయి. దానిలోని ఖాళీలు = రన్వియర్ కణుపులు (nodes of Ranvier).
సందేశం ప్రయాణించే దిశ: డెండ్రైట్ → కణదేహం → ఆక్సాన్ → ఆక్సాన్ అంత్యం → సినాప్స్.
పని ఆధారంగా రకాలు: జ్ఞాన (అభివాహి) (sensory, afferent) నాడీకణాలు సందేశాలను సీఎన్‌ఎస్‌కు తీసుకెళ్తాయి; చాలక (అపవాహి) (motor, efferent) నాడీకణాలు ఆదేశాలను సీఎన్‌ఎస్ నుంచి కండరాలకు, గ్రంథులకు తీసుకెళ్తాయి; అంతర్ నాడీకణాలు (సహచర నాడీకణాలు) (interneurons, association neurons) సీఎన్‌ఎస్ లోపల నాడీకణాలను కలుపుతాయి, ఇవే అత్యధిక సంఖ్యలో ఉంటాయి.
ఆకారం ఆధారంగా రకాలు: ఏకధ్రువ (unipolar), ద్విధ్రువ (bipolar) (ఉదా. దృష్టిపటలంలో), బహుధ్రువ (multipolar) (చాలా చాలక నాడీకణాలు, అంతర్ నాడీకణాలు).
గ్లియల్ కణాలు (glial cells, glia): నాడీకణాలకు ఆధారం, పోషణ, రక్షణ పొర ఇస్తాయి, వ్యర్థాలను తొలగిస్తాయి; ఇవి నాడీకణాల కంటే ఎక్కువ అని పాఠ్యపుస్తకాలు చెబుతాయి (ఇటీవలి లెక్కల ప్రకారం మానవ మెదడులో ఇవి దాదాపు సమాన సంఖ్యలో ఉంటాయి).
విరామ పొటెన్షియల్ (resting potential): సుమారు −70 mV (లోపలి భాగం రుణాత్మకం). క్రియా పొటెన్షియల్ (action potential, నాడీ ప్రచోదనం): నాడీకణం ఉత్తేజితమైనప్పుడు ఇది క్షణకాలం సుమారు +30 నుంచి +40 mV కు తారుమారవుతుంది.
సర్వం లేదా శూన్యం నియమం (all-or-none law): నాడీకణం పూర్తిగా ఉత్తేజితమవుతుంది లేదా అసలు కాదు; బలమైన ఉద్దీపన ఉత్తేజన రేటును పెంచుతుంది, ఒక్కో ప్రచోదనం పరిమాణాన్ని కాదు.
అప్రతిస్పందన కాలం (refractory period): ఉత్తేజితమైన తర్వాత కొద్దిసేపు నాడీకణం మళ్లీ ఉత్తేజితం కాలేదు (నిరపేక్ష) లేదా దానికి మరింత బలమైన ఉద్దీపన అవసరం (సాపేక్ష).
సినాప్స్: రెండు నాడీకణాల మధ్య సంధి; ఈ పదాన్ని చార్లెస్ షెరింగ్టన్ (Charles Sherrington) (1897) సృష్టించాడు. ఆ సూక్ష్మ ఖాళీ = సినాప్టిక్ ఖాళీ (synaptic cleft).
మొదట గుర్తించిన న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్: ఎసిటైల్‌కోలిన్ (acetylcholine), ఒట్టో లోవీ (Otto Loewi) (1921), కప్ప గుండెపై ప్రయోగాల ద్వారా.
కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ (CNS) = మెదడు + వెన్నుపాము. పరిధీయ నాడీ వ్యవస్థ (PNS) = వాటి వెలుపల ఉన్న అన్ని నాడులు: 12 జతల కపాల నాడులు, 31 జతల వెన్నునాడులు.
పీఎన్‌ఎస్ విభాగాలు: దైహిక (somatic) (ఐచ్ఛికం; అస్థి కండరాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు), స్వయంచోదిత (autonomic) (అనైచ్ఛికం; గుండె, గ్రంథులు, జీర్ణాశయం, రక్తనాళాలు).
స్వయంచోదిత విభాగాలు: సహానుభూత = ఉద్రేకం, అత్యవసర స్థితి, పోరాడు లేదా పారిపో (fight or flight) (వాల్టర్ కానన్ (Walter Cannon)); పరసహానుభూత = శాంతపరచడం, శక్తిని పొదుపు చేయడం, విశ్రాంతి–జీర్ణక్రియ (rest and digest).

న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్	ప్రవర్తనలో ప్రధాన పాత్ర	లోపం తలెత్తినప్పుడు
ఎసిటైల్‌కోలిన్ (ACh)	కండర కదలిక, అవధానం, అభ్యసనం, జ్ఞాపకశక్తి	అల్జీమర్స్ వ్యాధి (Alzheimer's disease)లో తక్కువగా ఉంటుంది
డోపమైన్ (Dopamine)	ఐచ్ఛిక కదలిక, బహుమానం, ఆనందం, ప్రేరణ	తక్కువ → పార్కిన్సన్స్ వ్యాధి (Parkinson's disease); అధికం స్కిజోఫ్రీనియా (schizophrenia)తో సంబంధం
సెరోటోనిన్ (Serotonin)	మానసిక స్థితి, నిద్ర, ఆకలి, ఆవేశ నియంత్రణ	తక్కువ → కుంగుబాటు (depression)
నార్‌ఎపినెఫ్రిన్ (నార్‌అడ్రినలిన్) (Norepinephrine, noradrenaline)	అప్రమత్తత, ఉద్రేకం, జాగరూకత	తక్కువ → కుంగిన మానసిక స్థితి
గాబా (GABA)	ప్రధాన నిరోధక ట్రాన్స్‌మిటర్; నాడీకణాలను శాంతపరుస్తుంది	తక్కువ → ఆందోళన (anxiety), మూర్ఛలు
గ్లూటమేట్ (Glutamate)	ప్రధాన ఉత్తేజక ట్రాన్స్‌మిటర్; అభ్యసనం, జ్ఞాపకశక్తి	అధికం → అతి ఉత్తేజన, మూర్ఛలు
ఎండార్ఫిన్‌లు (Endorphins)	సహజ నొప్పి ఉపశమనం, ఆనందం	నొప్పి, ఒత్తిడి, కఠిన వ్యాయామం సమయంలో విడుదలవుతాయి

వివరణ

1. నాడీకణం నిర్మాణం, ఒక్కో భాగం చేసే పని.

డెండ్రైట్‌లు పొట్టిగా, శాఖలుగా ఉండే తంతువులు; ఇవి ఇతర నాడీకణాల నుంచి లేదా జ్ఞాన గ్రాహకాల నుంచి సంకేతాలను అందుకుంటాయి. శాఖలు ఎక్కువైతే సంబంధాలు ఎక్కువ.
సోమా తనకు అందే "ఉత్తేజితం కా", "ఉత్తేజితం కాకు" సంకేతాలన్నింటినీ కూడుతుంది. మొత్తం ప్రారంభ స్థాయి (threshold) (సుమారు −55 mV) దాటితే నాడీకణం ఉత్తేజితమవుతుంది.
ఆక్సాన్ ఒకే పొడవైన తంతువు (మిల్లీమీటర్‌లో భాగం నుంచి కాలి వేళ్లకు వెళ్లే నాడుల్లో లాగా సుమారు ఒక మీటర్ వరకు). దాని ఆరంభ భాగమైన ఆక్సాన్ హిల్లాక్ (axon hillock) వద్ద ప్రచోదనం మొదలవుతుంది.
మయలిన్ ఆక్సాన్‌కు రక్షణ పొరగా ఉంటుంది. ప్రచోదనం ఒక రన్వియర్ కణుపు నుంచి తర్వాతి కణుపుకు దూకుతుంది (లంఘన వహనం (saltatory conduction)), అందుకే మయలిన్ ఉన్న ఆక్సాన్‌లు ఖాళీ ఆక్సాన్‌ల కంటే చాలా వేగంగా (సుమారు 120 m/s వరకు) సందేశాన్ని తీసుకెళ్తాయి. సీఎన్‌ఎస్‌లో మయలిన్ నశిస్తే మల్టిపుల్ స్క్లెరోసిస్ (multiple sclerosis) వస్తుంది.
అంత్య బొడిపెల్లో న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌తో నిండిన చిన్న సంచులు, అంటే సినాప్టిక్ పుటికలు (synaptic vesicles) ఉంటాయి.
మయలిన్ ఉన్న ఆక్సాన్‌లు తెల్లగా కనిపిస్తాయి (శ్వేత పదార్థం (white matter)); కణదేహాలు బూడిద రంగులో కనిపిస్తాయి (బూడిద పదార్థం (grey matter)).

2. నాడీ ప్రచోదనం, దశలవారీగా.

విరామ స్థితిలో నాడీకణం లోపలి భాగం బయటి కంటే రుణాత్మకంగా ఉంటుంది: బయట సోడియం అయాన్‌లు (Na⁺) ఎక్కువ, లోపల పొటాషియం అయాన్‌లు (K⁺) ఎక్కువ. సోడియం-పొటాషియం పంపు (sodium-potassium pump) ఈ స్థితిని కాపాడుతుంది. పొర ధ్రువీకృతమై (polarised) ఉంటుంది.
ప్రారంభ స్థాయిని చేరగానే సోడియం ద్వారాలు తెరుచుకుని Na⁺ లోపలికి దూసుకెళ్తుంది: విధ్రువీకరణ (depolarisation); లోపలి భాగం ధనాత్మకమవుతుంది (క్రియా పొటెన్షియల్).
తర్వాత పొటాషియం ద్వారాలు తెరుచుకుని K⁺ బయటికి ప్రవహిస్తుంది: పునర్ధ్రువీకరణ (repolarisation). −70 mV కంటే కిందికి క్షణకాలం దిగడాన్ని అతిధ్రువీకరణ (hyperpolarisation) అంటారు.
క్రియా పొటెన్షియల్ వరుసగా పడే డొమినోల లాగా ఆక్సాన్ వెంట ప్రయాణిస్తుంది. ఇది నాడీకణం లోపల విద్యుత్, నాడీకణాల మధ్య రసాయనిక స్వభావం కలది.
సర్వం లేదా శూన్యం నియమం వల్ల, మెదడు ఉద్దీపన తీవ్రతను ప్రచోదనాల పౌనఃపున్యం ద్వారా, ఎన్ని నాడీకణాలు ఉత్తేజితమయ్యాయనే దాని ద్వారా సంకేతీకరిస్తుంది.

3. సినాప్స్ వద్ద ఏం జరుగుతుంది.

ప్రచోదనం అంత్యాన్ని చేరుతుంది → పుటికలు న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌ను ఖాళీలోకి విడుదల చేస్తాయి → ఆ అణువులు తాళంలో తాళంచెవి లాగా తర్వాతి నాడీకణంపై ఉన్న గ్రాహక స్థానాలకు (receptor sites) అతుక్కుంటాయి.
దాని ప్రభావం ఉత్తేజకం (తర్వాతి నాడీకణం ఉత్తేజితమయ్యే అవకాశం పెరుగుతుంది) లేదా నిరోధకం (అవకాశం తగ్గుతుంది).
తర్వాత ట్రాన్స్‌మిటర్ పునఃశోషణ (reuptake) (పంపిన నాడీకణంలోకి తిరిగి లాగడం) ద్వారా తొలగిపోతుంది లేదా ఎంజైమ్‌లు దాన్ని విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి (ఉదా. ఎసిటైల్‌కోలినెస్టరేజ్ (acetylcholinesterase) ఏసీహెచ్‌ను విచ్ఛిన్నం చేస్తుంది).
ఔషధాలు సినాప్స్ వద్ద పనిచేస్తాయి. అనుకరణ ఔషధం (agonist) ట్రాన్స్‌మిటర్‌ను అనుకరిస్తుంది లేదా బలపరుస్తుంది (మార్ఫిన్ ఎండార్ఫిన్‌లను, నికోటిన్ ఏసీహెచ్‌ను అనుకరిస్తాయి). నిరోధక ఔషధం (antagonist) దాన్ని అడ్డుకుంటుంది (క్యురారే (curare) ఏసీహెచ్ గ్రాహకాలను అడ్డుకుని పక్షవాతం కలిగిస్తుంది). చాలా కుంగుబాటు నిరోధక ఔషధాలు (ఎస్‌ఎస్‌ఆర్‌ఐలు (SSRIs)) సెరోటోనిన్ పునఃశోషణను అడ్డుకుంటాయి.
చాలా సినాప్స్‌లు రసాయనిక సినాప్స్‌లు; కొన్ని మాత్రమే విద్యుత్ సినాప్స్‌లు (నేరుగా తాకడం, చాలా వేగం).

4. న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌లు, ప్రవర్తన (మరింత వివరంగా).

ఎసిటైల్‌కోలిన్: చాలక నాడీకణాల నుంచి అస్థి కండరాలకు సందేశాన్ని తీసుకెళ్తుంది; మెదడులో జ్ఞాపకశక్తికి తోడ్పడుతుంది (హిప్పోక్యాంపస్ (hippocampus)). అల్జీమర్స్ వ్యాధిలో ఏసీహెచ్‌ను తయారుచేసే నాడీకణాలు క్షీణిస్తాయి.
డోపమైన్: మెదడు బహుమాన సంకేతం (ఆహారం, ప్రశంస, వ్యసనకారక మాదకద్రవ్యాలు). పార్కిన్సన్స్ వ్యాధిలో సబ్‌స్టాన్షియా నైగ్రా (substantia nigra)లోని డోపమైన్ నాడీకణాలు నశిస్తాయి (వణుకు, బిగుసుకుపోయిన నెమ్మది కదలిక; చికిత్స ఎల్-డోపా (L-dopa)). డోపమైన్‌ను అడ్డుకునే ఔషధాలు స్కిజోఫ్రీనియాలో భ్రాంతులను తగ్గిస్తాయి.
సెరోటోనిన్: మానసిక స్థితి, నిద్ర, ఆకలిని స్థిరంగా ఉంచుతుంది; దీని స్థాయి తక్కువైతే కుంగుబాటు, దూకుడు, ఆవేశపూరిత ప్రవర్తన కనిపిస్తాయి.
నార్‌ఎపినెఫ్రిన్: అప్రమత్తత, అత్యవసర ఉద్రేకం కోసం సహానుభూత వ్యవస్థతో కలిసి పనిచేస్తుంది; అధివృక్క దవ్వ (adrenal medulla) దీన్ని హార్మోన్‌గా (నార్‌అడ్రినలిన్) కూడా విడుదల చేస్తుంది.
గాబా: నాడీ చర్యకు బ్రేక్; ఆందోళన నిరోధక ఔషధాలు (బెంజోడయజిపైన్‌లు (benzodiazepines)), మద్యం గాబాను బలపరుస్తాయి, అందుకే అవి శాంతపరుస్తాయి, మత్తు కలిగిస్తాయి.
గ్లూటమేట్: యాక్సిలరేటర్; జ్ఞాపకాలు ఏర్పడటానికి కీలకం (దీర్ఘకాలిక శక్తివర్ధనం (long-term potentiation)).
ఎండార్ఫిన్‌లు ("అంతర్జాత మార్ఫిన్" (endogenous morphine)): శరీరం సొంత ఓపియాయిడ్‌లు; నొప్పిని తగ్గిస్తాయి, "పరుగెత్తేవారి ఉల్లాసం" (runner's high) కలిగిస్తాయి.

5. నాడీ వ్యవస్థ వ్యవస్థీకరణ.

విభాగం	దేనితో ఏర్పడింది	పని
కేంద్ర (CNS)	మెదడు, వెన్నుపాము	సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేస్తుంది, నిర్ణయిస్తుంది, నిల్వ చేస్తుంది
పరిధీయ: దైహిక	చర్మం, కండరాలు, కీళ్లకు వెళ్లే జ్ఞాన, చాలక నాడులు	ఐచ్ఛిక కదలిక, సంవేదన
పరిధీయ: స్వయంచోదిత	గుండె, ఊపిరితిత్తులు, జీర్ణాశయం, గ్రంథులకు వెళ్లే నాడులు	స్వయంచాలక శరీర క్రియలు, ఉద్వేగం
స్వయంచోదిత: సహానుభూత / పరసహానుభూత	పరస్పర వ్యతిరేకమైన రెండు శాఖలు	శరీరాన్ని ఉద్రేకపరచడం / శాంతపరచడం

వెన్నుపాము: మెదడుకు, శరీరానికి మధ్య సందేశాలను తీసుకెళ్తుంది (ఆరోహణ జ్ఞాన మార్గాలు, అవరోహణ చాలక మార్గాలు), ప్రతీకార చర్యలను (reflexes) నియంత్రిస్తుంది.
ప్రతీకార చాపం (reflex arc): గ్రాహకం → జ్ఞాన నాడీకణం → వెన్నుపాములోని అంతర్ నాడీకణం → చాలక నాడీకణం → కండరం. ప్రతిస్పందన (ఉదా. మంట నుంచి చేతిని లాక్కోవడం, మోకాలి కుదుపు (knee-jerk)) మెదడుకు తెలియక ముందే జరుగుతుంది; మోకాలి కుదుపులో అంతర్ నాడీకణం ఉండదు (ఏకసినాప్టిక్ (monosynaptic)).
స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థను నియంత్రించే ప్రధాన మెదడు కేంద్రం హైపోథాలమస్ (hypothalamus).

6. సహానుభూత వర్సెస్ పరసహానుభూత.

శరీర భాగం	సహానుభూత (పోరాడు లేదా పారిపో)	పరసహానుభూత (విశ్రాంతి–జీర్ణక్రియ)
కనుపాపలు	వ్యాకోచిస్తాయి	సంకోచిస్తాయి
గుండె వేగం, రక్తపోటు	పెరుగుతాయి	తగ్గుతాయి
శ్వాస, శ్వాసనాళికలు	వేగం, శ్వాసనాళికలు విస్తరిస్తాయి	నెమ్మది, శ్వాసనాళికలు సన్నబడతాయి
లాలాజల స్రావం	తగ్గుతుంది (నోరు ఎండిపోతుంది)	పెరుగుతుంది
జీర్ణక్రియ	మందగిస్తుంది	వేగవంతమవుతుంది
రక్తంలో చక్కెర	పెరుగుతుంది (కాలేయం గ్లూకోజ్‌ను విడుదల చేస్తుంది)	తగ్గుతుంది; శక్తి నిల్వ అవుతుంది
చెమట	పెరుగుతుంది	నేరుగా ప్రభావం ఉండదు
అధివృక్క దవ్వ	ప్రేరేపితమవుతుంది (అడ్రినలిన్)	ప్రేరేపితం కాదు
మూత్రాశయం	సడలుతుంది (మూత్రాన్ని నిలుపుతుంది)	సంకోచిస్తుంది (ఖాళీ చేస్తుంది)
మొత్తంగా	శక్తిని ఖర్చు చేస్తుంది	శక్తిని పొదుపు చేసి పునరుద్ధరిస్తుంది

సహానుభూత నాడులు వెన్నుపాములోని ఉరో, కటి (thoracic and lumbar) భాగాల నుంచి బయలుదేరుతాయి (ఉరః-కటి (thoracolumbar)); పరసహానుభూత నాడులు మెదడు కాండం, త్రిక (brainstem and sacral) భాగాల నుంచి (కపాల-త్రిక (craniosacral)); ప్రధాన పరసహానుభూత నాడి వేగస్ నాడి (vagus nerve).
ఈ రెండూ సాధారణంగా పరస్పర వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తాయి (ఒకటి అవయవాన్ని వేగవంతం చేస్తే మరొకటి నెమ్మదిస్తుంది), ఇది శరీరాన్ని సమతుల్యంలో ఉంచుతుంది (సమస్థితి (homeostasis)). భయం, కోపం వంటి బలమైన ఉద్వేగంలో సహానుభూత శాఖ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది; ప్రమాదం దాటాక పరసహానుభూత శాఖ ప్రశాంతతను పునరుద్ధరిస్తుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "డెండ్రైట్‌లు ప్రచోదనాన్ని కణదేహం నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్తాయి." ✓ డెండ్రైట్‌లు స్వీకరిస్తాయి; ఆక్సాన్ ప్రచోదనాన్ని దూరంగా తీసుకెళ్తుంది.
✗ "బలమైన ఉద్దీపన పెద్ద ప్రచోదనాన్ని కలిగిస్తుంది." ✓ సర్వం లేదా శూన్యం: ప్రచోదనం పరిమాణం ఒకటే; బలమైన ఉద్దీపనలు ఉత్తేజన రేటును పెంచుతాయి.
✗ "జ్ఞాన నాడీకణాలు అపవాహి." ✓ జ్ఞాన = అభివాహి (సీఎన్‌ఎస్‌కు); చాలక = అపవాహి (సీఎన్‌ఎస్ నుంచి).
✗ "సినాప్స్‌కు పేరు పెట్టింది లోవీ." ✓ షెరింగ్టన్ (1897) సినాప్స్‌కు పేరు పెట్టాడు; లోవీ (1921) మొదటి ట్రాన్స్‌మిటర్ ఎసిటైల్‌కోలిన్‌ను కనుగొన్నాడు.
✗ "పార్కిన్సన్స్ వ్యాధికి కారణం ఎసిటైల్‌కోలిన్ తగ్గడం." ✓ డోపమైన్ నష్టం → పార్కిన్సన్స్; ఏసీహెచ్ నష్టం → అల్జీమర్స్.
✗ "గాబా ఉత్తేజకం." ✓ గాబా ప్రధాన నిరోధక ట్రాన్స్‌మిటర్; గ్లూటమేట్ ప్రధాన ఉత్తేజకం.
✗ "సీఎన్‌ఎస్‌లో కపాల నాడులు, వెన్నునాడులు ఉంటాయి." ✓ సీఎన్‌ఎస్ = మెదడు, వెన్నుపాము మాత్రమే; నాడులు పీఎన్‌ఎస్‌కు చెందుతాయి.
✗ "సహానుభూత వ్యవస్థ శక్తిని పొదుపు చేస్తుంది." ✓ పరసహానుభూత శక్తిని పొదుపు చేస్తుంది; సహానుభూత దాన్ని ఖర్చు చేస్తుంది (గుండె వేగం, రక్తంలో చక్కెరను పెంచుతుంది).
✗ "సహానుభూత చర్య జీర్ణక్రియను, లాలాజల స్రావాన్ని పెంచుతుంది." ✓ ఇది జీర్ణక్రియను మందగింపజేస్తుంది, లాలాజలాన్ని తగ్గిస్తుంది; పరసహానుభూత వాటిని పెంచుతుంది.
✗ "స్వయంచోదిత వ్యవస్థ ఐచ్ఛిక కదలికను నియంత్రిస్తుంది." ✓ ఐచ్ఛిక కదలిక = దైహిక వ్యవస్థ.

త్వరిత పునశ్చరణ

నాడీకణం = సమాచార ప్రాసెసింగ్ ప్రాథమిక ప్రమాణం; డెండ్రైట్ → సోమా → ఆక్సాన్ → అంత్యం.
మయలిన్ వహన వేగాన్ని పెంచుతుంది; రన్వియర్ కణుపులు; లంఘన వహనం.
జ్ఞాన = అభివాహి; చాలక = అపవాహి; అంతర్ నాడీకణాలు అత్యధికం.
విరామం −70 mV; క్రియా పొటెన్షియల్: Na⁺ లోపలికి, తర్వాత K⁺ బయటికి; సర్వం లేదా శూన్యం.
సినాప్స్: షెరింగ్టన్ 1897; మొదటి ట్రాన్స్‌మిటర్ ఏసీహెచ్: లోవీ 1921.
ఏసీహెచ్: జ్ఞాపకశక్తి, కండరాలు (అల్జీమర్స్); డోపమైన్: కదలిక, బహుమానం (పార్కిన్సన్స్, స్కిజోఫ్రీనియా).
సెరోటోనిన్: మానసిక స్థితి, నిద్ర (కుంగుబాటు); గాబా నిరోధకం; గ్లూటమేట్ ఉత్తేజకం; ఎండార్ఫిన్‌లు నొప్పి ఉపశమనం.
సీఎన్‌ఎస్ = మెదడు + వెన్నుపాము; పీఎన్‌ఎస్ = 12 కపాల + 31 వెన్నునాడి జతలు.
పీఎన్‌ఎస్: దైహిక (ఐచ్ఛికం), స్వయంచోదిత (అనైచ్ఛికం).
సహానుభూత: పోరాడు లేదా పారిపో, శక్తిని ఖర్చు చేస్తుంది; పరసహానుభూత: విశ్రాంతి–జీర్ణక్రియ, శక్తిని పొదుపు చేస్తుంది.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. సర్వం లేదా శూన్యం నియమం ఉన్నా మెదడు ఎందుకు సర్వం లేదా శూన్యంగా పనిచేయదు. ఒకే నాడీకణానికి వేల సినాప్స్‌లు ఉంటాయి. ఉత్తేజక, నిరోధక సంకేతాలు సోమా వద్ద (స్థలంలో, కాలంలో) కూడబడతాయి; మొత్తం ప్రారంభ స్థాయిని దాటితేనే ప్రచోదనం మొదలవుతుంది. కాబట్టి ఒక్కో ప్రచోదనం పరిమాణం స్థిరంగా ఉన్నా, నాడీ జాలం స్థాయిలో నిర్ణయాలు క్రమానుగతంగా ఉంటాయి.

2. ఒకే రసాయనం ట్రాన్స్‌మిటర్‌గానూ, హార్మోన్‌గానూ ఉండవచ్చు. నార్‌ఎపినెఫ్రిన్, ఎపినెఫ్రిన్ సినాప్స్‌ల వద్ద న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌లుగా, అధివృక్క దవ్వ వాటిని రక్తంలోకి విడుదల చేసినప్పుడు హార్మోన్‌లుగా పనిచేస్తాయి. ఇలా సహానుభూత శాఖ వేగవంతమైన నాడీ ప్రభావాన్ని, నెమ్మదిగా ఎక్కువసేపు ఉండే హార్మోన్ ప్రభావాన్ని రెండింటినీ కలిగిస్తుంది; అందుకే భయపడిన తర్వాత కొన్ని నిమిషాల పాటు గుండె దడదడలాడుతూనే ఉంటుంది.

3. అవయవాల వద్ద ట్రాన్స్‌మిటర్‌లు. పరసహానుభూత తంతువులు ఎసిటైల్‌కోలిన్ ద్వారా అవయవాలపై పనిచేస్తాయి; చాలా సహానుభూత తంతువులు నార్‌ఎపినెఫ్రిన్ ద్వారా పనిచేస్తాయి (స్వేద గ్రంథులు మినహాయింపు: ఏసీహెచ్). అందుకే ఏసీహెచ్‌ను అడ్డుకునే ఔషధాలు నోరు ఎండిపోవడం, గుండె వేగం పెరగడం (సహానుభూత వంటి ప్రభావాలు) కలిగిస్తాయి.

4. నాడీకణాలు, కొత్త భావనలు. వయోజన మెదడు జీవితాంతం కొత్త సంబంధాలను ఏర్పరచుకోగలదు (నాడీ నమ్యత (neuroplasticity)); కొన్ని అధ్యయనాల ప్రకారం హిప్పోక్యాంపస్‌లో కొన్ని కొత్త నాడీకణాలు కూడా చేరుతాయి. కృత్రిమ నాడీ జాలాలు (artificial neural networks), జ్ఞానానికి సంబంధించిన సమాంతర విస్తృత ప్రాసెసింగ్ (సంబంధవాద) (parallel distributed processing, connectionist) నమూనాలు భారిత సంబంధాలు గల నాడీకణ జాలాలను స్థూలంగా అనుకరించి రూపొందాయి.

5. అబద్ధాల గుర్తింపు, ఉద్వేగం. పాలీగ్రాఫ్ (polygraph) సహానుభూత సంకేతాలను (గుండె వేగం, శ్వాస, చర్మ వాహకత / చెమట) నమోదు చేస్తుంది. ఇది ఉద్రేకాన్ని కొలుస్తుంది, అబద్ధాన్ని కాదు; అందుకే దాని ఫలితాలు వివాదాస్పదం.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.