మెదడు, అర్ధగోళ ప్రత్యేకీకరణ, వినాళ గ్రంథి…

ముఖ్య వాస్తవాలు

మూడు ప్రధాన విభాగాలు: పశ్చ మెదడు (మజ్జాముఖం, వారధి, అనుమస్తిష్కం), మధ్య మెదడు, పూర్వ మెదడు (థాలమస్, హైపోథాలమస్, లింబిక్ వ్యవస్థ, మస్తిష్కం (cerebrum)). మెదడు కాండం (brainstem) = మజ్జాముఖం + వారధి + మధ్య మెదడు.
మజ్జాముఖం (medulla oblongata): శ్వాస, గుండె వేగం, రక్తపోటు, మింగడం; ప్రాణాధార కేంద్రం (vital centre).
వారధి (pons) ("బ్రిడ్జి"): అనుమస్తిష్కాన్ని, మస్తిష్కాన్ని కలుపుతుంది; నిద్ర, కలలు, శ్వాస లయ.
అనుమస్తిష్కం (cerebellum) ("చిన్న మెదడు"): కదలికల సమతుల్యత, భంగిమ, సమన్వయం, చాలక నైపుణ్యాలు.
జాలక నిర్మాణం / జాలక ఉత్తేజక వ్యవస్థ (reticular formation / reticular activating system, RAS): మెదడు కాండం అంతటా వ్యాపించిన జాలం; ఉద్రేకం, అవధానం, నిద్ర–మెలకువ.
మధ్య మెదడు: దృశ్య, శ్రవణ ప్రతీకార చర్యలు (వెలుగు మెరుపు లేదా శబ్దం వైపు తిరగడం); సబ్‌స్టాన్షియా నైగ్రా (substantia nigra) డోపమైన్‌ను తయారు చేస్తుంది.
థాలమస్ (thalamus): వాసన తప్ప అన్ని జ్ఞానేంద్రియాల సందేశాలకు ప్రసార కేంద్రం (relay station).
హైపోథాలమస్ (hypothalamus): ఆకలి, దాహం, శరీర ఉష్ణోగ్రత, లైంగిక చోదనం, ఉద్వేగం; స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థను, పీయూష గ్రంథిని నియంత్రిస్తుంది.
లింబిక్ వ్యవస్థ (limbic system): ఉద్వేగం, ప్రేరణ, జ్ఞాపకశక్తి. హిప్పోక్యాంపస్ (hippocampus) = కొత్త దీర్ఘకాలిక జ్ఞాపకాలు ఏర్పడటం; అమిగ్డలా (amygdala) = భయం, దూకుడు.
మస్తిష్క వల్కలం (cerebral cortex): మస్తిష్కం బయటి పలుచని, ముడతలు పడిన పొర (బూడిద పదార్థం); ఉన్నత మానసిక ప్రక్రియలు. రెండు అర్ధగోళాలను కార్పస్ కల్లోసమ్ కలుపుతుంది.
నాలుగు లంబికలు (lobes): పూర్వ (frontal) (ప్రణాళిక, వివేచన, వ్యక్తిత్వం, కదలిక; బ్రోకా ప్రాంతం), పార్శ్వ (parietal) (స్పర్శ, నొప్పి, ఉష్ణోగ్రత, శరీర స్థితి, స్థలం), శంఖ (temporal) (వినికిడి, భాషా గ్రహణం; వెర్నికే ప్రాంతం), పశ్చ (occipital) (దృష్టి).
బ్రోకా ప్రాంతం (Broca's area) (ఎడమ పూర్వ లంబిక) → మాట ఉత్పత్తి; వెర్నికే ప్రాంతం (Wernicke's area) (ఎడమ శంఖ లంబిక) → మాట గ్రహణం.
విరుద్ధ పార్శ్వ నియంత్రణ (contralateral control): ప్రతి అర్ధగోళం శరీరంలోని వ్యతిరేక వైపును నియంత్రిస్తుంది, ఆ వైపు సంవేదనలను గ్రహిస్తుంది.
అర్ధగోళ ప్రత్యేకీకరణ (పార్శ్వీకరణ) (hemispheric specialisation, lateralisation): రెండు అర్ధగోళాలు ఉత్తమంగా నిర్వహించే పనుల్లో తేడా ఉంటుంది.
విభక్త మెదడు అధ్యయనాలు (split-brain studies): రోజర్ స్పెర్రీ (Roger Sperry), మైఖేల్ గజానిగా (Michael Gazzaniga) (1960లు), మూర్ఛ వ్యాధిని నియంత్రించడానికి కార్పస్ కల్లోసమ్‌ను కత్తిరించిన రోగులపై చేశారు; స్పెర్రీకి నోబెల్ బహుమతి (1981) లభించింది.
వినాళ గ్రంథులు = నాళాలు లేని గ్రంథులు; ఇవి హార్మోన్‌లను నేరుగా రక్తంలోకి విడుదల చేస్తాయి.
పీయూష గ్రంథి (pituitary) = ప్రధాన గ్రంథి (master gland) (హైపోథాలమస్ దీన్ని నియంత్రిస్తుంది).

గ్రంథి	హార్మోన్	శరీరం, ప్రవర్తనపై ప్రభావం
పీయూష గ్రంథి	పెరుగుదల హార్మోన్, TSH, ACTH, FSH/LH, ప్రొలాక్టిన్, ఆక్సిటోసిన్, ADH	పెరుగుదల; ఇతర గ్రంథులను నిర్దేశిస్తుంది; పాలు; అనుబంధం
అవటు గ్రంథి (thyroid)	థైరాక్సిన్ (thyroxine)	జీవక్రియ, శక్తి, చురుకుదనం స్థాయి
అధివృక్క దవ్వ (adrenal medulla)	అడ్రినలిన్ (ఎపినెఫ్రిన్), నార్‌అడ్రినలిన్	అత్యవసర స్థితి, పోరాడు లేదా పారిపో
అధివృక్క వల్కలం (adrenal cortex)	కార్టిసాల్, ఆల్డోస్టిరాన్	ఒత్తిడి, రక్తంలో చక్కెర, లవణ సమతుల్యత
క్లోమం (లాంగర్‌హాన్స్ ద్వీపాలు) (pancreas, islets of Langerhans)	ఇన్సులిన్, గ్లూకగాన్	రక్తంలో చక్కెర స్థాయి
పీనియల్ గ్రంథి (pineal)	మెలటోనిన్	నిద్ర–మెలకువ (సర్కేడియన్) లయ
బీజకోశాలు (వృషణాలు / అండాశయాలు) (gonads)	టెస్టోస్టిరాన్ / ఈస్ట్రోజన్, ప్రొజెస్టిరాన్	లైంగిక లక్షణాలు, లైంగిక చోదనం
పరావటు గ్రంథి (parathyroid)	పారాథార్మోన్	కాల్షియం స్థాయి, నాడుల ఉత్తేజనీయత
థైమస్ గ్రంథి (thymus)	థైమోసిన్	రోగనిరోధక శక్తి (టి-కణాలు (T-cells)), బాల్యంలో చురుగ్గా ఉంటుంది

వివరణ

1. పశ్చ మెదడు, మధ్య మెదడు: ప్రాచీన మెదడు.

ఈ భాగాలు అల్ప జంతువుల్లోనూ ఉంటాయి, ఆలోచన లేకుండానే మనల్ని సజీవంగా ఉంచుతాయి. మజ్జాముఖం దెబ్బతింటే శ్వాస ఆగిపోవచ్చు; అందుకే పుర్రె అడుగు భాగంపై దెబ్బ ప్రమాదకరం.
అనుమస్తిష్కం స్వయంచాలకంగా మారిన నైపుణ్యాలను (సైకిల్ తొక్కడం, టైపింగ్) నిల్వ చేస్తుంది. మద్యం ముందుగా దీన్ని దెబ్బతీస్తుంది; అందుకే తడబడే నడక, అస్పష్టమైన కదలికలు కనిపిస్తాయి, రోడ్డుపై పోలీసు పరీక్షలు వీటినే చూస్తాయి.
ఆర్‌ఏఎస్ వచ్చే ఉద్దీపనలను వడపోసి వల్కలాన్ని మెలకువగా ఉంచుతుంది; నిద్రపోతున్న తల్లి లేదా తండ్రి వాహనాల శబ్దానికి కాకుండా పాప ఏడుపుకు మేల్కొంటారు. ఇది దెబ్బతింటే కోమా రావచ్చు.

2. వల్కలం కింద ఉండే పూర్వ మెదడు నిర్మాణాలు.

థాలమస్: జ్ఞాన సందేశాలను (దృష్టి, వినికిడి, రుచి, స్పర్శ) వర్గీకరించి వల్కలంలోని సరైన ప్రాంతానికి పంపుతుంది. వాసన నేరుగా ఘ్రాణ ప్రాంతాలకు వెళ్తుంది.
హైపోథాలమస్: చిన్నది (సుమారు బాదం గింజంత; దాని కింద ఉండే పీయూష గ్రంథి బఠాణీ గింజంత) కానీ శక్తిమంతమైనది. ఇది సమస్థితిని (homeostasis) కాపాడుతుంది: అవసరాన్ని బట్టి తినడం, తాగడం, వణకడం లేదా చెమట పట్టడం మొదలుపెడుతుంది; ఉద్వేగ, లైంగిక ప్రవర్తనకు, దూకుడుకు ఇది కేంద్రం. పీయూష గ్రంథిని నియంత్రించడం ద్వారా నాడీ, వినాళ గ్రంథి వ్యవస్థలను అనుసంధానిస్తుంది.
లింబిక్ వ్యవస్థ (మెదడు కాండం చుట్టూ ఉండే నిర్మాణాల వలయం; బ్రోకా 1878లో "లింబిక్ లంబిక"కు పేరు పెట్టాడు, పేపెజ్ (Papez) 1937లో ఉద్వేగ వలయాన్ని వర్ణించాడు, మాక్లీన్ (MacLean) 1952లో "లింబిక్ వ్యవస్థ" అని పేరు పెట్టాడు): ఇందులో హిప్పోక్యాంపస్, అమిగ్డలా, సింగ్యులేట్ గైరస్ (cingulate gyrus) ఉంటాయి, ఇది హైపోథాలమస్‌తో అనుసంధానమై ఉంటుంది.
- హిప్పోక్యాంపస్ దెబ్బతింటే (ప్రసిద్ధ రోగి హెచ్.ఎం. (H.M.), 1953) పాత జ్ఞాపకాలు ఉంటాయి కానీ కొత్త దీర్ఘకాలిక జ్ఞాపకాలు ఏర్పడవు (అనుగామి స్మృతిలోపం (anterograde amnesia)).
- అమిగ్డలా దెబ్బతింటే జంతువులు సాధువుగా, భయం లేకుండా మారతాయి; దాన్ని ప్రేరేపిస్తే కోపం లేదా భయం కలగవచ్చు.

3. మస్తిష్క వల్కలం, దాని లంబికలు.

సుమారు 2–4 మి.మీ. మందం, కానీ ఎత్తులుగా (గైరై (gyri)), గాడులుగా (సల్సై (sulci)) ముడుచుకుని ఉండటం వల్ల పెద్ద విస్తీర్ణం పుర్రెలో ఇముడుతుంది. మస్తిష్కం (వల్కలం, దాని కింది శ్వేత పదార్థం) మెదడు బరువులో సుమారు 80% ఉంటుంది.
గుర్తులు: కేంద్ర గాడి (central sulcus) (రోలాండో విదరం (fissure of Rolando)) పూర్వ, పార్శ్వ లంబికలను వేరు చేస్తుంది; పార్శ్వ గాడి (lateral sulcus) (సిల్వియన్ విదరం (Sylvian fissure)) శంఖ లంబికను వేరుపరుస్తుంది.

లంబిక	కీలక ప్రాంతాలు	విధులు
పూర్వ	చాలక వల్కలం (కేంద్ర గాడికి ముందు), పూర్వాగ్ర వల్కలం (prefrontal cortex), బ్రోకా ప్రాంతం	ప్రణాళిక, నిర్ణయాలు, విచక్షణ, వ్యక్తిత్వం, ఐచ్ఛిక కదలిక, మాట ఉత్పత్తి
పార్శ్వ	దేహ సంవేదన వల్కలం (somatosensory cortex) (కేంద్ర గాడికి వెనుక)	స్పర్శ, ఒత్తిడి, నొప్పి, ఉష్ణోగ్రత, శరీర స్థితి, స్థలపరమైన అవధానం
శంఖ	శ్రవణ వల్కలం, వెర్నికే ప్రాంతం	వినికిడి, భాషను అర్థం చేసుకోవడం, జ్ఞాపకశక్తి (హిప్పోక్యాంపస్‌తో కలిసి)
పశ్చ	దృశ్య వల్కలం	చూడటం, ఆకారాలు, రంగులను గుర్తించడం

చాలక, సంవేదన పట్టీలు శరీరపు తలకిందుల పటంలా అమరి ఉంటాయి ("హోమంక్యులస్" (homunculus)); చేతులు, పెదవులు, నాలుకకు అత్యంత సూక్ష్మ నియంత్రణ, సున్నితత్వం అవసరం కాబట్టి వాటికి అతిపెద్ద ప్రాంతాలు ఉంటాయి.
సాహచర్య ప్రాంతాలు (association areas) (వల్కలంలో చాలా భాగం, ముఖ్యంగా పూర్వాగ్ర వల్కలం) ఆలోచన, ప్రణాళిక, భాష కోసం సమాచారాన్ని సమన్వయం చేస్తాయి.
ఫినియాస్ గేజ్ (Phineas Gage) (1848): ఇనుప కడ్డీ అతని పూర్వ లంబికను దెబ్బతీసింది; అతను బతికాడు కానీ ఆవేశపరుడిగా, బాధ్యతారహితుడిగా మారాడు; వ్యక్తిత్వంలో, ఆత్మనియంత్రణలో పూర్వ లంబిక పాత్రను ఇది చూపింది.
వాచాఘాతాలు (aphasias): బ్రోకా ప్రాంతం దెబ్బతింటే → గ్రహణం బాగున్నా మాట నెమ్మదిగా, కష్టంగా వస్తుంది (వ్యక్తీకరణ వాచాఘాతం (expressive aphasia)). వెర్నికే ప్రాంతం దెబ్బతింటే → మాట ధారాళంగా వస్తుంది కానీ అర్థం ఉండదు, గ్రహణం బలహీనం (గ్రహణ వాచాఘాతం (receptive aphasia)).

4. అర్ధగోళ ప్రత్యేకీకరణ.

ఎడమ అర్ధగోళం (చాలామందిలో)	కుడి అర్ధగోళం
భాష: మాట్లాడటం, చదవడం, రాయడం, వ్యాకరణం	స్థల సంబంధాలు, పటాలు, బొమ్మలు గీయడం, చిక్కుప్రశ్నలు
తార్కిక, విశ్లేషణాత్మక, దశలవారీ (క్రమానుగత) ఆలోచన	సమగ్ర, పూర్తి చిత్రం (సమాంతర) ప్రాసెసింగ్
అంకగణిత లెక్కలు, వివరాలు	ముఖాలను గుర్తించడం, సంగీతం, కళ, ఊహ
శరీరంలో కుడి వైపును నియంత్రిస్తుంది	ఉద్వేగాన్ని, స్వరంలోని భావాన్ని గుర్తించడం, వ్యక్తం చేయడం; ఎడమ వైపును నియంత్రిస్తుంది

పార్శ్వీకరణ = ఒక పనిలో మెదడు రెండు వైపుల వేర్వేరు పాత్రలు. ఇది సాపేక్షం, నిరపేక్షం కాదు: దాదాపు ప్రతి పనిలోనూ రెండు అర్ధగోళాలు పాల్గొంటాయి, కార్పస్ కల్లోసమ్ (సుమారు 200 మిలియన్ (20 కోట్లు) తంతువులు) ద్వారా సమాచారాన్ని పంచుకుంటాయి.
భాష కుడిచేతి వాటం గలవారిలో సుమారు 95% మందిలో, ఎడమచేతి వాటం గలవారిలో చాలామందిలో (సుమారు 70%) ఎడమ అర్ధగోళంలో ఉంటుంది.
దృష్టి కూడా అడ్డంగా దాటుతుంది: స్థిర దృష్టి బిందువుకు ఎడమ వైపు (ఎడమ దృష్టి క్షేత్రం) మనం చూసేది కుడి అర్ధగోళానికి చేరుతుంది, కుడి వైపుది ఎడమకు.

5. విభక్త మెదడు ప్రయోగాలు.

కార్పస్ కల్లోసమ్‌ను కత్తిరించడం (కమిస్యూరోటమీ / కల్లోసోటమీ (commissurotomy / callosotomy)) తీవ్రమైన మూర్ఛలు ఒక అర్ధగోళం నుంచి మరొక దానికి వ్యాపించకుండా ఆపింది. రోగులు రోజువారీ జీవితంలో మామూలుగానే కనిపించారు.
ప్రయోగశాలలో ఒక పదాన్ని లేదా చిత్రాన్ని ఒక దృష్టి క్షేత్రంలో క్షణకాలం చూపారు. కుడి క్షేత్రంలో (ఎడమ అర్ధగోళం) "చెంచా" (spoon) చూపినప్పుడు రోగి "చెంచా" అని చెప్పగలిగాడు. ఎడమ క్షేత్రంలో (కుడి అర్ధగోళం) చూపినప్పుడు ఏమీ చూడలేదని చెప్పాడు, అయినా అతని ఎడమ చేయి తడిమి చెంచాను ఎంచుకోగలిగింది.
నిర్ధారణ: ఎడమ అర్ధగోళం మాటను నియంత్రిస్తుంది; కుడి అర్ధగోళం సరళమైన పదాలను, వస్తువులను అర్థం చేసుకుంటుంది కానీ వాటి పేరు చెప్పలేదు; సంబంధం తెగినప్పుడు ప్రతి అర్ధగోళం తన సొంత జ్ఞానంతో పనిచేయగలదు.

6. అర్ధగోళ ప్రాధాన్యత.

అర్ధగోళ ప్రాధాన్యత (hemisphericity) = సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడంలో ఒక అర్ధగోళపు పద్ధతిపై ఎక్కువగా ఆధారపడే వ్యక్తి ధోరణి: ఎడమ (శాబ్దిక, తార్కిక, విశ్లేషణాత్మక), కుడి (అశాబ్దిక, అంతఃప్రేరిత, సమగ్ర) లేదా సమీకృత (రెండూ సమానంగా). దీన్ని వ్యక్తి అభ్యసన, ఆలోచనా శైలిగా వర్ణిస్తారు.
దీన్ని టోరెన్స్ (Torrance) రూపొందించిన "మీ అభ్యసన, ఆలోచనా శైలి" (Your Style of Learning and Thinking, SOLAT) వంటి పరీక్షలతో కొలుస్తారు; భారతీయ విద్యా పరిశోధనలో ఇది వాడుకలో ఉంది (భారతీయ అనుసరణ: డి. వెంకటరామన్ (D. Venkataraman)).
జాగ్రత్త: "ఎడమ మెదడు మనుషులు", "కుడి మెదడు మనుషులు" అనేది ప్రజాదరణ పొందిన అతి సరళీకరణ; సాధారణ వ్యక్తుల్లో రెండు అర్ధగోళాలు ఎప్పుడూ కలిసే పనిచేస్తాయి.

7. వినాళ గ్రంథి వ్యవస్థ, ప్రవర్తన.

హార్మోన్‌లు నాడీ ప్రచోదనాల కంటే నెమ్మదిగా పనిచేస్తాయి కానీ వాటి ప్రభావాలు ఎక్కువ కాలం ఉంటాయి, శరీరమంతా వ్యాపిస్తాయి. నాడీ వ్యవస్థ ఫోన్ కాల్ లాంటిది; వినాళ గ్రంథి వ్యవస్థ ప్రసారం (బ్రాడ్‌కాస్ట్) లాంటిది.
హైపోథాలమస్ → పీయూష గ్రంథి → లక్ష్య గ్రంథి శ్రేణి చాలా గ్రంథులను నియంత్రిస్తుంది; రక్తంలోని హార్మోన్‌లు తిరిగి సంకేతం పంపి ఆ శ్రేణిని ఆపేస్తాయి (రుణాత్మక పునఃసంభరణం (negative feedback)).
పీయూష గ్రంథి. పూర్వ లంబిక: పెరుగుదల హార్మోన్ (బాల్యంలో అధికమైతే → మహాకాయత్వం (gigantism); వయోజనుల్లో → అక్రోమెగలీ (acromegaly); తక్కువైతే → వామనత్వం (dwarfism)), TSH (అవటు గ్రంథి), ACTH (అధివృక్క వల్కలం), FSH/LH (బీజకోశాలు), ప్రొలాక్టిన్ (పాల ఉత్పత్తి). పర లంబిక హైపోథాలమస్‌లో తయారైన రెండు హార్మోన్‌లను విడుదల చేస్తుంది: ADH / వాసోప్రెసిన్ (నీటి సమతుల్యత), ఆక్సిటోసిన్.
ఆక్సిటోసిన్ (oxytocin): ప్రసవంలో గర్భాశయ సంకోచాలు, స్తన్యపానంలో పాలు స్రవించడం; తల్లీబిడ్డల మధ్య, భాగస్వాముల మధ్య అనుబంధం, నమ్మకం, సామాజిక గుర్తింపు కూడా ("ప్రేమ" లేదా "అనుబంధ" హార్మోన్).
అవటు గ్రంథి (థైరాక్సిన్): శరీర జీవక్రియ రేటును నిర్ణయిస్తుంది. తక్కువైతే (హైపోథైరాయిడిజం (hypothyroidism)): మందకొడితనం, అలసట, నెమ్మదైన ఆలోచన, బరువు పెరగడం, కుంగుబాటు; శైశవ దశలో ఇది జడవామనత్వం (cretinism) (కుంగిన పెరుగుదల, మేధో వైకల్యం) కలిగిస్తుంది. అధికమైతే (హైపర్‌థైరాయిడిజం (hyperthyroidism)): అశాంతి, ఆందోళన, చిరాకు, నిద్రలేమి, బరువు తగ్గడం. అయోడిన్ లోపం → గాయిటర్ (అవటు గ్రంథి వాపు) (goitre).
అధివృక్క గ్రంథులు (adrenal glands) (మూత్రపిండాల పైన). దవ్వ అత్యవసర పరిస్థితుల్లో అడ్రినలిన్, నార్‌అడ్రినలిన్‌లను విడుదల చేస్తుంది: గుండె వేగం పెరగడం, రక్తంలో చక్కెర పెరగడం, అప్రమత్తత; ఇది సహానుభూత నాడీ వ్యవస్థకు తోడుగా పనిచేస్తుంది. వల్కలం దీర్ఘకాలిక ప్రధాన ఒత్తిడి హార్మోన్ అయిన కార్టిసాల్‌ను విడుదల చేస్తుంది (రక్తంలో చక్కెరను పెంచుతుంది, వాపును తగ్గిస్తుంది; ఎక్కువ కాలం అధిక స్థాయిలో ఉంటే రోగనిరోధక శక్తి బలహీనపడుతుంది).
క్లోమం: ఇన్సులిన్ రక్తంలో చక్కెరను తగ్గిస్తుంది, గ్లూకగాన్ పెంచుతుంది. ఇన్సులిన్ తక్కువైతే → మధుమేహం (diabetes); అధికమైతే (రక్తంలో చక్కెర తగ్గడం) → ఆందోళన, చిరాకు, అయోమయం, స్పృహ తప్పడం.
పీనియల్ గ్రంథి: చీకటిలో మెలటోనిన్‌ను విడుదల చేస్తుంది; ఇది నిద్ర వచ్చేలా చేసి, శరీర దైనందిన (సర్కేడియన్ (circadian)) లయను కాపాడుతుంది. విమాన ప్రయాణ అలసట (జెట్ లాగ్), రాత్రి షిఫ్టులు దీన్ని దెబ్బతీస్తాయి.
బీజకోశాలు: టెస్టోస్టిరాన్ (వృషణాలు) → పురుష ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలు, లైంగిక చోదనం, దూకుడు, ఆధిపత్యంతో సంబంధం; ఈస్ట్రోజన్, ప్రొజెస్టిరాన్ (అండాశయాలు) → స్త్రీ లైంగిక లక్షణాలు, రుతుచక్రం, గర్భధారణ. అధివృక్క వల్కలం కూడా రెండు లింగాల్లోనూ కొద్ది మొత్తంలో లైంగిక హార్మోన్‌లను తయారు చేస్తుంది.
పరావటు గ్రంథి: రక్తంలో కాల్షియంను సాధారణ స్థాయిలో ఉంచుతుంది; పారాథార్మోన్ తక్కువైతే → కండరాలు అదరడం (టెటనీ (tetany)), చిరాకు.
థైమస్ గ్రంథి: రోగనిరోధక వ్యవస్థ పరిపక్వం కావడానికి తోడ్పడుతుంది; బాల్యంలో పెద్దగా ఉండి, యుక్తవయస్సు తర్వాత కుంచించుకుపోతుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "అనుమస్తిష్కం శ్వాసను, గుండె వేగాన్ని నియంత్రిస్తుంది." ✓ ఆ పని మజ్జాముఖానిది; అనుమస్తిష్కం సమతుల్యత, సమన్వయాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
✗ "థాలమస్ వాసనతో సహా అన్ని జ్ఞానేంద్రియ సందేశాలను ప్రసారం చేస్తుంది." ✓ వాసన తప్ప అన్నింటినీ.
✗ "హైపోథాలమస్ ప్రధాన గ్రంథి." ✓ పీయూష గ్రంథి ప్రధాన గ్రంథి; హైపోథాలమస్ దాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
✗ "హిప్పోక్యాంపస్ భయ కేంద్రం." ✓ అమిగ్డలా = భయం; హిప్పోక్యాంపస్ = కొత్త జ్ఞాపకాలు ఏర్పడటం.
✗ "బ్రోకా ప్రాంతం భాషా గ్రహణాన్ని చూస్తుంది." ✓ బ్రోకా = మాట ఉత్పత్తి (పూర్వ లంబిక); వెర్నికే = గ్రహణం (శంఖ లంబిక).
✗ "ఎడమ అర్ధగోళం ఎడమ చేతిని నియంత్రిస్తుంది." ✓ నియంత్రణ విరుద్ధ పార్శ్వం: ఎడమ అర్ధగోళం కుడి వైపును నియంత్రిస్తుంది.
✗ "ముఖాలను గుర్తించడం, స్థల నైపుణ్యాలు ఎడమ అర్ధగోళం పనులు." ✓ అవి ప్రధానంగా కుడి అర్ధగోళం పనులు; భాష, విశ్లేషణ ఎడమవి.
✗ "విభక్త మెదడు రోగుల్లో ఎడమ దృష్టి క్షేత్రంలో చూసిన వస్తువు పేరు చెప్పగలరు." ✓ అది కుడి అర్ధగోళానికి చేరుతుంది, అది పేరు చెప్పలేదు; ఎడమ చేయి దాన్ని ఎంచుకోగలదు.
✗ "పీనియల్ గ్రంథి థైరాక్సిన్ / అడ్రినలిన్‌ను తయారు చేస్తుంది." ✓ పీనియల్ → మెలటోనిన్ (నిద్ర); అవటు గ్రంథి → థైరాక్సిన్; అధివృక్క దవ్వ → అడ్రినలిన్.
✗ "కార్టిసాల్‌ను అధివృక్క దవ్వ తయారు చేస్తుంది." ✓ కార్టిసాల్ అధివృక్క వల్కలం నుంచి వస్తుంది; అడ్రినలిన్ దవ్వ నుంచి.

త్వరిత పునశ్చరణ

పశ్చ మెదడు: మజ్జాముఖం (ప్రాణాధార కేంద్రం), వారధి (నిద్ర), అనుమస్తిష్కం (సమతుల్యత, సమన్వయం).
ఆర్‌ఏఎస్: ఉద్రేకం, అవధానం; థాలమస్: వాసన తప్ప అన్ని జ్ఞానేంద్రియాల ప్రసారం.
హైపోథాలమస్: ఆకలి, దాహం, ఉష్ణోగ్రత, ఉద్వేగం; స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థను (ANS), పీయూష గ్రంథిని నియంత్రిస్తుంది.
లింబిక్: హిప్పోక్యాంపస్ (కొత్త జ్ఞాపకాలు), అమిగ్డలా (భయం, దూకుడు).
లంబికలు: పూర్వ (ప్రణాళిక, కదలిక, బ్రోకా), పార్శ్వ (స్పర్శ), శంఖ (వినికిడి, వెర్నికే), పశ్చ (దృష్టి).
ఎడమ అర్ధగోళం: భాష, తర్కం, క్రమానుగతం; కుడి: స్థలం, ముఖాలు, సంగీతం, సమగ్రం; విరుద్ధ పార్శ్వ నియంత్రణ.
విభక్త మెదడు: స్పెర్రీ, గజానిగా, కార్పస్ కల్లోసమ్ కత్తిరింపు; స్పెర్రీకి నోబెల్ 1981.
అర్ధగోళ ప్రాధాన్యత: ఇష్టపడే ప్రాసెసింగ్ పద్ధతి (ఎడమ / కుడి / సమీకృత); ఒక అభ్యసన, ఆలోచనా శైలి.
వినాళ గ్రంథులకు నాళాలు ఉండవు; పీయూష గ్రంథి = ప్రధాన గ్రంథి; థైరాక్సిన్ = జీవక్రియ.
అడ్రినలిన్ = అత్యవసరం; కార్టిసాల్ = ఒత్తిడి; మెలటోనిన్ = నిద్ర; ఆక్సిటోసిన్ = అనుబంధం, ప్రసవం, పాలు.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. మెదడును పటంగా గీసిన పద్ధతులు. తొలి జ్ఞానం రోగుల్లోని గాయాల (lesions) నుంచి (బ్రోకా, 1861; వెర్నికే, 1874), శస్త్రచికిత్స సమయంలో విద్యుత్ ప్రేరణ నుంచి (చాలక, సంవేదన వల్కలాలపై వైల్డర్ పెన్‌ఫీల్డ్ (Wilder Penfield) పటాలు, 1930లు–1950లు) వచ్చింది. నేడు: ఈఈజీ (EEG) (విద్యుత్ చర్య, నిద్ర దశలు), సీటీ (CT) (నిర్మాణం), ఎంఆర్‌ఐ (MRI) (సవివర నిర్మాణం), పెట్ (PET), ఎఫ్‌ఎంఆర్‌ఐ (fMRI) (ఒక పని చేస్తున్నప్పుడు ఏ ప్రాంతాలు చురుగ్గా ఉన్నాయి).

2. హార్మోన్‌లు, ఉద్వేగం. భయంలో లేదా కోపంలో హైపోథాలమస్ ఒకేసారి రెండు ప్రతిస్పందనలను ప్రేరేపిస్తుంది: సహానుభూత నాడీ వ్యవస్థ (వేగంగా), హెచ్‌పీఏ అక్షం (HPA axis): హైపోథాలమస్ → పీయూష గ్రంథి (ACTH) → అధివృక్క వల్కలం (కార్టిసాల్); ఇది నెమ్మదిగా పనిచేసి ప్రతిచర్యను కొనసాగిస్తుంది. సెల్యే (Selye) ఒత్తిడి ప్రతిస్పందన వెనుక, థాలమస్‌కు (కానన్–బార్డ్ (Cannon–Bard)) లేదా శారీరక ఉద్రేకానికి (జేమ్స్–లాంగే (James–Lange)) కీలక పాత్ర ఇచ్చే ఉద్వేగ సిద్ధాంతాల వెనుక ఉన్న శరీర ధర్మ శాస్త్రం ఇదే.

3. మెదడు, ఉద్వేగ సిద్ధాంతాలు. కానన్–బార్డ్ భావన ప్రకారం థాలమస్ ఒకేసారి వల్కలానికి (వ్యక్తిగత అనుభూతిని కలిగిస్తూ), శరీరానికి (ఉద్రేకాన్ని కలిగిస్తూ) సంకేతాలు పంపుతుంది. ఆధునిక పరిశోధన భయంలో అమిగ్డలాకు కేంద్ర పాత్రను, ఉద్వేగ నియంత్రణలో పూర్వాగ్ర వల్కలానికి పాత్రను ఇస్తుంది.

4. పార్శ్వీకరణ అభివృద్ధి చెందుతుంది, మారగలదు. భాషా పార్శ్వీకరణ శైశవ దశ ప్రారంభంలోనే కనిపిస్తుంది. బిడ్డ ఎడమ అర్ధగోళం చిన్నతనంలోనే దెబ్బతింటే కుడి అర్ధగోళం భాషా బాధ్యతను తీసుకోగలదు (నమ్యత (plasticity)); కౌమార దశ తర్వాత ఇది చాలా కష్టం. పార్శ్వీకరణలో లింగ భేదాలు ఉన్నాయని వాదించారు కానీ అవి స్వల్పం, వివాదాస్పదం.

5. హార్మోన్‌లు విధి కాదు. హార్మోన్‌లు ప్రవర్తన సంభావ్యతను మారుస్తాయి (టెస్టోస్టిరాన్, దూకుడు; ఆక్సిటోసిన్, నమ్మకం), కానీ ఈ ధోరణులు ఎలా బయటపడతాయో అభ్యసనం, సంస్కృతి, పరిస్థితి నిర్ణయిస్తాయి; సంబంధం వ్యతిరేక దిశలోనూ ఉంటుంది (పోటీలో గెలిస్తే టెస్టోస్టిరాన్ పెరుగుతుంది; ఒత్తిడి కార్టిసాల్‌ను పెంచుతుంది).

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.