భావనలు, ఆలోచన, వివేచన, భాష – APPSC Paper I తెలుగు నోట్స్

ముఖ్య వాస్తవాలు

సంజ్ఞానం (cognition): తెలుసుకునే అన్ని మానసిక ప్రక్రియలు: ప్రత్యక్షణం, జ్ఞాపకం ఉంచుకోవడం, ఆలోచించడం, వివేచించడం, సమస్యా పరిష్కారం, భాషను వాడటం.
ఆలోచన: ఒక ఉన్నత మానసిక ప్రక్రియ; ఇది ప్రాతినిధ్యాలపై (representations) (ప్రతిబింబాలు, భావనలు, పదాలు) పనిచేస్తుంది, లక్ష్య నిర్దేశితం, ఇప్పటికే ఉన్న జ్ఞానంపై ఆధారపడుతుంది, బాహ్య ప్రవర్తన నుంచి ఊహించి తెలుసుకుంటాం (దాన్ని నేరుగా చూడలేం).
ఆలోచనకు పునాది రాళ్లు: మానసిక ప్రతిబింబాలు (mental images) (ఇంద్రియ అనుభవానికి చిత్రం లాంటి ప్రాతినిధ్యాలు), భావనలు (మానసిక వర్గాలు), భాష / చిహ్నాలు (ప్రతిపాదనలు (propositions): భావనలను కలిపే వాక్యాలు).
భావన: ఉమ్మడి లక్షణాలు గల వస్తువులు, సంఘటనలు, ఆలోచనలు లేదా వ్యక్తులను ఒకచోట చేర్చే మానసిక వర్గం (ఉదా. "పండు", "ప్రజాస్వామ్యం"). భావనలు జ్ఞాన ప్రమాణాలు; ఏర్పడిన తర్వాత అవి వర్గాలుగా, శ్రేణులుగా వ్యవస్థీకృతమై దీర్ఘకాలిక (అర్థ సంబంధ) స్మృతిలో (long-term, semantic memory) నిల్వ ఉంటాయి.
మూర్త భావనలు తరచుగా ప్రతిబింబాలుగా సంకేతీకరణ అవుతాయి; అమూర్త భావనలు (న్యాయం, నిజాయితీ) శాబ్దిక, వర్ణనాత్మక సంకేతాన్ని తీసుకుంటాయి.
భావనల రకాలు: కృత్రిమ / ఔపచారిక (artificial / formal) (నియమాల ద్వారా స్పష్టంగా నిర్వచితమైనవి: చతురస్రం, త్రిభుజం) వర్సెస్ సహజ (natural) (రోజువారీ అనుభవం నుంచి ఏర్పడేవి, అస్పష్ట సరిహద్దులు గలవి: పక్షి, ఆట, ఫర్నిచర్).
నియమం ఆధారంగా (బ్రూనర్ (Bruner), గుడ్‌నౌ (Goodnow), ఆస్టిన్ (Austin), ఆలోచనపై ఒక అధ్యయనం (A Study of Thinking), 1956): సంయోజక (conjunctive) (పేర్కొన్న లక్షణాలన్నీ ఉండాలి: "ఎర్రని చతురస్రం"), వియోజక (disjunctive) (ఒక లక్షణం లేదా మరొకటి: బేస్‌బాల్‌లో "స్ట్రైక్" అంటే బ్యాట్ ఊపి తప్పడం లేదా జోన్‌లో పడిన బంతిని ఊపకపోవడం లేదా రెండు స్ట్రైక్‌లకు ముందు ఫౌల్ కొట్టడం), సంబంధాత్మక (relational) (ఒక సంబంధం ద్వారా నిర్వచితం: "కంటే ఎత్తు", "సోదరుడు").
నమూనా రూపం (prototype): ఒక భావనకు అత్యుత్తమ, అత్యంత విలక్షణమైన ఉదాహరణ ("పక్షి"కి రాబిన్ లేదా పిచ్చుక, పెంగ్విన్ కాదు). నమూనా రూప సిద్ధాంతం: ఎలీనర్ రోష్ (Eleanor Rosch) (1970లు). దృష్టాంత సిద్ధాంతం (exemplar theory): కొత్త అంశాన్ని జ్ఞాపకంలో ఉన్న ఉదాహరణలతో పోలుస్తాం.
భావనల స్థాయిలు (రోష్): ఉపరి స్థాయి (superordinate) (జంతువు) → ప్రాథమిక స్థాయి (basic level) (కుక్క: మొదట నేర్చుకునేది, ఎక్కువగా వాడేది) → అధో స్థాయి (subordinate) (లాబ్రడార్).
భావనా నిర్మాణంపై మొదటి ప్రయోగాత్మక అధ్యయనం: క్లార్క్ హల్ (Clark Hull), 1920 (ఒక ఉమ్మడి భాగం గల చైనీస్ అక్షరాలు).
భావనా సాధనలో బ్రూనర్ వ్యూహాలు: కేంద్రీకరణ (focusing) (సంప్రదాయ కేంద్రీకరణ, సాహస కేంద్రీకరణ), పరిశీలన (scanning) (ఏకకాల, వరుస).
వివేచన: వాస్తవాల నుంచి లేదా ఆధార వాక్యాల (premises) నుంచి నిర్ధారణలు రాబట్టడం.
- నిగమన (deductive): సాధారణం → విశిష్టం; ఆధార వాక్యాలు నిజమై, రూపం సక్రమమైతే నిర్ధారణ నిశ్చయంగా వస్తుంది. సాంప్రదాయ రూపం: తార్కిక నిగమనం (సిలాజిజం) (syllogism) (రెండు ఆధార వాక్యాలు + నిర్ధారణ; అరిస్టాటిల్).
- ఆగమన (inductive): విశిష్టం → సాధారణం; నిర్ధారణ సంభావ్యం మాత్రమే (శాస్త్ర పద్ధతి).
- సాదృశ్య (analogical): సంబంధాల మధ్య పోలిక ఆధారంగా వివేచన ("చేతికి గ్లవ్ ఎలాగో, పాదానికి సాక్స్ అలాగ").
జీన్ పియాజే (Jean Piaget) (స్విస్): పిల్లలు తమ సొంత ఆలోచన ద్వారా ప్రపంచపు అంతర్గత ప్రాతినిధ్యాన్ని నిర్మించుకుంటారు. ప్రమాణం: స్కీమా (schema); ప్రక్రియలు: సాంశీకరణం (assimilation), అనుగుణ్యత (accommodation), సమతుల్యీకరణ (equilibration).
పియాజే నాలుగు దశలు: ఇంద్రియ చాలక దశ (sensorimotor) (0-2 సంవత్సరాలు; వస్తు స్థిరత్వం), పూర్వ ప్రచాలక దశ (pre-operational) (2-7; చిహ్నాలు, స్వకేంద్రత, పరిరక్షణ భావన లేకపోవడం), మూర్త ప్రచాలక దశ (concrete operational) (7-11; పరిరక్షణ భావన, పరివర్తనీయత, వర్గీకరణ, శ్రేణీకరణ), అమూర్త ప్రచాలక దశ (formal operational) (11+; అమూర్త, పరికల్పనా నిగమన ఆలోచన).
బ్రూనర్ ప్రాతినిధ్య రీతులు: క్రియాత్మక (enactive) (చర్య) → ప్రతిమాత్మక (iconic) (ప్రతిబింబాలు) → ప్రతీకాత్మక (symbolic) (భాష).
లెవ్ వైగోట్‌స్కీ (Lev Vygotsky) (రష్యన్; ఆలోచన, భాష (Thought and Language), 1934): సన్నిహిత వికాస మండలం (zone of proximal development, ZPD), ఎక్కువ తెలిసిన మరొకరి సహాయం; స్వగత భాషణం (private speech) అంతర్గత భాషణంగా (inner speech) మారుతుంది. పరంజా (scaffolding) అనే పదాన్ని తర్వాత వుడ్ (Wood), బ్రూనర్, రాస్ (Ross) (1976) సృష్టించారు.
భాష: అర్థాన్ని తెలియజేయడానికి నియమాల ప్రకారం కలిపే యాదృచ్ఛిక చిహ్నాల వ్యవస్థ. లక్షణాలు: ప్రతీకాత్మకం, నియమబద్ధం (నిర్మాణాత్మకం), సృజనాత్మకం / ఉత్పాదకం (పరిమిత పదాల నుంచి అనంతమైన కొత్త వాక్యాలు), స్థానభ్రంశం (displacement) (గతం, భవిష్యత్తు, ఇక్కడ లేని వాటి గురించి మాట్లాడగలం).
భాషా ప్రమాణాలు: ధ్వనిమం (phoneme) (ధ్వనికి అతిచిన్న ప్రమాణం; ఇంగ్లిష్‌లో సుమారు 40-45), పదాంశం (morpheme) (అర్థానికి అతిచిన్న ప్రమాణం; ("unhappiness" = un + happy + ness)), వాక్యనిర్మాణం (syntax) (పదాలను వాక్యాలుగా క్రమపరిచే నియమాలు), అర్థవిజ్ఞానం (semantics) (అర్థం), వ్యావహారిక ప్రయోగం (pragmatics) (సామాజిక సందర్భంలో వాడకానికి నియమాలు).
భాషా వికాస దశలు: ఏడుపు (పుట్టుక) → కూతలు (cooing) (సుమారు 2 నెలలు, అచ్చుల వంటి శబ్దాలు) → ముద్దు మాటలు (babbling) (సుమారు 6 నెలలు, హల్లు-అచ్చు వరుసలు "బ-బ") → ఏకపద / ఏకపద వాక్య (holophrase) దశ (సుమారు 12 నెలలు; ఒక పదం మొత్తం వాక్యానికి ప్రతినిధి) → ద్విపద / టెలిగ్రాఫిక్ భాషణం (telegraphic speech) (సుమారు 18-24 నెలలు; "పాలు కావాలి", విభక్తి ప్రత్యయాల వంటి క్రియాత్మక పదాలు వదిలేయడం) → వ్యాకరణం వేగంగా పెరగడం (2-5 సంవత్సరాలు).
అతి క్రమబద్ధీకరణ (అతి సామాన్యీకరణ) (overregularisation, overgeneralisation): ("goed", "mouses"): బిడ్డ కేవలం అనుకరించడం లేదని, నియమాలను వర్తింపజేస్తోందని ఇది చూపుతుంది.
బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (B.F. Skinner) (మౌఖిక ప్రవర్తన (Verbal Behavior), 1957): భాష అనుకరణ, పునర్బలనం, ఆకృతీకరణ ద్వారా నేర్చుకుంటారు (అభ్యసన / ప్రవర్తనావాద దృక్పథం).
నోమ్ చోమ్‌స్కీ (Noam Chomsky): పిల్లలు భాషా సముపార్జన సాధనం (Language Acquisition Device, LAD), సార్వత్రిక వ్యాకరణంతో (universal grammar) పుడతారు; భాష సహజసిద్ధం, ఇది స్వాభావిక దృక్పథం (వాక్యనిర్మాణ సంరచనలు (Syntactic Structures), 1957; స్కిన్నర్‌పై ఆయన విమర్శనాత్మక సమీక్ష, 1959). లోతైన నిర్మాణం (deep structure) (అర్థం) వర్సెస్ ఉపరితల నిర్మాణం (surface structure) (పలికిన పదాలు); పరివర్తన-ఉత్పాదక వ్యాకరణం (transformational-generative grammar).
భాషకు కీలక దశ పరికల్పన (critical period hypothesis): ఎరిక్ లెన్నెబర్గ్ (Eric Lenneberg) (1967): యుక్తవయస్సుకు ముందే భాష అత్యంత సులభంగా అలవడుతుంది.
బెంజమిన్ లీ వోర్ఫ్ (Benjamin Lee Whorf) (ఎడ్వర్డ్ సపిర్ (Edward Sapir)తో కలిసి): భాషా సాపేక్షతా పరికల్పన (linguistic relativity hypothesis): మనం మాట్లాడే భాష మనం ఆలోచించే, గ్రహించే తీరును తీర్చిదిద్దుతుంది (బలమైన రూపం: నిర్ణయిస్తుంది).
పియాజే: ఆలోచనే ముందు; భాష ఆలోచనా స్థాయిని ప్రతిబింబిస్తుంది. వైగోట్‌స్కీ: ఆలోచనకు, భాషకు వేర్వేరు మూలాలు ఉంటాయి, అవి సుమారు 2 ఏళ్ల వయస్సులో కలుస్తాయి, ఆ తర్వాత భాష ఆలోచనను తీర్చిదిద్దే సాధనంగా మారుతుంది.

వివరణ

1. ఆలోచన అంటే ఏమిటి, ఏది కాదు. ఆలోచన ఒక అంతర్గత కార్యకలాపం: వ్యక్తి చెప్పేదాని నుంచి, చేసేదాని నుంచి, ప్రతిచర్యా కాలాల నుంచి లేదా పైకి ఆలోచిస్తూ చెప్పే నివేదికల (think-aloud reports) నుంచి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త దాన్ని ఊహించి తెలుసుకుంటాడు. ఇది సాధారణంగా ప్రతిబింబాలు లేదా పదాల రూపంలో సాగుతుంది, ఇప్పటికే స్మృతిలో ఉన్నదానిపై ఆధారపడుతుంది, ఒక లక్ష్యం (అర్థం చేసుకోవడం, నిర్ణయించడం, పరిష్కరించడం) వైపు నడుస్తుంది. ఇది స్వలీన / సాహచర్య ఆలోచన (autistic / associative thinking) (పగటి కలలు, ఆలోచనల స్వేచ్ఛా ప్రవాహం) నుంచి నిర్దేశిత ఆలోచన (directed thinking) (వివేచన, సమస్యా పరిష్కారం) వరకు ఉంటుంది. రోజువారీ ఆలోచనలో వాడే భావనలు తరచుగా అస్పష్టంగా ఉంటాయి, పదునుగా నిర్వచితం కావు; అందుకే టమాటా "కూరగాయా" కాదా అని వాదించుకుంటాం.

2. భావనలు ఎలా ఏర్పడతాయి. బిడ్డ కొన్ని ఉదాహరణలను చూస్తుంది, వాటిలోని ఉమ్మడి లక్షణాలను గమనిస్తుంది (అమూర్తీకరణ (abstraction)), వాటిని అసంబద్ధ లక్షణాల నుంచి వేరు చేస్తుంది (విచక్షణ (discrimination)), ఆ పేరును కొత్త సందర్భాలకు విస్తరిస్తుంది (సామాన్యీకరణ (generalisation)). తొలి పొరపాట్లు ఈ ప్రక్రియను చూపుతాయి: బిడ్డ నాలుగు కాళ్ల జంతువునంతటినీ "కుక్క" అనవచ్చు (అతి విస్తరణ (overextension)) లేదా ఇంట్లోని సొంత కుక్కను మాత్రమే "కుక్క" అనవచ్చు (అల్ప విస్తరణ (underextension)). హల్ 1920 ప్రయోగంలో వ్యక్తులు చైనీస్ అక్షరాలకు అర్థం లేని పేర్లు నేర్చుకున్నారు; ఉమ్మడి భాగానికి (radical) ఒక పేరును జతచేయడం నేర్చుకున్నారు కానీ అది ఏమిటో చెప్పలేకపోయారు; స్పృహతో కూడిన నియమాలు లేకుండానే భావనలు ఏర్పడవచ్చని ఇది చూపింది.

3. సహజ భావనలను మనం ఎలా నిల్వ ఉంచుకుంటామనే దానిపై రెండు దృక్పథాలు

దృక్పథం	భావనను ఇలా నిల్వ ఉంచుకుంటాం	ఉదాహరణ	బలం
నిర్వచించే లక్షణాలు (సాంప్రదాయ)	తప్పనిసరి లక్షణాల జాబితా	త్రిభుజం: 3 సరళ భుజాలు	కృత్రిమ భావనలకు సరిపోతుంది
నమూనా రూపం (రోష్)	ఒక విలక్షణ "అత్యుత్తమ" సభ్యుడు	పక్షికి పిచ్చుక	విలక్షణతను, అస్పష్ట అంచులను వివరిస్తుంది
దృష్టాంతం	నిల్వ ఉన్న అనేక ఉదాహరణలు	మీరు చూసిన పక్షులన్నీ	ఒక వర్గంలోని వైవిధ్యాన్ని వివరిస్తుంది

4. వివేచనల పోలిక

అంశం	నిగమన	ఆగమన
దిశ	సాధారణం → విశిష్టం	విశిష్టం → సాధారణం
నిర్ధారణ	ఆధార వాక్యాలు నిజమై, రూపం సక్రమమైతే నిశ్చయం	సంభావ్యం, తారుమారు కావచ్చు
ఉదాహరణ	మనుషులందరూ మరణిస్తారు; రాము మనిషి; కాబట్టి రాము మరణిస్తాడు	నేను చూసిన ప్రతి కాకీ నల్లగా ఉంది; కాబట్టి కాకులన్నీ నల్లగా ఉంటాయి
ఎక్కడ వాడతారు	తర్కశాస్త్రం, గణితం	విజ్ఞాన శాస్త్రం, రోజువారీ సామాన్యీకరణ

నిగమన వాదం సక్రమమైనదైనా అసత్యం కావచ్చు (సక్రమ రూపం, తప్పు ఆధార వాక్యం). సాధారణ పొరపాట్లు: విశ్వాస పక్షపాతం (belief bias) (నిర్ధారణ తర్కబద్ధంగా వచ్చినందుకు కాకుండా దాన్ని మనం నమ్మినందుకు అంగీకరించడం), నిర్ధారణ పక్షపాతం (confirmation bias) (సమర్థించే ఆధారాల కోసం మాత్రమే వెతకడం), వాతావరణ ప్రభావం (atmosphere effect) (నిషేధాత్మక లేదా "కొన్ని" అనే ఆధార వాక్యం మనల్ని అలాంటి నిర్ధారణ వైపే లాగడం).

5. ఆలోచన వికాసం (క్లుప్తంగా పియాజే). ఇంద్రియ చాలక దశలో శిశువు ఇంద్రియాలు, చర్యల ద్వారా ప్రపంచాన్ని తెలుసుకుంటుంది; మొదటి సంవత్సరం రెండో అర్ధభాగంలో వస్తు స్థిరత్వం వికసిస్తుంది, సుమారు 18-24 నెలలకు బిడ్డ మానసిక ప్రాతినిధ్యం మొదలుపెడుతుంది (వాయిదా అనుకరణ (deferred imitation), నటన ఆట (pretend play)). పూర్వ ప్రచాలక దశ బిడ్డ చిహ్నాలను, భాషను వాడుతుంది కానీ స్వకేంద్రతతో ఉంటుంది, సజీవారోపణ, కేంద్రీకరణ చూపుతుంది, పరిరక్షణ పనుల్లో విఫలమవుతుంది. మూర్త ప్రచాలక దశ బిడ్డ పరిరక్షణను గ్రహిస్తుంది, వర్గీకరిస్తుంది కానీ మూర్త వస్తువులు అవసరం. అమూర్త ప్రచాలక దశలోని కౌమారులు పరికల్పనలు, అమూర్త విషయాల గురించి ("ఒకవేళ ఇలా అయితే") వివేచించగలరు. (సవివర వికాసం వికాస యూనిట్‌లో ఉంది.)

6. భాష ఎలా వికసిస్తుంది. మాట్లాడక ముందు శిశువులు ప్రపంచ భాషల్లోని అన్ని భాషా ధ్వనులను గ్రహిస్తారు; సుమారు 10-12 నెలలకు తమ భాష వాడని ధ్వనుల పట్ల సున్నితత్వాన్ని కోల్పోతారు. ముద్దు మాటల్లో మొదట అనేక భాషల ధ్వనులు ఉండి, క్రమంగా ఇంటి భాష ధ్వనులకే పరిమితమవుతాయి. గ్రహణం ఉత్పత్తి కంటే ముందుంటుంది: మొదటి పదం పలకక ముందే బిడ్డ చాలా పదాలను అర్థం చేసుకుంటుంది. పదజాల విస్ఫోటనం (vocabulary spurt) (సుమారు 18 నెలలు) తర్వాత పదాలు చాలా వేగంగా చేరతాయి; టెలిగ్రాఫిక్ ద్విపద వాక్యాలు కూడా ఆ భాష పద క్రమాన్నే అనుసరిస్తాయి. సుమారు 5 ఏళ్లకు బిడ్డకు ప్రాథమిక వ్యాకరణం చాలావరకు వస్తుంది.

7. స్కిన్నర్ వర్సెస్ చోమ్‌స్కీ

అంశం	స్కిన్నర్ (అభ్యసనం)	చోమ్‌స్కీ (స్వాభావిక)
మూలం	పరిసరాలు	పుట్టుకతో వచ్చే సామర్థ్యం (LAD)
విధానం	అనుకరణ, పునర్బలనం, ఆకృతీకరణ	వినే భాష ఆధారంగా అమరే సార్వత్రిక వ్యాకరణం
బాగా వివరించేది	ఉచ్చారణ, పదజాలం, స్థానిక పదాలు	వేగం, అంతటా ఒకే దశలు, కొత్త వాక్యాలు, ("goed")
బలహీనత	పిల్లలు ఎప్పుడూ వినని మాటలు అంటారు; తల్లిదండ్రులు వ్యాకరణం కంటే నిజాన్నే ఎక్కువగా సరిదిద్దుతారు	ఎల్‌ఏడీని నేరుగా పరిశీలించలేం; సామాజిక సంభాషణకు తక్కువ పాత్ర

చోమ్‌స్కీ ఉద్దీపన కొరత (poverty of the stimulus) వాదం: బిడ్డ వినే మాటలు చాలా పరిమితంగా, తప్పులతో ఉంటాయి కాబట్టి బిడ్డ చివరికి సాధించే వ్యాకరణాన్ని అవి వివరించలేవు. పరస్పర చర్యావాదులు (interactionists) (బ్రూనర్ ఎల్‌ఏఎస్‌ఎస్ (LASS, Language Acquisition Support System), భాషా సముపార్జన సహాయ వ్యవస్థ; వైగోట్‌స్కీ) పుట్టుకతో వచ్చే సంసిద్ధతను అంగీకరిస్తారు కానీ సంరక్షకులతో మాటలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తారు (తల్లి భాష / శిశు నిర్దేశిత భాషణం (motherese / child-directed speech)). కీలక దశకు ఆధారం: ఆలస్యం వరకు భాషకు దూరమైన పిల్లలు (1970లో కనుగొన్న "జీనీ" (Genie) ఉదంతం) వ్యాకరణంలో ఎప్పటికీ పూర్తి నైపుణ్యం సాధించలేదు.

8. భాష, ఆలోచన: మూడు దృక్పథాలు

దృక్పథం	ఆలోచనాపరుడు	వాదన
భాష ఆలోచనను నిర్ణయిస్తుంది / తీర్చిదిద్దుతుంది	వోర్ఫ్ (సపిర్-వోర్ఫ్)	వేర్వేరు భాషలు మాట్లాడేవారు వేర్వేరుగా ఆలోచిస్తారు
ఆలోచనే ముందు	పియాజే	ఇప్పటికే సాధించిన ఆలోచనను భాష ప్రతిబింబిస్తుంది
వేర్వేరు మూలాలు, తర్వాత పరస్పర చర్య	వైగోట్‌స్కీ	సుమారు 2 ఏళ్ల వయస్సు తర్వాత భాష ఆలోచనకు సాధనమవుతుంది

ఆధారాలు: బలమైన వోర్ఫ్ వాదానికి (పదం లేకుండా ఆలోచన అసాధ్యం) మద్దతు లేదు; కేవలం రెండు రంగు పదాలు ఉన్న న్యూగినీ డానీ (Dani) ప్రజలు కూడా ప్రధాన రంగులను బాగా గుర్తుంచుకున్నారని ఎలీనర్ రోష్ (అప్పట్లో హైడర్ (Heider)) కనుగొన్నారు. భాష అవధానాన్ని, స్మృతిని, వర్గాలను ప్రభావితం చేస్తుంది అనే బలహీన రూపానికి మద్దతు ఉంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ఆలోచనలో వాడే భావనలు స్పష్టంగా, సందిగ్ధత లేకుండా ఉంటాయి." ✓ సహజ భావనలు తరచుగా అస్పష్టంగా ఉంటాయి; కృత్రిమ (ఔపచారిక) భావనలకు మాత్రమే పదునైన నిర్వచనాలు ఉంటాయి.
✗ "స్వల్పకాలిక స్మృతిలో భావనే ప్రాథమిక జ్ఞాన ప్రమాణం." ✓ భావనలు దీర్ఘకాలిక (అర్థ సంబంధ) స్మృతిలో ఉండే జ్ఞాన ప్రమాణాలు.
✗ "ఆలోచనను నేరుగా పరిశీలించవచ్చు." ✓ దాన్ని బాహ్య ప్రవర్తన నుంచి ఊహించి తెలుసుకుంటాం.
✗ "బిడ్డ మొదట నేర్చుకునే ఉదాహరణే నమూనా రూపం." ✓ నమూనా రూపం ఒక భావనకు అత్యంత విలక్షణమైన ఉదాహరణ.
✗ "ఆగమన వివేచన నిశ్చయమైన నిర్ధారణను ఇస్తుంది." ✓ నిగమన నిశ్చయాన్ని ఇవ్వగలదు; ఆగమన సంభావ్యతను మాత్రమే ఇస్తుంది.
✗ "ధ్వనిమం = అర్థానికి అతిచిన్న ప్రమాణం." ✓ ధ్వనిమం = ధ్వనికి అతిచిన్న ప్రమాణం; పదాంశం = అర్థానికి అతిచిన్న ప్రమాణం.
✗ "వాక్యనిర్మాణం అర్థానికి సంబంధించినది." ✓ వాక్యనిర్మాణం = పద క్రమం, వాక్య నియమాలు; అర్థం = అర్థవిజ్ఞానం; సామాజిక వాడకం = వ్యావహారిక ప్రయోగం.
✗ "ముద్దు మాటలు కూతల కంటే ముందు వస్తాయి." ✓ కూతలు (~2 నెలలు) → ముద్దు మాటలు (~6 నెలలు) → మొదటి పదం (~12 నెలలు).
✗ "సార్వత్రిక వ్యాకరణం / ఎల్‌ఏడీ: స్కిన్నర్ లేదా పియాజే." ✓ చోమ్‌స్కీ. స్కిన్నర్ = పునర్బలనం, అనుకరణ (మౌఖిక ప్రవర్తన (Verbal Behavior), 1957).
✗ "ఆలోచన ద్వారా ప్రపంచపు అంతర్గత ప్రాతినిధ్యం: వైగోట్‌స్కీ." ✓ పియాజే; వైగోట్‌స్కీ సామాజిక పరస్పర చర్య, ZPD, అంతర్గత భాషణానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు.
✗ "భాషా సాపేక్షత: చోమ్‌స్కీ." ✓ వోర్ఫ్ (సపిర్‌తో కలిసి).
✗ "'పరంజా' అనే పదాన్ని వైగోట్‌స్కీ సృష్టించాడు." ✓ వైగోట్‌స్కీ ZPD ఆధారంగా వుడ్, బ్రూనర్, రాస్ (1976) పరంజా అనే పదాన్ని సృష్టించారు.

త్వరిత పునశ్చరణ

ఆలోచన: ఉన్నత మానసిక ప్రక్రియ, లక్ష్య నిర్దేశితం, ప్రతిబింబాలు, భావనలు, పదాలను వాడుతుంది; ప్రవర్తన నుంచి ఊహిస్తాం.
భావన = మానసిక వర్గం; దీర్ఘకాలిక స్మృతిలోని జ్ఞాన ప్రమాణాలు; అమూర్త భావనలు శాబ్దిక సంకేతాన్ని తీసుకుంటాయి.
సహజ (అస్పష్ట) వర్సెస్ కృత్రిమ (నిర్వచితం); సంయోజక, వియోజక, సంబంధాత్మక (బ్రూనర్ 1956); హల్ 1920.
నమూనా రూపం = అత్యంత విలక్షణ ఉదాహరణ (రోష్); ప్రాథమిక స్థాయి మొదట నేర్చుకుంటారు.
నిగమన (సాధారణం → విశిష్టం, నిశ్చయం; తార్కిక నిగమనం) వర్సెస్ ఆగమన (విశిష్టం → సాధారణం, సంభావ్యం).
పియాజే: స్కీమా, సాంశీకరణం, అనుగుణ్యత; ఇంద్రియ చాలక 0-2, పూర్వ ప్రచాలక 2-7, మూర్త 7-11, అమూర్త 11+.
వైగోట్‌స్కీ: ZPD, స్వగత → అంతర్గత భాషణం; పరంజా = వుడ్, బ్రూనర్, రాస్ 1976. బ్రూనర్: క్రియాత్మక, ప్రతిమాత్మక, ప్రతీకాత్మక.
ధ్వనిమం (ధ్వని), పదాంశం (అర్థం), వాక్యనిర్మాణం (క్రమం), అర్థవిజ్ఞానం (అర్థం), వ్యావహారిక ప్రయోగం (వాడకం).
కూతలు 2 నె. → ముద్దు మాటలు 6 నె. → ఏకపద వాక్యం 12 నె. → టెలిగ్రాఫిక్ 18-24 నె.; ("goed") = అతి క్రమబద్ధీకరణ.
స్కిన్నర్ (పునర్బలనం) వర్సెస్ చోమ్‌స్కీ (ఎల్‌ఏడీ, సార్వత్రిక వ్యాకరణం, లోతైన/ఉపరితల నిర్మాణం); లెన్నెబర్గ్ కీలక దశ; వోర్ఫ్ భాషా సాపేక్షత.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. సమాచార ప్రాసెసింగ్‌గా ఆలోచన. జ్ఞానాత్మక మనోవిజ్ఞానం (ఉల్రిక్ నైసర్ (Ulric Neisser), జ్ఞానాత్మక మనోవిజ్ఞానం (Cognitive Psychology), 1967) ఆలోచనను చిహ్నాలను నిర్వహించే కంప్యూటర్‌లా చూస్తుంది: ఇన్‌పుట్, సంకేతీకరణ, నిల్వ, పునఃప్రాప్తి, అవుట్‌పుట్. ప్రతిపాదనలు (నిజం లేదా అబద్ధం కాగల అతిచిన్న జ్ఞాన ప్రమాణాలు, ఉదా. "కుక్క మనిషిని కరిచింది") భావనలను కలుపుతాయి; స్కీమాలు, స్క్రిప్ట్‌లు (scripts) (స్క్రిప్ట్ అంటే ఒక సంఘటనకు స్కీమా, రెస్టారెంట్‌లో భోజనం చేయడం వంటిది) వాటిని వ్యవస్థీకరిస్తాయి.

2. భాషా నిర్మాణం మరింత లోతుగా. ధ్వనిమాలు కలిసి పదాంశాలు అవుతాయి; పదాంశాలు స్వతంత్ర (free) (ఒంటరిగా నిలుస్తాయి: ("book")) లేదా బద్ధ (bound) (("-s", "un-")) కావచ్చు. ("The boy hit the ball"), ("The ball was hit by the boy") అనే రెండు వాక్యాలకు ఒకే లోతైన నిర్మాణం ఎందుకు ఉందో, ("Visiting relatives can be boring") అనే వాక్యానికి ఒకే ఉపరితల నిర్మాణం, రెండు లోతైన నిర్మాణాలు (సందిగ్ధత) ఎందుకు ఉన్నాయో చోమ్‌స్కీ పరివర్తన వ్యాకరణం వివరిస్తుంది.

3. జీవశాస్త్ర ఆధారం. బ్రోకా ప్రాంతం (Broca's area) (ఎడమ పూర్వ లంబిక) మాట ఉత్పత్తికి సంబంధించినది; అది దెబ్బతింటే మాట నెమ్మదిగా, కష్టంగా, టెలిగ్రాఫిక్‌గా వస్తుంది (బ్రోకా / వ్యక్తీకరణ వాచాఘాతం (Broca's / expressive aphasia)). వెర్నికే ప్రాంతం (Wernicke's area) (ఎడమ శంఖ లంబిక) గ్రహణానికి సంబంధించినది; అది దెబ్బతింటే మాట ధారాళంగా వస్తుంది కానీ అర్థం ఉండదు (వెర్నికే / గ్రహణ వాచాఘాతం (Wernicke's / receptive aphasia)). కుడిచేతి వాటం గల చాలామందిలో భాష ప్రధానంగా ఎడమ అర్ధగోళం పని.

4. ద్విభాషిత్వం (bilingualism). బాల్యం నుంచే రెండు భాషలను ఒకేసారి (ఏకకాలిక) లేదా ఒకదాని తర్వాత మరొకటి (వరుస) నేర్చుకోవడం. సంకలన (additive) ద్విభాషిత్వం (రెండో భాష విలువైన మొదటి భాషకు జతవుతుంది) జ్ఞానాత్మక నమ్యతకు తోడ్పడుతుంది; వ్యవకలన (subtractive) ద్విభాషిత్వం (మొదటి భాష కోల్పోవడం) హాని చేయవచ్చు. ఇంటి భాష ఒకటి, పాఠశాల భాష మరొకటి ఉండే భారతీయ తరగతి గదులకు ఇది సంబంధించినది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.