ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు, ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ, కృత్రిమ మేధ

ముఖ్య వాస్తవాలు

నిర్వచనాలు (బినే, టెర్మన్, స్టెర్న్, వెక్స్‌లర్, థార్న్‌డైక్ మూడు రకాలు), బీఈడీ (B.Ed.) తరహా సిద్ధాంతాల జాబితా: EDU-ID-01 చూడండి. పేపర్ II అడిగే బీఏ (BA) స్థాయి అంశాలను ఈ నోట్ జోడిస్తుంది.
ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) ఆచరణాత్మక నిర్వచనం: సవాళ్లు ఎదురైనప్పుడు ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, అందుబాటులోని వనరులను సమర్థంగా వాడుకోవడం అనే సమగ్ర సామర్థ్యం.
ప్రజ్ఞా సూచికలు: బాగా అంచనా వేయడం, బాగా తర్కించడం, అర్థం చేసుకోవడం, సమస్యలు పరిష్కరించడం, పరిసరాలకు అనుగుణంగా సర్దుకోవడం, అనుభవం నుంచి నేర్చుకోవడం. "బాగా వినడం" సూచిక కాదు (2023 కీ).
ఉపగమాలు (భారతీయ బీఏ పాఠ్యపుస్తకాల్లో మూడింటిని పేర్కొంటారు, 2023 కీ మూడింటినీ ఆమోదించింది):
- మనోమితి ఉపగమం: ప్రజ్ఞను సామర్థ్యాల సమాహారంగా, ఒకే స్కోరుగా (ఐక్యూ (IQ)) చూపడం; పరీక్షా స్కోర్ల కారక విశ్లేషణ (factor analysis) ద్వారా కనుగొంటారు.
- నిర్మాణాత్మక ఉపగమం (Structural): మనోమితి సిద్ధాంతాలను సామర్థ్యాల నిర్మాణ పటాలుగా చూడటం (పైన g, కింద సమూహ, విశిష్ట కారకాలు, లేదా గిల్‌ఫోర్డ్ ఘనం).
- సమాచార ప్రక్రియణ ఉపగమం: తర్కించడంలో, సమస్యా పరిష్కారంలో ప్రజలు వాడే ప్రక్రియలు; దీని దృష్టి ప్రజ్ఞావంతుడు ఎలా ప్రవర్తిస్తాడు అనే దానిపై (2023 A–R ప్రశ్న).

సిద్ధాంతకర్త–సిద్ధాంతం పట్టిక

సిద్ధాంతకర్త	సిద్ధాంతం / నమూనా	సంవత్సరం	సారాంశం
ఆల్ఫ్రెడ్ బినే (Alfred Binet)	ఏకకారక	1905	ఒకే సాధారణ సామర్థ్యం ("సద్బుద్ధి")
చార్లెస్ స్పియర్‌మన్ (Charles Spearman)	ద్వికారక	1904	g (సాధారణ) + s (విశిష్ట)
ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్	బహుకారక	1920లు	అనేక వేర్వేరు బంధాలు; అమూర్త, సామాజిక, యాంత్రిక
గాడ్‌ఫ్రే థామ్సన్ (Godfrey Thomson)	ప్రతిచయనం	1916	ప్రతి పరీక్ష అనేక చిన్న సామర్థ్యాల నమూనాను తీసుకుంటుంది
ఎల్.ఎల్. థర్‌స్టన్ (L.L. Thurstone)	ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు	1938	7 సమూహ కారకాలు, ఒకే g లేదు
పి.ఇ. వెర్నన్ (P.E. Vernon) (బర్ట్ తర్వాత)	అధికార శ్రేణి	1950	g → v:ed, k:m → చిన్న సమూహ → విశిష్ట
ఆర్థర్ జెన్సన్ (Arthur Jensen)	అధికార శ్రేణి, రెండు స్థాయిలు	1969	స్థాయి I సాహచర్య, స్థాయి II సంజ్ఞానాత్మక
జె.పి. గిల్‌ఫోర్డ్	ప్రజ్ఞా నిర్మాణ నమూనా	1967	ప్రక్రియలు × విషయాలు × ఉత్పన్నాలు = 120
ఆర్.బి. కాటెల్ (R.B. Cattell) (జె. హార్న్‌తో)	ద్రవ, స్ఫటిక	1940లు–60లు	Gf తర్కం, Gc జ్ఞానం
హోవర్డ్ గార్డనర్ (Howard Gardner)	బహుళ ప్రజ్ఞలు	1983	7, తర్వాత 8 స్వతంత్ర ప్రజ్ఞలు
రాబర్ట్ స్టెర్న్‌బర్గ్ (Robert Sternberg)	త్రిముఖ	1985	అంశాత్మక, అనుభవాత్మక, సందర్భోచిత
జె.పి. దాస్ (J.P. Das), నాగ్లియేరి, కిర్బీ	పాస్	1994	ప్రణాళిక, అవధానం, ఏకకాలిక, వరుసక్రమ

థర్‌స్టన్ 7 ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు (PMAs): భాషా గ్రహణం, పద ధారాళత, సంఖ్య, స్థలం, జ్ఞాపకశక్తి, ప్రత్యక్ష వేగం, తార్కికత.
గార్డనర్ ఎనిమిది ప్రజ్ఞలు, ఒక్కొక్కటి ఒక్క వాక్యంలో:
- భాషా ప్రజ్ఞ (Linguistic): భాషను ధారాళంగా, నమ్యంగా వాడటం.
- తార్కిక-గణిత ప్రజ్ఞ (Logical-mathematical): అమూర్త తర్కం, ప్రతీకలు, సంఖ్య, తర్కశాస్త్రం.
- ప్రాదేశిక ప్రజ్ఞ (Spatial): మానసిక చిత్రాలను ఏర్పరచడం, వాడటం, మార్చడం (2023 కీ).
- సంగీత ప్రజ్ఞ (Musical): శ్రుతి, లయ, స్వరం పట్ల సున్నితత్వం.
- శారీరక-చలన ప్రజ్ఞ (Bodily-kinaesthetic): శరీరం మొత్తాన్ని లేదా చేతులను నైపుణ్యంతో వాడటం.
- అంతర్‌వ్యక్తిగత ప్రజ్ఞ (Interpersonal): ఇతరుల ఉద్దేశాలు, భావాలను అర్థం చేసుకోవడం.
- స్వీయ ప్రజ్ఞ (Intrapersonal): తన సొంత భావాలు, బలాలు, గుర్తింపును తెలుసుకోవడం.
- ప్రకృతి ప్రజ్ఞ (Naturalist): మొక్కలు, జంతువులు, ప్రకృతిలోని నమూనాలను గుర్తించడం (తర్వాత, 1990లలో చేర్చారు).
స్టెర్న్‌బర్గ్ మూడు: అంశాత్మక (componential) = విశ్లేషణాత్మక, అనుభవాత్మక (experiential) = సృజనాత్మక, సందర్భోచిత (contextual) = ఆచరణాత్మక ("లోకజ్ఞానం").
పాస్ నమూనా ఎ.ఆర్. లూరియా (A.R. Luria) ప్రతిపాదించిన మెదడు మూడు క్రియాత్మక విభాగాలపై ఆధారపడుతుంది; కాగ్నిటివ్ అసెస్‌మెంట్ సిస్టమ్ (Cognitive Assessment System, CAS) ద్వారా పరీక్షిస్తారు.
ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ (Emotional intelligence, EI): సలోవే, మేయర్ (Salovey and Mayer) (1990) మొదట నిర్వచించారు; గోల్‌మన్ (Goleman) (1995) ఐదు అంశాలతో దాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. నమూనాలు, శాఖలు, పరీక్షలు: MAB-EI-01 చూడండి.
కృత్రిమ మేధ (Artificial intelligence, AI): డార్ట్‌మౌత్ సమావేశం, 1956 కోసం జాన్ మెకార్తీ (John McCarthy) సృష్టించిన పదం. యంత్ర ప్రజ్ఞకు అలన్ ట్యూరింగ్ (Alan Turing) పరీక్ష: 1950.
సంబంధవాదం (Connectionism) = సరళమైన, పరస్పరం అనుసంధానమైన యూనిట్లతో కూడిన కృత్రిమ నాడీ జాలాల (artificial neural networks) ద్వారా మనస్సును వివరించడం; దీని ప్రధాన నమూనా సమాంతర వితరణ ప్రక్రియణ (parallel distributed processing, PDP) (రుమెల్‌హార్ట్, మెక్‌క్లెలాండ్ (Rumelhart and McClelland), 1986) (2023 కీ).

వివరణ

1. మనోమితి, సమాచార ప్రక్రియణ: పక్కపక్కన

	మనోమితి	సమాచార ప్రక్రియణ
అడిగేది	ఎంత, ఏ సామర్థ్యాలు	వ్యక్తి ఎలా ఆలోచిస్తాడు
పద్ధతి	పరీక్షా స్కోర్ల కారక విశ్లేషణ	ఒక కృత్యంలోని సోపానాల విశ్లేషణ
ఫలితం	ఐక్యూ, కారక స్కోర్లు	ప్రక్రియా వివరణ (ఉదా. పాస్)
సిద్ధాంతాలు	స్పియర్‌మన్, థర్‌స్టన్, గిల్‌ఫోర్డ్, కాటెల్	స్టెర్న్‌బర్గ్, దాస్ (పాస్)

గార్డనర్ సిద్ధాంతాన్ని సాధారణంగా ఆధునిక "బహుళ సామర్థ్యాల" దృక్పథాలతో కలిపి బోధిస్తారు; అది కారక విశ్లేషణపై కాకుండా మెదడు దెబ్బతిన్నవారు, బాల ప్రతిభావంతులు, సావంట్ల (savants) నుంచి వచ్చిన ఆధారాలపై నిలుస్తుంది.

2. ఒక కారకం నుంచి అనేక కారకాలకు. ఒక మానసిక పరీక్షలో బాగా చేసినవారు ఇతర పరీక్షల్లోనూ బాగా చేస్తారని (సానుకూల సహసంబంధాలు) స్పియర్‌మన్ గమనించి, ఆ ఉమ్మడి భాగాన్ని g అన్నారు; ప్రతి పరీక్షకు మిగిలిన నైపుణ్యం s. అనేక పరీక్షలపై థర్‌స్టన్ చేసిన కారక విశ్లేషణ ఒకే g కాకుండా ఏడు దాదాపు వేర్వేరు కారకాలను ఇచ్చింది, వాటిపై ఆయన పీఎంఏ (PMA) పరీక్షను రూపొందించారు. ఒక పరీక్షా స్కోరు అనేక చిన్న స్వతంత్ర సామర్థ్యాల నమూనా అని, కాబట్టి సహసంబంధాలు ఒకే g వల్ల కాకుండా అతివ్యాప్తి వల్ల వస్తాయని థామ్సన్ అన్నారు. అధికార శ్రేణి (hierarchical) నమూనాలు ఈ రెండింటినీ సమన్వయం చేస్తాయి: వెర్నన్ పైన g ఉంచి, తర్వాత రెండు ప్రధాన సమూహ కారకాలు v:ed (భాషా–విద్యా), k:m (ఆచరణాత్మక–యాంత్రిక–ప్రాదేశిక), ఆ తర్వాత చిన్న సమూహ కారకాలు, విశిష్ట కారకాలు ఉంచారు.

3. జెన్సన్ రెండు స్థాయిలు (2023 జతపరిచే ప్రశ్న ఆయనను "Jansen" అని పేర్కొంది)

స్థాయి I, సాహచర్య అభ్యసనం (associative learning): ఫలితం దాదాపు ఇన్‌పుట్ లాగే ఉంటుంది; బట్టీ జ్ఞాపకం, అంకెల విస్తృతి (digit span).
స్థాయి II, సంజ్ఞానాత్మక సామర్థ్యం (cognitive competence): ఇన్‌పుట్ రూపాంతరం చెందుతుంది; తర్కం, అమూర్తీకరణ, సమస్యా పరిష్కారం.

స్థాయి Iలో అన్ని సమూహాలూ ఒకేలా ఉంటాయని, స్థాయి II g ని అనుసరిస్తుందని జెన్సన్ వాదించారు; సమూహ తేడాలపై ఆయన వాదనలు తీవ్ర వివాదానికి గురయ్యాయి.

4. గిల్‌ఫోర్డ్ ఘనం. మూడు ముఖాలు: ప్రక్రియలు (operations) (మనస్సు ఏమి చేస్తుంది: సంజ్ఞానం, జ్ఞాపకం, అపసారి ఉత్పాదన, అభిసారి ఉత్పాదన, మూల్యాంకనం), విషయాలు (contents) (దేనిపై పనిచేస్తుంది: చిత్రరూప, ప్రతీకాత్మక, అర్థసంబంధ, ప్రవర్తనాత్మక), ఉత్పన్నాలు (products) (ఫలితం రూపం: యూనిట్లు, వర్గాలు, సంబంధాలు, వ్యవస్థలు, రూపాంతరాలు, సూచితార్థాలు). 5 × 4 × 6 = 120 సామర్థ్యాలు (1967). చిత్రరూప విషయాన్ని దృశ్య, శ్రవణ అని విభజిస్తే 5 × 5 × 6 = 150, ఇది ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ ఇచ్చే సంఖ్య; తర్వాత జ్ఞాపకాన్ని విభజించడంతో 180 అవుతుంది. పూర్తి పట్టిక: EDU-ID-01. అపసారి ఉత్పాదన సృజనాత్మకతకు మూలం (EDU-ID-03 చూడండి).

5. కాటెల్ ద్రవ, స్ఫటిక ప్రజ్ఞ

ద్రవ ప్రజ్ఞ (Fluid, Gf): కొత్త సమస్యల పరిష్కారం, సంబంధాలను చూడటం, సంస్కృతి ప్రభావం తక్కువ; నాడీ వ్యవస్థతో ముడిపడి ఉంటుంది; 20లలో గరిష్ఠానికి చేరి, తర్వాత నెమ్మదిగా తగ్గుతుంది.
స్ఫటిక ప్రజ్ఞ (Crystallised, Gc): విద్య, సంస్కృతి నుంచి వచ్చిన పదజాలం, వాస్తవాలు, నైపుణ్యాలు; ఉత్తర వయోజన దశ వరకు పెరుగుతూనే ఉంటుంది.

సంస్కృతి నిష్పాక్షిక పరీక్షలు (రావెన్ పరీక్ష, కాటెల్ సొంత కల్చర్ ఫెయిర్ టెస్ట్ (Culture Fair Test)) Gf ని కొలవడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. తర్వాతి కాటెల్–హార్న్–కారల్ (Cattell–Horn–Carroll, CHC) నమూనా దీన్ని కారల్ మూడు అంచెల నమూనా (1993)తో కలుపుతుంది.

6. స్టెర్న్‌బర్గ్ త్రిముఖ ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతం (triarchic theory), వివరంగా

ఉపసిద్ధాంతం	ప్రజ్ఞ	ఏమి చేస్తుంది	ఉదాహరణ
అంశాత్మక	విశ్లేషణాత్మక	విశ్లేషించడం, పోల్చడం, అంచనా వేయడం	పరీక్షల్లో టాపర్
అనుభవాత్మక	సృజనాత్మక	కొత్త పనులను ఎదుర్కోవడం; పాతవాటిని స్వయంచాలకం చేయడం	ఆవిష్కర్త, కళాకారుడు
సందర్భోచిత	ఆచరణాత్మక	పరిసరాలకు అనుగుణంగా మారడం, వాటిని మలచడం లేదా ఎంచుకోవడం	విజయవంతమైన వ్యాపారి

అంశాలు మూడు రకాలు: అధి అంశాలు (metacomponents) (ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకనం), నిర్వహణ అంశాలు (performance components) (ప్రణాళికను అమలు చేయడం), జ్ఞాన సముపార్జన అంశాలు (knowledge-acquisition components) (కొత్త విషయాలు నేర్చుకోవడం). మూడింటి సమతుల్యతను స్టెర్న్‌బర్గ్ తర్వాత సఫల ప్రజ్ఞ (successful intelligence) అన్నారు.

7. పాస్ నమూనా

ప్రక్రియ	ఏమి చేస్తుంది	లూరియా విభాగం / మెదడు ప్రాంతం
అవధానం-ఉద్రేకం (Attention-arousal)	అప్రమత్తంగా ఉండటం, సరైన ఉద్దీపనలపై శ్రద్ధ పెట్టడం	విభాగం 1: మెదడు కాండం, జాలక వ్యవస్థ
ఏకకాలిక (Simultaneous)	భాగాలను ఒక సమగ్రంగా కలపడం (నమూనాలు, సంబంధాలు)	విభాగం 2: ఆక్సిపిటల్-పెరైటల్
వరుసక్రమ (Successive)	అంశాలను వరుస క్రమంలో నిర్వహించడం (క్రమాలు, మాట)	విభాగం 2: ఫ్రంటో-టెంపోరల్
ప్రణాళిక (Planning)	వ్యూహాలను ఎంచుకోవడం, వాడటం, తనిఖీ చేయడం	విభాగం 3: ఫ్రంటల్ లోబ్‌లు

ఉద్రేకం మరీ ఎక్కువైనా, మరీ తక్కువైనా పనితీరు దెబ్బతింటుంది. ప్రణాళిక కేంద్ర, "కార్యనిర్వాహక" ప్రక్రియ. ఒడిశాలో జన్మించిన దాస్ ఈ పనిలో ఎక్కువ భాగం కెనడాలోని ఆల్బెర్టా విశ్వవిద్యాలయంలో చేశారు; అభ్యసన ఇబ్బందులను నిర్ధారించడానికి సీఏఎస్ (CAS)ను వాడతారు.

8. అనువంశికత, పరిసరాలు. కవలల, దత్తత అధ్యయనాలు (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ పేర్కొన్నట్లు): ఐక్యూ సహసంబంధం కలిసి పెరిగిన ఏకాండజ కవలలకు సుమారు 0.90, విడిగా పెరిగిన ఏకాండజ కవలలకు 0.72, కలిసి పెరిగిన ద్వియాండజ కవలలకు సుమారు 0.60, కలిసి పెరిగిన తోబుట్టువులకు 0.50, విడిగా పెరిగిన తోబుట్టువులకు 0.25. దత్తత పిల్లల ఐక్యూ వయసు పెరిగే కొద్దీ వారి జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రుల ఐక్యూకు దగ్గరవుతుంది. అయినా వంచన ఐక్యూను తగ్గిస్తుంది, సుసంపన్నత (పోషణ, పాఠశాల విద్య, ఉత్తేజకరమైన ఇళ్లు) దాన్ని పెంచుతుంది: అనువంశికత ఒక పరిధిని నిర్ణయిస్తుంది, ఆ పరిధిలో వ్యక్తి ఎక్కడ నిలుస్తాడో పరిసరాలు నిర్ణయిస్తాయి.

9. సంస్కృతి, ప్రజ్ఞ. పాశ్చాత్య పరీక్షలు వేగం, విశ్లేషణ, అమూర్త తర్కానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి ("సాంకేతిక ప్రజ్ఞ (technological intelligence)"). జ్ఞానాన్ని ఆత్మపరిశీలన, సామాజిక బంధాలతో కలిపే భారతీయ సమగ్ర (integral) దృక్పథాన్ని (బుద్ధి) ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ నాలుగు సామర్థ్యాల కింద వర్ణిస్తుంది: సంజ్ఞానాత్మక సామర్థ్యం, సామాజిక సామర్థ్యం, ఉద్వేగ సామర్థ్యం, వ్యవస్థాపక సామర్థ్యం. స్టెర్న్‌బర్గ్ ప్రజ్ఞను సందర్భోచితం అంటారు: ఏది ప్రజ్ఞావంతమైనదో సంస్కృతిపై ఆధారపడుతుంది.

10. ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ (సంక్షిప్తం; పూర్తి నోట్ MAB-EI-01). ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ = తన, ఇతరుల ఉద్వేగాలను గ్రహించడం, అర్థం చేసుకోవడం, వాడుకోవడం, నిర్వహించడం అనే సామర్థ్యం. ఉద్వేగ ప్రజ్ఞావంతుడు శరీర భాష, స్వరం నుంచి భావాలను చదువుతాడు, ఉద్వేగాలను ఆలోచనలతో ముడిపెడతాడు, తీవ్ర ఉద్వేగాలను నియంత్రిస్తాడు. అనువర్తనాలు: మంత్రణం, ప్రొబేషన్ పని (కోపాన్ని నియంత్రించడం, నేరస్థులు, బాధితుల పట్ల సహానుభూతి), పనిలో నాయకత్వం, జట్టుకృషి, పాఠశాలల్లో ఉద్వేగ అక్షరాస్యత, జీవన నైపుణ్యాల కార్యక్రమాలు. ఐక్యూలా కాకుండా, ఉద్వేగ ప్రజ్ఞను శిక్షణతో పెంచవచ్చు.

11. కృత్రిమ మేధ: రెండు సంప్రదాయాలు

	ప్రతీకాత్మక కృత్రిమ మేధ	సంబంధవాదం
మనస్సు నమూనా	ప్రతీకలపై పనిచేసే నియమాలు	సరళమైన యూనిట్ల జాలం
జ్ఞానం ఎక్కడ నిల్వ	స్పష్టమైన నియమాలు, వాస్తవాలు	అనుసంధానాల బలాలు (భారాలు)
ప్రక్రియణ	వరుసగా, దశలవారీగా	సమాంతరంగా, వితరణగా
ఉదాహరణలు	లాజిక్ థియరిస్ట్, జీపీఎస్ (GPS), నిపుణ వ్యవస్థలు	పర్సెప్ట్రాన్, పీడీపీ నమూనాలు, డీప్ లెర్నింగ్

పీడీపీ: అనేక సరళ యూనిట్లు ఒకేసారి పనిచేస్తాయి; ఒక జ్ఞాపకం లేదా భావన ఒకేచోట నిల్వ కాకుండా అనేక యూనిట్లలో విస్తరించిన నమూనాగా ఉంటుంది; అనుభవం నుంచి భారాలను సర్దుబాటు చేసుకుంటూ జాలం నేర్చుకుంటుంది (ఉదా. బ్యాక్-ప్రొపగేషన్ (back-propagation), 1986). అలాంటి జాలాలు నమూనాలను గుర్తిస్తాయి, సాధారణీకరిస్తాయి, దెబ్బతిన్నప్పుడు మెదడులాగే క్రమంగా క్షీణిస్తాయి.
మైలురాళ్లు: మెకలక్, పిట్స్ (McCulloch and Pitts) నమూనా నాడీకణం (1943); ట్యూరింగ్ పరీక్ష (1950); డార్ట్‌మౌత్, మెకార్తీ (1956); న్యూవెల్, సైమన్ లాజిక్ థియరిస్ట్ (Logic Theorist) (1956), జనరల్ ప్రాబ్లమ్ సాల్వర్ (General Problem Solver) (1957); రోసెన్‌బ్లాట్ పర్సెప్ట్రాన్ (perceptron) (1958); నిర్దేశరహిత చికిత్సకుడిని అనుకరించిన ప్రోగ్రామ్ ఎలిజా (ELIZA) (వైజెన్‌బామ్, 1966); మైసిన్ (MYCIN) వంటి నిపుణ వ్యవస్థలు (1970లు, వైద్య నిర్ధారణ); పీడీపీ సంపుటాలు (1986); నేటి డీప్ లెర్నింగ్, లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్స్.
మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రానికి అనువర్తనాలు: ఆలోచన, జ్ఞాపకశక్తి సిద్ధాంతాలను పరీక్షించడానికి కంప్యూటర్ అనుకరణ; నిపుణ వ్యవస్థలు, కంప్యూటర్ ఆధారిత (అనుకూల) పరీక్షలు; బోధనా వ్యవస్థలు; మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణలో స్క్రీనింగ్, సహాయక చాట్‌బాట్‌లు; వికలాంగులకు రోబోలు, సహాయక సాధనాలు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ఒక వ్యక్తికి ఎంత ప్రజ్ఞ ఉందో సమాచార ప్రక్రియణ ఉపగమం కొలుస్తుంది." ✓ ప్రజ్ఞావంతుడు ఎలా ఆలోచిస్తాడో, ప్రవర్తిస్తాడో అది అధ్యయనం చేస్తుంది; "ఎంత" అనేది మనోమితి ఉపగమం.
✗ "జెన్సన్ త్రిముఖ సిద్ధాంతం ఇచ్చారు." ✓ జెన్సన్ = అధికార శ్రేణి, స్థాయి I, స్థాయి II; స్టెర్న్‌బర్గ్ = త్రిముఖ.
✗ "వెర్నన్ నమూనాలో ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు ఉంటాయి." ✓ వెర్నన్ = అధికార శ్రేణి (g, v:ed, k:m); థర్‌స్టన్ = ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు.
✗ "బినే బహుకారక సిద్ధాంతం ఇచ్చారు." ✓ బినే దృక్పథం ఏకకారక (ఒకే సాధారణ సామర్థ్యం); బహుకారక = థార్న్‌డైక్.
✗ "ద్రవ ప్రజ్ఞ విద్యతో వృద్ధాప్యం వరకు పెరుగుతుంది." ✓ అది స్ఫటిక ప్రజ్ఞ; ద్రవ ప్రజ్ఞ పూర్వ వయోజన దశలో గరిష్ఠానికి చేరుతుంది.
✗ "ప్రాదేశిక ప్రజ్ఞ అంటే శరీర నైపుణ్యం." ✓ ప్రాదేశిక = మానసిక చిత్రాలను ఏర్పరచడం, వాడటం, మార్చడం; శరీరం = శారీరక-చలన ప్రజ్ఞ.
✗ "పాస్ అంటే ప్రత్యక్షం, అవధానం, వేగం, క్రమం." ✓ ప్రణాళిక, అవధానం-ఉద్రేకం, ఏకకాలిక, వరుసక్రమ (జె.పి. దాస్).
✗ "పీడీపీ నమూనా నాడీ జాలాలు / సాహచర్యవాదం అనే నమూనాకు చెందినది." ✓ దాని నమూనా సంబంధవాదం.
✗ "ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ అనే పదాన్ని గోల్‌మన్ సృష్టించారు." ✓ సలోవే, మేయర్ (1990); గోల్‌మన్ (1995) దాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
✗ "కృత్రిమ మేధ అనే పదాన్ని ట్యూరింగ్ సృష్టించారు." ✓ జాన్ మెకార్తీ, 1956; ట్యూరింగ్ పరీక్షను ప్రతిపాదించారు (1950).

త్వరిత పునశ్చరణ

ఉపగమాలు: మనోమితి (ఎంత; కారకాలు), నిర్మాణాత్మక, సమాచార ప్రక్రియణ (ఎలా ఆలోచిస్తాడు, ప్రవర్తిస్తాడు).
బినే ఏకకారక; స్పియర్‌మన్ 1904 g + s; థార్న్‌డైక్ బహుకారక; థామ్సన్ ప్రతిచయనం; థర్‌స్టన్ 1938 ఏడు ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు.
అధికార శ్రేణి: వెర్నన్ 1950 (g, v:ed, k:m); జెన్సన్ 1969 స్థాయి I సాహచర్య, స్థాయి II సంజ్ఞానాత్మక.
గిల్‌ఫోర్డ్ 1967: 5 ప్రక్రియలు × 4 విషయాలు × 6 ఉత్పన్నాలు = 120 (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ 150).
కాటెల్: ద్రవ (కొత్త సమస్యలు, వయసుతో తగ్గుతుంది), స్ఫటిక (జ్ఞానం, పెరుగుతూనే ఉంటుంది).
గార్డనర్ 1983: 7 + ప్రకృతి = 8; ప్రాదేశిక = మానసిక చిత్రాలు.
స్టెర్న్‌బర్గ్ 1985: విశ్లేషణాత్మక (అంశాత్మక), సృజనాత్మక (అనుభవాత్మక), ఆచరణాత్మక (సందర్భోచిత).
పాస్ (దాస్, నాగ్లియేరి, కిర్బీ; లూరియా): ప్రణాళిక, అవధానం, ఏకకాలిక, వరుసక్రమ; సీఏఎస్.
ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ: సలోవే, మేయర్ 1990, గోల్‌మన్ 1995 (MAB-EI-01).
కృత్రిమ మేధ: మెకార్తీ 1956, ట్యూరింగ్ పరీక్ష 1950; సంబంధవాదం = నాడీ జాలాలు; పీడీపీ = రుమెల్‌హార్ట్, మెక్‌క్లెలాండ్ 1986.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. బలమైన, బలహీన కృత్రిమ మేధ. బలహీన (పరిమిత) కృత్రిమ మేధ (Weak AI): యంత్రాలు పరిమిత పనుల్లో (చదరంగం, అనువాదం) ప్రజ్ఞావంతమైన ప్రవర్తనను అనుకరిస్తాయి. బలమైన కృత్రిమ మేధ (Strong AI): తగిన విధంగా ప్రోగ్రామ్ చేసిన యంత్రం నిజంగా అర్థం చేసుకుంటుంది, దానికి మనస్సు ఉంటుంది. ప్రతీకల నియమాలను పాటించడం అర్థం చేసుకోవడం కాదని, కాబట్టి ట్యూరింగ్ పరీక్షలో నెగ్గడం సరిపోదని జాన్ సెర్ల్ (John Searle) చైనీస్ గది (Chinese room) (1980) వాదిస్తుంది. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర ఆసక్తి: కృత్రిమ మేధ నమూనాలను విజయంతోనే కాకుండా మనుషుల పొరపాట్లు, ప్రతిచర్య కాలాలతో కూడా పోల్చి పరీక్షిస్తారు.

2. "కారకం" చర్చ ఎందుకు ముగియలేదు. ఎంచుకున్న పరీక్షలు, వాడిన భ్రమణ పద్ధతిని బట్టి కారక విశ్లేషణ వేర్వేరు సమాధానాలు ఇస్తుంది: స్పియర్‌మన్ పద్ధతి ఒకే g వైపు మొగ్గింది, థర్‌స్టన్ భ్రమణం అనేక కారకాల వైపు మొగ్గింది. థర్‌స్టన్ ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలను సాధారణ నమూనాల్లో కొలిచినప్పుడు అవి ఒకదానితో ఒకటి సహసంబంధం చూపాయి, దీంతో ద్వితీయ స్థాయి g తిరిగి వచ్చింది. అధికార శ్రేణి నమూనాలు (వెర్నన్, కారల్, సీహెచ్‌సీ) నేడు చాలామంది పరీక్షా రూపకర్తలు వాడే రాజీ మార్గం.

3. గార్డనర్, స్టెర్న్‌బర్గ్‌లపై విమర్శలు. గార్డనర్ "ప్రజ్ఞల్లో" చాలావరకు ప్రతిభలు లేదా వ్యక్తిత్వ లక్షణాలని, వాటిని వేర్వేరుగా కొలవడం కష్టమని విమర్శకులు అంటారు. స్టెర్న్‌బర్గ్ ఆచరణాత్మక ప్రజ్ఞ (నిగూఢ జ్ఞాన పరీక్షలు) ఉద్యోగ విజయాన్ని పాక్షికంగా ఐక్యూకు మించి అంచనా వేస్తుంది, కానీ అది g తో అతివ్యాప్తి చెందుతుందని విమర్శకులు కనుగొన్నారు. అయినా రెండు సిద్ధాంతాలూ బోధనను ప్రభావితం చేశాయి: ఒకే భావనను అనేక విధాలుగా బోధించడం, కాగితపు పరీక్షలకు మించిన మూల్యాంకనం.

4. సాహచర్యవాదం → సంబంధవాదం. థార్న్‌డైక్ అభ్యసన సిద్ధాంతాన్ని కూడా "సంబంధవాదం" (ఉద్దీపన–ప్రతిస్పందన బంధాలు) అనేవారు. 1980ల పీడీపీ సంబంధవాదం వేరు: అది యూనిట్లు, భారాల జాలాలను వాడుతుంది, నియమాలను ప్రోగ్రామ్ చేయకుండానే అభ్యసనం నుంచి అవి ఉద్భవించగలవని వాదిస్తుంది. అనుసంధానాల నుంచి మనస్సు జ్ఞానాన్ని నిర్మిస్తుందనే పాత సాహచర్యవాద (associationist) భావన రెండింటిలోనూ ఉంది; అందుకే "సాహచర్యవాదం" ఒక ఆకర్షణీయమైన తప్పుడు ఎంపిక.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.