ప్రత్యక్షణ వ్యవస్థీకరణ, స్థిరత్వం, లోతు, రంగు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ప్రత్యక్షణ వ్యవస్థీకరణ (perceptual organisation): భాగాలను గమనించక ముందే మనసు సంవేదన అంశాలను సంపూర్ణాలుగా (ఆకారం) సమూహపరుస్తుంది. దీనిని మొదట గెస్టాల్ట్ సంప్రదాయం (వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా) అధ్యయనం చేసింది; నియమాలను మాక్స్ వర్థీమర్ (Max Wertheimer, 1923) ప్రతిపాదించాడు. గెస్టాల్ట్ నేపథ్యం (పదానికి అర్థం, స్థాపకులు, అంతర్దృష్టి) EDU-LR-04లో ఉంది.
గెస్టాల్ట్ సమూహీకరణ నియమాలు: సామీప్యం (proximity), సారూప్యం (similarity), సంవృతి (closure), అవిచ్ఛిన్నత (continuity, మంచి కొనసాగింపు), ఉమ్మడి గమనం (common fate) (కలిసి కదిలేవి ఒక సమూహంగా కనిపిస్తాయి), సౌష్ఠవం, ప్రధాన నియమం ప్రాగ్నాంజ్ (Prägnanz) (సరళత, "మంచి ఆకృతి"). తరగతి గది ఉదాహరణలు EDU-LR-04లో ఉన్నాయి.
ఆకృతి–నేపథ్యం (figure-ground): ఆకారం లేని నేపథ్యం నుంచి ప్రత్యేకంగా నిలిచే ఆకృతిని (ఆకారం ఉన్నది, ముందు ఉన్నది, "వస్తువు లాంటిది") చూస్తాం. డెన్మార్క్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త ఎడ్గర్ రూబిన్ (Edgar Rubin) (1915) దీనిని అధ్యయనం చేశాడు; అతని పూలకుండీ-ముఖాలు చిత్రం ఒక పరివర్తనీయ పటం (reversible figure). మరో పరివర్తనీయ పటం: నెకర్ ఘనం (Necker cube) (1832).
లోతు ప్రత్యక్షం (depth perception) = దృష్టిపటల ప్రతిబింబం రెండు కొలతలదే అయినా ప్రపంచాన్ని మూడు కొలతల్లో చూడటం, దూరాన్ని అంచనా వేయడం.
ద్వినేత్ర సూచికలు (binocular cues, రెండు కళ్లూ అవసరం): దృష్టిపటల అసమానత (retinal disparity) (ఒక్కో కంటికి కొంచెం భిన్నమైన ప్రతిబింబం అందుతుంది; మెదడు వాటిని కలుపుతుంది = త్రిమితీయ దృష్టి, stereopsis), అభిసరణ (convergence) (దగ్గరి వస్తువులకు కళ్లు లోపలికి తిరుగుతాయి).
ఏకనేత్ర సూచికలు (monocular cues, ఒక కన్ను చాలు):
- చిత్రాత్మక (pictorial): సాపేక్ష పరిమాణం, అతివ్యాప్తి (interposition), రేఖీయ దృక్కోణం (linear perspective) (సమాంతర రేఖలు దూరంలో కలుస్తాయి), అల్లిక ప్రవణత (texture gradient), వాతావరణ దృక్కోణం (aerial perspective) (దూరపు వస్తువులు మసకగా, నీలంగా), తలంలో ఎత్తు (సాపేక్ష ఎత్తు), కాంతి, నీడ;
- చలన సంబంధిత: చలన దృష్టిభేదం (motion parallax) (దగ్గరి వస్తువులు వేగంగా దూసుకెళ్తున్నట్లు, దూరపువి నెమ్మదిగా కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాయి);
- శరీరధర్మ సంబంధిత: కటక సర్దుబాటు (accommodation) (దృష్టి కేంద్రీకరణకు కటకం ఆకారం మారుతుంది).
దృశ్య అగాధం (visual cliff): ఎలినార్ గిబ్సన్, రిచర్డ్ వాక్ (Eleanor Gibson and Richard Walk, 1960); సుమారు 6–14 నెలల వయసున్న చాలా మంది శిశువులు "లోతైన" వైపు పాకడానికి నిరాకరించారు, కాబట్టి లోతు ప్రత్యక్షం తొలి దశలోనే ఉంటుంది.
దృష్టిపటలం (retina): దండాలు (rods) (సుమారు 120 మిలియన్లు; మసక కాంతి, నలుపు-తెలుపు, రాత్రి దృష్టి), శంకువులు (cones) (సుమారు 6 మిలియన్లు; ప్రకాశవంతమైన కాంతి, రంగు, సూక్ష్మ వివరాలు; ఫోవియాలో దట్టంగా ఉంటాయి).
వర్ణ దృష్టి: సాధారణ దృష్టి ఉన్నవారికి మూడు రకాల శంకువులు ఉంటాయి: S (తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం, "నీలం"), M (మధ్యస్థం, "ఆకుపచ్చ"), L (ఎక్కువ, "ఎరుపు"). దృశ్య కాంతి సుమారు 400–700 నానోమీటర్లు.
రంగుకు మూడు కొలతలు: వర్ణఛాయ (hue) (తరంగదైర్ఘ్యం నిర్ణయిస్తుంది), సంతృప్తత (saturation) (స్వచ్ఛత), ప్రకాశం (brightness) (తీవ్రత).
వర్ణ సిద్ధాంతాలు:
- త్రివర్ణ సిద్ధాంతం (trichromatic, యంగ్-హెల్మ్‌హోల్ట్జ్): థామస్ యంగ్ (Young) (1802), హెర్మన్ వాన్ హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ (1850ల దశకం); మూడు రకాల గ్రాహకాలు, ప్రతి రంగు = వాటి ఉత్పాదనల మిశ్రమం;
- విరుద్ధ ప్రక్రియ సిద్ధాంతం (opponent-process): ఎవాల్డ్ హెరింగ్ (Hering) (1870ల దశకం); మూడు వ్యతిరేక జతలు: ఎరుపు–ఆకుపచ్చ, నీలం–పసుపు, నలుపు–తెలుపు; వ్యతిరేక అనుబింబాలను (negative afterimages) వివరిస్తుంది;
- ద్వి-ప్రక్రియ (మండల) సిద్ధాంతం (dual-process / zone theory): హర్విచ్, జేమ్సన్ (1957); శంకువుల వద్ద త్రివర్ణ, వాటి తర్వాత (గాంగ్లియాన్ కణాలు, థాలమస్) విరుద్ధ ప్రక్రియ.
వర్ణాంధత్వం (colour blindness): ఎక్కువగా ఎరుపు-ఆకుపచ్చ; X క్రోమోజోమ్ ద్వారా వంశపారంపర్యంగా వస్తుంది, కాబట్టి స్త్రీల (1% కంటే తక్కువ) కంటే పురుషుల్లో (సుమారు 8%) చాలా ఎక్కువ; ఇషిహారా పలకల (Ishihara plates) (1917)తో పరీక్షిస్తారు. ఒక రకం శంకువు లేకపోతే = ద్వివర్ణ దృష్టి (dichromat); ఏదీ పనిచేయకపోతే = ఏకవర్ణ దృష్టి (monochromat).
కాల ప్రత్యక్షం: కాలానికి జ్ఞానేంద్రియం లేదు; మానసిక సంఘటనలు, అంతర్గత "గడియారం" నుంచి దానిని అంచనా వేస్తాం. వీరార్డ్ నియమం (Vierordt's law, 1868): చిన్న వ్యవధులను ఎక్కువగా, పెద్ద వ్యవధులను తక్కువగా అంచనా వేస్తాం.
ప్రత్యక్షణ స్థిరత్వం (perceptual constancy): దృష్టిపటల ప్రతిబింబం మారినా వస్తువులను స్థిరంగా (అదే పరిమాణం, ఆకారం, ప్రకాశం, రంగు) చూడటం. రకాలు: పరిమాణ, ఆకార, ప్రకాశ (తేజస్సు), వర్ణ, స్థాన స్థిరత్వం.
భ్రాంతి (illusion): నిజమైన ఉద్దీపనను తప్పుగా ప్రత్యక్షించడం; ఇది చాలా మందికి ఒకేలా కలుగుతుంది (ఉద్దీపనే లేని విభ్రాంతి (hallucination)కి భిన్నం). ప్రసిద్ధమైనవి: ముల్లర్-లయర్ (Müller-Lyer) (1889), పోంజో (Ponzo) (1911), ఏమ్స్ గది (Ames room) (1946), చంద్ర భ్రాంతి, ఫై దృగ్విషయం (phi phenomenon) (వర్థీమర్, 1912, ఆభాస చలనం), స్వయంచలన ప్రభావం (autokinetic effect).
ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధత (perceptual set): అంచనా, ప్రేరణ, ఉద్వేగం, గత అనుభవం, విలువలు, సంస్కృతి వల్ల ఏర్పడే, ఒక నిర్దిష్ట విధంగా ప్రత్యక్షించే సంసిద్ధత.
ఎవరు ఏం చెప్పారు: జె.జె. గిబ్సన్: ప్రత్యక్ష (పర్యావరణ) ప్రత్యక్షం, అల్లిక ప్రవణతలు, అఫర్డెన్స్‌లు (affordances) (2023లో "ప్రత్యక్షణ సిద్ధాంతం"గా అడిగారు). రిచర్డ్ గ్రెగరీ: ప్రత్యక్షం ఒక పరికల్పన (పై నుంచి కిందికి, నిర్మాణాత్మక).

వివరణ

1. ఆకార ప్రత్యక్షం.

ఆకృతిని నేపథ్యం నుంచి వేరు చేయడానికి ఆకారానికి ఒక సరిహద్దు రేఖ (contour) (ప్రకాశం లేదా రంగులో పదునైన మార్పు) అవసరం. మారువేషం (camouflage) సరిహద్దు రేఖలను చెదరగొట్టి ఆకృతి నేపథ్యంలో కలిసిపోయేలా చేస్తుంది.
ఆకృతి vs నేపథ్యం: ఆకృతి దగ్గరగా కనిపిస్తుంది, దానికి ఆకారం ఉంటుంది, అది గుర్తుంటుంది; నేపథ్యం వెనుక ఉన్నట్లు, ఆకారం లేనిదిగా కనిపిస్తుంది, ఆకృతి వెనుక కొనసాగుతుంది. పరివర్తనీయ పటంలో రెండూ స్థానాలు మార్చుకుంటాయి, కానీ రెండింటినీ ఒకేసారి చూడలేం.
ఏ భాగాలు ఒక ఆకృతిగా ఏర్పడతాయో సమూహీకరణ నియమాలు నిర్ణయిస్తాయి: దగ్గరగా ఉన్న (సామీప్యం) లేదా ఒకేలా ఉన్న (సారూప్యం) చుక్కలు వరుసలుగా కనిపిస్తాయి; తెగిన వృత్తం పూర్తి వృత్తంగా కనిపిస్తుంది (సంవృతి); ఖండించుకునే వక్రాలు రెండు నునుపైన గీతలుగా కనిపిస్తాయి (అవిచ్ఛిన్నత); కలిసి ఎగిరే పక్షులు ఒకే గుంపు (ఉమ్మడి గమనం).
వ్యక్తినిష్ఠ (భ్రాంతిమయ) సరిహద్దు రేఖలు: కానిజ్సా త్రిభుజం (Kanizsa triangle) (1955)లో గీసిన అంచులు లేని తెల్లటి త్రిభుజాన్ని "చూస్తాం": ఇది సంవృతి ఫలితం.
మెదడు ఆధారం: హ్యూబెల్, వీసెల్ (Hubel and Wiesel) (నోబెల్ బహుమతి 1981) పిల్లుల దృశ్య వల్కలంలో ఒక నిర్దిష్ట దిశాన్యాసం (orientation) ఉన్న గీతలు, అంచులు, కదలికలకు స్పందించే లక్షణ గుర్తింపు (feature detector) కణాలను కనుగొన్నారు: ఆకారానికి ఇవే మూల ఇటుకలు.

2. లోతు సూచికలు ఒక్క చూపులో.

సూచిక	రకం	ఎలా పనిచేస్తుంది
దృష్టిపటల అసమానత	ద్వినేత్ర	రెండు ప్రతిబింబాల మధ్య తేడా ఎక్కువ = దగ్గర
అభిసరణ	ద్వినేత్ర	లోపలికి తిరిగే కంటి కండరాల ఒత్తిడి; దగ్గరి వస్తువులకు మాత్రమే
కటక సర్దుబాటు	ఏకనేత్ర, శరీరధర్మ	దగ్గరి వస్తువులకు కటకం ఉబ్బుతుంది; రెండు మీటర్ల లోపలే పనిచేస్తుంది
చలన దృష్టిభేదం	ఏకనేత్ర, చలన	దగ్గరివి వేగంగా, వ్యతిరేక దిశలో కదులుతున్నట్లు; దూరపువి నెమ్మదిగా
సాపేక్ష పరిమాణం	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	ఒకేలాంటి రెండు వస్తువుల్లో చిన్న ప్రతిబింబం ఉన్నది దూరంగా కనిపిస్తుంది
అతివ్యాప్తి	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	మరొకదాన్ని కప్పే వస్తువు దగ్గరగా ఉంటుంది
రేఖీయ దృక్కోణం	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	సమాంతర రేఖలు (రైలు పట్టాలు) దూరంలో కలుస్తాయి
అల్లిక ప్రవణత	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	దూరం పెరిగే కొద్దీ అల్లిక సన్నగా, దట్టంగా మారుతుంది
వాతావరణ దృక్కోణం	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	దూరపు కొండలు మసకగా, నీలంగా కనిపిస్తాయి
తలంలో ఎత్తు	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	క్షితిజానికి కింద, దృశ్యంలో ఎత్తుగా ఉన్నది = దూరం
కాంతి, నీడ	ఏకనేత్ర, చిత్రాత్మక	ఛాయలు ఉబ్బెత్తులను, గుంటలను చూపుతాయి

చిత్రకారులు చిత్రాత్మక సూచికలను మాత్రమే వాడతారు; అందుకే వాటిని కళాత్మక లేదా ద్వితీయ సూచికలు అని కూడా అంటారు. స్టీరియోస్కోప్ (stereoscope) (వీట్‌స్టోన్, Wheatstone, 1838), 3-D సినిమాలు ఒక్కో కంటికి ఒక్కో చిత్రం ఇచ్చి (అసమానత) లోతును సృష్టిస్తాయి.

3. వర్ణ దృష్టి వివరణ.

త్రివర్ణ సిద్ధాంతం రంగుల మిశ్రమాన్ని, చాలా రకాల వర్ణాంధత్వాన్ని (ఒక రకం శంకువు లేకపోవడం) వివరిస్తుంది.
మనం "ఎరుపుతో కూడిన ఆకుపచ్చ" లేదా "నీలంతో కూడిన పసుపు" ఎందుకు ఎప్పుడూ చూడమో, ఆకుపచ్చ చతురస్రాన్ని తదేకంగా చూసిన తర్వాత ఎరుపు అనుబింబం ఎందుకు మిగులుతుందో (పసుపు నీలాన్ని మిగులుస్తుంది) అది వివరించలేదు. విరుద్ధ ప్రక్రియ సిద్ధాంతం వీటిని వివరిస్తుంది: జతలో ఒకటి అలసిపోతే మరొకటి ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది.
రెండూ వేర్వేరు స్థాయిల్లో సరైనవే: కంటిలో మూడు రకాల శంకువులు, వాటి తర్వాతి కణాల్లో విరుద్ధ మార్గాలు (ద్వి-ప్రక్రియ / మండల సిద్ధాంతం).

వర్ణ లోపం రకం	ఏది లేదు	ఫలితం
ప్రోటనోపియా (Protanopia)	L ("ఎరుపు") శంకువులు	ఎరుపు-ఆకుపచ్చ గందరగోళం, ఎరుపులు ముదురుగా కనిపిస్తాయి
డ్యూటెరనోపియా (Deuteranopia)	M ("ఆకుపచ్చ") శంకువులు	ఎరుపు-ఆకుపచ్చ గందరగోళం; ఆకుపచ్చ (డ్యూటాన్) లోపాలు అత్యంత సాధారణం, ఎక్కువగా స్వల్ప రూపంలో
ట్రైటనోపియా (Tritanopia)	S ("నీలం") శంకువులు	నీలం-పసుపు గందరగోళం; అరుదు
ఏకవర్ణ దృష్టి (Monochromacy)	ఒకటి తప్ప అన్నీ లేదా ఏ శంకువులూ లేవు	బూడిద రంగు ఛాయలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి

4. కాల ప్రత్యక్షం.

అనుభవించే కాలం దానిని ఏది నింపుతుందో, కాలంపై అవధానం పైనా ఆధారపడుతుంది: విసుగు పుట్టించే నిరీక్షణ (గడియారంపై అవధానం) ఎక్కువసేపుగా అనిపిస్తుంది; లీనమయ్యే పనిలో "సమయమే తెలియదు".
వెనక్కి తిరిగి చూసినప్పుడు నియమం తిరగబడుతుంది: సంఘటనలతో నిండిన సెలవులు జ్ఞాపకంలో ఎక్కువ కాలంగా, ఖాళీ వారం తక్కువగా అనిపిస్తాయి (ఎక్కువ జ్ఞాపకాలు = గుర్తుండే వ్యవధి ఎక్కువ).
ఉద్రేకం, శరీర ఉష్ణోగ్రత అంతర్గత గడియారాన్ని వేగవంతం చేస్తాయి, కాబట్టి సమయం భారంగా గడుస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది (జ్వరం, భయం). ఉత్ప్రేరక మందులు ఇలాంటి ప్రభావమే చూపుతాయి; నిరోధక మందులు దీనికి వ్యతిరేకం.
మనం "ఇప్పుడు"గా అనుభవించే స్వల్ప వ్యవధిని విలియం జేమ్స్ భ్రాంతిమయ వర్తమానం (specious present) అన్నాడు.

5. ప్రత్యక్షణ స్థిరత్వాలు.

స్థిరత్వం	దృష్టిపటల ప్రతిబింబం మారుతుంది...	...కానీ మనం చూసేది
పరిమాణ	దూరంగా నడిచే స్నేహితుడి ప్రతిబింబం చిన్నదవుతుంది	అదే పరిమాణంలోని స్నేహితుడు
ఆకార	తెరుచుకునే తలుపు ఒక సమలంబ చతుర్భుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది	దీర్ఘచతురస్ర తలుపు
ప్రకాశ	నీడలోని తెల్ల కాగితం ఎండలోని బొగ్గు కంటే తక్కువ కాంతిని పరావర్తనం చేస్తుంది	కాగితం తెల్లగానే, బొగ్గు నల్లగానే
వర్ణ	పసుపు లేదా నీలి కాంతిలో ఎర్రని ఆపిల్	ఇంకా ఎర్రగానే

పరిమాణ స్థిరత్వం దూర సూచికలపై ఆధారపడుతుంది. సూచికలను తొలగిస్తే (గొట్టంలో నుంచి చూడటం, లేదా ఏ గుర్తులూ లేని మైదానం మీదుగా చూడటం) పరిమాణాన్ని దృష్టిపటల ప్రతిబింబం ఒక్కదాని నుంచే అంచనా వేస్తాం, కాబట్టి స్థిరత్వం దెబ్బతింటుంది.
ప్రకాశ స్థిరత్వం కాంతి మొత్తంపై కాకుండా వస్తువు నుంచి, దాని పరిసరాల నుంచి వచ్చే కాంతి నిష్పత్తిపై ఆధారపడుతుంది.
స్థాన స్థిరత్వం: తల లేదా కళ్లు కదిపినప్పుడు ప్రతిబింబం దృష్టిపటలం మీదుగా జారుతున్నా ప్రపంచం నిశ్చలంగానే కనిపిస్తుంది.

6. భ్రాంతులు.

భ్రాంతి	ఏం కనిపిస్తుంది	సాధారణ వివరణ
ముల్లర్-లయర్	బయటికి తెరుచుకున్న రెక్కలున్న గీత, లోపలికి తిరిగిన బాణపు తలలున్న సమాన గీత కంటే పొడవుగా కనిపిస్తుంది	రెక్కలను గది లేదా భవనం లోపలి, బయటి మూలలుగా (లోతు సూచికలు) చదువుతాం, కాబట్టి స్థిరత్వ సర్దుబాటు తప్పుతుంది (గ్రెగరీ)
పోంజో (రైలు పట్టాలు)	కలుస్తున్న రేఖల మధ్య ఉన్న రెండు సమాన కడ్డీల్లో పైది పొడవుగా కనిపిస్తుంది	కలుస్తున్న రేఖలు దూరాన్ని సూచిస్తాయి; "దూరంగా ఉన్న" కడ్డీని పెద్దదిగా సర్దుబాటు చేస్తాం
ఏమ్స్ గది	ఒక మూలలో వ్యక్తి దిగ్గజంలా, మరో మూలలో మరుగుజ్జులా కనిపిస్తాడు	గది సమలంబ చతుర్భుజాకారంలో ఉన్నా రంధ్రం నుంచి చూస్తే దీర్ఘచతురస్రంగా కనిపిస్తుంది; పరిమాణ స్థిరత్వం మోసపోతుంది
చంద్ర భ్రాంతి	క్షితిజం దగ్గర చంద్రుడు పెద్దగా కనిపిస్తాడు	క్షితిజం దగ్గరి చంద్రుడు దూరంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తాడు (భూభాగ సూచికలు), కాబట్టి పెద్దగా ప్రత్యక్షిస్తాం

చలన భ్రాంతులు: ఫై దృగ్విషయం (ఒకదాని తర్వాత ఒకటి వెలిగే రెండు దీపాలు ఒకే దీపం కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాయి; నియాన్ బోర్డులు, సినిమాలకు ఇదే ఆధారం; వర్థీమర్ 1912లో దీనితోనే గెస్టాల్ట్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని ప్రారంభించాడు); స్వయంచలన ప్రభావం (చీకటి గదిలో నిశ్చలమైన కాంతి బిందువు కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది; సమూహ నియమాల అధ్యయనానికి షెరిఫ్ (Sherif) దీనిని వాడాడు); ప్రేరిత చలనం (induced motion) (కదిలే మేఘాల వెనుక చంద్రుడు పరిగెడుతున్నట్లు కనిపిస్తాడు).
భ్రాంతి vs విభ్రాంతి vs మిథ్యా విశ్వాసం: భ్రాంతి = నిజమైన ఉద్దీపనను తప్పుగా ప్రత్యక్షించడం; విభ్రాంతి = ఏ ఉద్దీపనా లేకుండా ప్రత్యక్షించడం; మిథ్యా విశ్వాసం (delusion) = స్థిరమైన తప్పుడు నమ్మకం.

7. ప్రత్యక్షంపై ప్రభావాలు (ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధత).

ప్రభావం	సంప్రదాయ అధ్యయనం	ఫలితం
అంచనా (సందర్భం)	బ్రూనర్, మింటర్న్ (1955)	ఒక సందిగ్ధ పటాన్ని అక్షరాల మధ్య "B"గా, సంఖ్యల మధ్య "13"గా చదివారు
ముందస్తు పరిచయం	బుగెల్స్కీ, అలంపే (1961)	జంతువుల చిత్రాల తర్వాత సందిగ్ధ "ఎలుక-మనిషి" పటం ఎలుకగా కనిపించింది
అవసరం (ప్రేరణ)	మెక్‌క్లెలాండ్, అట్కిన్సన్ (1948)	ఆకలిగా ఉన్న నావికులు మసక, ఖాళీ స్లైడ్లలో ఎక్కువ ఆహార వస్తువులను "చూశారు"
విలువ	బ్రూనర్, గుడ్‌మన్ (1947)	ధనిక పిల్లల కంటే పేద పిల్లలు నాణేల పరిమాణాన్ని ఎక్కువగా అంచనా వేశారు
ఉద్వేగం	మెక్‌గిన్నీస్ (1949)	నిషిద్ధ పదాలను గుర్తించడానికి ఎక్కువ సేపు ప్రదర్శించాల్సి వచ్చింది (ప్రత్యక్షణ రక్షణ, perceptual defence)

వరణాత్మక ప్రత్యక్షం: అనేక ఉద్దీపనల్లో మన అవసరాలు, ఆసక్తులకు సంబంధించినవాటినే గమనిస్తాం (ఆకలిగా ఉన్న వ్యక్తి హోటళ్లను గమనిస్తాడు).
అభ్యసనం: ప్రత్యక్షం పాక్షికంగా నేర్చుకునేది. శుక్లాల (కంటిపొర) శస్త్రచికిత్సల తర్వాత చూపు పొందిన పెద్దలు (సెండెన్ ఉదంతాలు, Senden, 1932) రంగును, ఆకృతి–నేపథ్యాన్ని వెంటనే చూడగలిగారు కానీ ఆకారాలను చూపుతో గుర్తించడానికి వారాలు పట్టింది. హెల్డ్, హీన్ పిల్లి పిల్లల రంగులరాట్నం (kitten carousel) (1963)లో నిష్క్రియంగా తిప్పిన పిల్లి పిల్లల్లో సాధారణ దృష్టి ఆధారిత ప్రవర్తన అభివృద్ధి కాలేదు; క్రియాశీల కదలిక అవసరమైంది. తలకిందులు చేసే కళ్లద్దాలు (inverting goggles) ధరించినవారు (స్ట్రాటన్, Stratton, 1890ల దశకం) క్రమంగా అలవాటు పడ్డారు.
సంస్కృతి: "వడ్రంగి" ప్రపంచాల (carpentered worlds) (దీర్ఘచతురస్ర గదులు, తిన్నని అంచులు) నుంచి వచ్చినవారు గుండ్రటి గుడిసెల్లో, బహిరంగ ప్రదేశాల్లో నివసించేవారి కంటే ముల్లర్-లయర్ భ్రాంతికి ఎక్కువగా లోనవుతారని సెగల్, క్యాంప్‌బెల్, హెర్స్కోవిట్స్ (1966) కనుగొన్నారు. టర్న్‌బుల్ (Turnbull, 1961) అడవిలో నివసించే బాంబుటి (BaMbuti) మార్గదర్శి కెంగే మొదటిసారి బహిరంగ మైదానం మీదుగా దూరంలో ఉన్న అడవి దున్నలను చూసి వాటిని కీటకాలు అనుకున్నాడు: దూరంలో పరిమాణ స్థిరత్వానికి అనుభవం అవసరం. చిత్రాలతో పరిచయం లేని కొన్ని ఆఫ్రికా సమూహాలు చిత్రాత్మక లోతు సూచికలను చదవలేకపోయాయని హడ్సన్ (Hudson, 1960) కనుగొన్నాడు.
వ్యక్తిత్వం, వైఖరులు: పక్షపాతం ఉన్న వ్యక్తి మూస భావనకు సరిపడే ప్రవర్తననే గమనిస్తాడు (అనుసంధానం: సామాజిక ప్రవర్తన నోట్లలోని వ్యక్తి ప్రత్యక్షం).

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "దృశ్య అగాధం జె.జె. గిబ్సన్‌ది." ✓ ఎలినార్ జె. గిబ్సన్ (రిచర్డ్ వాక్తో, 1960); జె.జె. గిబ్సన్ ప్రత్యక్ష (పర్యావరణ) ప్రత్యక్షణ సిద్ధాంతకర్త.
✗ "త్రివర్ణ సిద్ధాంతం అనుబింబాలను వివరిస్తుంది." ✓ అనుబింబాలను వివరించేది విరుద్ధ ప్రక్రియ (హెరింగ్); త్రివర్ణ సిద్ధాంతం రంగుల మిశ్రమాన్ని వివరిస్తుంది.
✗ "మూడు రకాల శంకువులను లోతు దృష్టి (లేదా ప్రదేశ దృష్టి) అంటారు." ✓ అవి వర్ణ దృష్టిని ఇస్తాయి.
✗ "దండాలు రంగును చూస్తాయి." ✓ రంగును, వివరాలను చూసేవి శంకువులు; దండాలు మసక కాంతిలో, నలుపు-తెలుపులో పనిచేస్తాయి.
✗ "అభిసరణ, కటక సర్దుబాటు రెండూ ద్వినేత్ర సూచికలు." ✓ అభిసరణ ద్వినేత్ర; కటక సర్దుబాటు ఒక్క కంటితోనే పనిచేస్తుంది.
✗ "చలన దృష్టిభేదం ద్వినేత్ర సూచిక." ✓ ఇది ఏకనేత్ర (చలన సూచిక).
✗ "ప్రత్యక్షణ స్థిరత్వం అంటే దృష్టిపటల ప్రతిబింబం మారకపోవడం." ✓ ప్రతిబింబం మారుతుంది; ప్రత్యక్షించే పరిమాణం, ఆకారం లేదా రంగు స్థిరంగా ఉంటాయి.
✗ "లేనిదాన్ని ప్రత్యక్షించడమే భ్రాంతి." ✓ అది విభ్రాంతి; భ్రాంతి నిజమైన ఉద్దీపనను తప్పుగా ప్రత్యక్షిస్తుంది.
✗ "ముల్లర్-లయర్‌లో లోపలికి తిరిగిన బాణపు తలలున్న గీత పొడవుగా కనిపిస్తుంది." ✓ బయటికి తెరుచుకున్న రెక్కలున్న గీత పొడవుగా కనిపిస్తుంది.
✗ "ఫై దృగ్విషయం నిజమైన చలనం." ✓ ఇది ఆభాస చలనం (వర్థీమర్, 1912).

త్వరిత పునశ్చరణ

గెస్టాల్ట్ నియమాలు (వర్థీమర్ 1923): సామీప్యం, సారూప్యం, సంవృతి, అవిచ్ఛిన్నత, ఉమ్మడి గమనం, ప్రాగ్నాంజ్; ఆకృతి–నేపథ్యం (రూబిన్ పూలకుండీ).
ద్వినేత్ర సూచికలు: దృష్టిపటల అసమానత, అభిసరణ. ఏకనేత్ర: చిత్రాత్మక సూచికలు, చలన దృష్టిభేదం, కటక సర్దుబాటు.
దృశ్య అగాధం: ఎలినార్ గిబ్సన్, వాక్, 1960. ప్రత్యక్ష ప్రత్యక్షం, అఫర్డెన్స్‌లు: జె.జె. గిబ్సన్.
దండాలు = మసక కాంతి; శంకువులు = రంగు (S, M, L); ఫోవియాలో అన్నీ శంకువులే.
యంగ్-హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ = మూడు గ్రాహకాలు; హెరింగ్ = విరుద్ధ జతలు, అనుబింబాలు; మండల సిద్ధాంతం రెండింటినీ కలుపుతుంది.
ఎరుపు-ఆకుపచ్చ వర్ణాంధత్వం, X-సంబంధితం, పురుషుల్లో ఎక్కువ; ఇషిహారా పలకలు.
స్థిరత్వాలు: పరిమాణ, ఆకార, ప్రకాశ, వర్ణ, స్థాన; పరిమాణ స్థిరత్వానికి దూర సూచికలు అవసరం.
భ్రాంతులు: ముల్లర్-లయర్, పోంజో, ఏమ్స్ గది, చంద్ర భ్రాంతి; ఫై = ఆభాస చలనం; స్వయంచలన = నిశ్చల కాంతి కదులుతున్నట్లు కనిపించడం.
ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధత: అంచనా (B/13), అవసరం (ఆకలిగా ఉన్న నావికులు), విలువ (నాణేల పరిమాణాలు), ఉద్వేగం (ప్రత్యక్షణ రక్షణ).
సంస్కృతి: వడ్రంగి ప్రపంచం → ముల్లర్-లయర్ ఎక్కువ; కెంగే "కీటక" దున్నలు; వీరార్డ్: చిన్న వ్యవధులను ఎక్కువగా అంచనా వేస్తాం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. దిగువ నుంచి పైకి, పై నుంచి కిందికి కలిసి. కంటికి చేరే కాంతిలోనే అవసరమైన సమాచారం అంతా ఉంటుందని (దృశ్య ప్రవాహం, అల్లిక ప్రవణతలు, అఫర్డెన్స్‌లు: ఒక వస్తువు మనకు చేయనిచ్చేది) గిబ్సన్ వాదించాడు; కాబట్టి ప్రత్యక్షం ప్రత్యక్షమైనది, దిగువ నుంచి పైకి. సమాచారం తరచూ అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది కాబట్టి మెదడు జ్ఞానం నుంచి పరికల్పనలను పరీక్షిస్తుందని (పై నుంచి కిందికి) గ్రెగరీ వాదించాడు; భ్రాంతులు, ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధత అతనిని సమర్థిస్తాయి. ఆధునిక వివరణలు రెండింటినీ కలుపుతాయి: లక్షణాలు పైకి ప్రవహిస్తాయి, అంచనాలు కిందికి ప్రవహిస్తాయి.

2. వస్తువులను గుర్తించడం. వస్తువులు అనంతమైన పరిమాణాలు, కోణాల్లో కనిపిస్తాయి కాబట్టి మూస (template) సరిపోలిక విఫలమవుతుంది. లక్షణ (feature) సిద్ధాంతాలు (సెల్ఫ్రిడ్జ్ పాండెమోనియం, 1959), భాగాల ద్వారా గుర్తింపు (recognition by components) (బీడర్‌మన్, Biederman, 1987: సుమారు 36 మౌలిక 3-D ఆకారాలు, జియాన్‌లు (geons)) భాగాలు, వాటి సంబంధాల నుంచి గుర్తింపును వివరిస్తాయి; సంబంధాలు ముఖ్యమన్న గెస్టాల్ట్ భావనను ఇది ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

3. శిశు అధ్యయనాల మెరుగుదల. పాకడానికి చాలా చిన్నవారైన సుమారు 2 నెలల శిశువులు దృశ్య అగాధపు లోతైన వైపు గుండె వేగం తగ్గడం (భయం కాదు, ఆసక్తి) చూపుతారని తర్వాతి పరిశోధన (కాంపోస్, సహచరులు, Campos) కనుగొంది; పడిపోతామనే భయం పాకే అనుభవంతో వస్తుంది. కాబట్టి లోతు ప్రత్యక్షం తొలిదశలోనే ఉంటుంది, కానీ భయం కదలిక ద్వారా నేర్చుకునేది.

4. కీలక దశలు (critical periods). బ్లేక్‌మోర్, కూపర్ (Blakemore and Cooper, 1970) పిల్లి పిల్లలను నిలువు చారలు మాత్రమే ఉన్న స్థూపాల్లో పెంచారు; పెద్దయ్యాక అవి అడ్డ గీతలు కనిపించనట్లు ప్రవర్తించాయి, వాటి వల్కల కణాలు ప్రధానంగా నిలువు గీతలకే స్పందించాయి. తొలి దృశ్య అనుభవం లక్షణ గుర్తింపు కణాలను తీర్చిదిద్దుతుంది.

5. సంస్కృతి ఫలితాల పరిమితులు. వడ్రంగి ప్రపంచ ప్రభావం నిజమైనదే కానీ స్వల్పమైనది; తర్వాతి అధ్యయనాలు దానిలో కొంత భాగాన్ని దృష్టిపటల వర్ణద్రవ్యంలోని తేడాలకు, చిత్రాలతో కూడిన విద్యకు ముడిపెట్టాయి. పరీక్షలు సంప్రదాయ నిర్ధారణనే అంగీకరిస్తాయి: అనుభవం, పర్యావరణం భ్రాంతులకు లోనయ్యే స్వభావాన్ని తీర్చిదిద్దుతాయి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.