సంవేదన, అవధానం, ప్రత్యక్షణ ప్రక్రియ

ముఖ్య వాస్తవాలు

సంవేదన = గ్రాహకాలు (receptors) శక్తిని (కాంతి, ధ్వని, పీడనం, రసాయనాలు) ముడి రూపంలో గుర్తించడం; ప్రత్యక్షం = ఆ సమాచారాన్ని వ్యవస్థీకరించి, వ్యాఖ్యానించడం. మన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకునే విధానమే ప్రత్యక్షం.
పరివర్తనం (transduction) = గ్రాహకంలో భౌతిక శక్తి నాడీ ప్రచోదనాలుగా మారడం.
జ్ఞానేంద్రియ రీతులు (sense modalities): దృష్టి (కన్ను), వినికిడి (చెవి), వాసన (ముక్కు), రుచి (నాలుక), స్పర్శ / చర్మ సంవేదనలు (చర్మం), వీటితో పాటు గతిజ్ఞాన (kinaesthetic) (శరీర భాగాల స్థానం, కదలిక; గ్రాహకాలు కండరాలు, కీళ్లలో), వెస్టిబ్యులర్ (vestibular) (సమతుల్యత; లోపలి చెవిలోని అర్ధవృత్తాకార నాళాలు).
దండాలు (rods) (సుమారు 120 మిలియన్లు): మసక కాంతి, నలుపు-తెలుపు, పక్క దృష్టి. శంకువులు (cones) (సుమారు 6–7 మిలియన్లు, ఫోవియా (fovea)లో దట్టంగా ఉంటాయి): ప్రకాశవంతమైన కాంతి, రంగు, సూక్ష్మ వివరాలు. సాధారణ కళ్లలో మూడు రకాల శంకువులు ఉంటాయి; ఇవి వర్ణ దృష్టిని ఇస్తాయి.
మనోభౌతిక శాస్త్రం (psychophysics) = భౌతిక ఉద్దీపనలకు, అవి కలిగించే సంవేదనలకు మధ్య సంబంధాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం. గుస్తావ్ ఫెక్నర్ (Gustav Fechner) దీనిని స్థాపించాడు (మనోభౌతిక శాస్త్ర మూలాలు, Elements of Psychophysics, 1860).
నిరపేక్ష అవధి (absolute threshold) = ఒక ఉద్దీపనను 50% సార్లు గుర్తించగలిగే అతి తక్కువ తీవ్రత.
భేద అవధి (difference threshold) లేదా కనీస గ్రాహ్య భేదం (just noticeable difference, JND) = 50% సార్లు గుర్తించగలిగే ఉద్దీపనలోని అతి చిన్న మార్పు.
వెబర్ నియమం (Weber's law) (ఎర్నెస్ట్ వెబర్, 1834): జేఎన్‌డీ అసలు ఉద్దీపనలో ఒక స్థిర భిన్నం (ΔI / I = k). ఉదాహరణ: ఎత్తే బరువులకు ఈ భిన్నం సుమారు 1/50 (2%): 50 గ్రా. మీద 1 గ్రా., 100 గ్రా. మీద 2 గ్రా. తేడా తెలుస్తుంది.
ఫెక్నర్ నియమం: ఉద్దీపన తీవ్రత సంవర్గమానం ప్రకారం సంవేదన పెరుగుతుంది (S = k log I). స్టీవెన్స్ ఘాత నియమం (Stevens' power law): S = k Iⁿ.
సంకేత గుర్తింపు సిద్ధాంతం (signal detection theory) (గ్రీన్, స్వెట్స్, 1966): గుర్తించడం సూక్ష్మగ్రాహ్యత (sensitivity), వ్యక్తి ప్రతిస్పందన పక్షపాతం (response bias) (ప్రమాణం) రెండింటిపైనా ఆధారపడుతుంది; ఫలితాలు సరైన గుర్తింపు (hit), తప్పిపోవడం (miss), తప్పుడు హెచ్చరిక (false alarm), సరైన తిరస్కరణ (correct rejection).
సంవేదన అనుకూలనం (sensory adaptation) = మారని ఉద్దీపనకు సూక్ష్మగ్రాహ్యత తగ్గడం (మీ గది వాసన మీకు తెలియదు, చేతి గడియారం ఉన్నట్లు అనిపించదు). అంధకార అనుకూలనం (dark adaptation) పూర్తి కావడానికి సుమారు 30 నిమిషాలు పడుతుంది; కాంతి అనుకూలనం వేగంగా జరుగుతుంది.
అవధానం = కొన్ని ఉద్దీపనలను విస్మరిస్తూ కొన్నింటిపై ఎరుకను కేంద్రీకరించడం. ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) మూడు లక్షణాలు చెబుతుంది: అప్రమత్తత (alertness), ఏకాగ్రత (concentration), అన్వేషణ (search).
రకాలు (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ): వరణాత్మక (selective) (ఒక సమాచారాన్ని ఎంచుకోవడం), సుస్థిర (sustained) (ఎక్కువ కాలం జాగరూకత) మరియు విభజిత (divided) (ఒకేసారి రెండు పనులు). అవధాన విస్తృతి (span of attention) = ఒక్క క్షణికమైన చూపులో గ్రహించగలిగే వస్తువుల సంఖ్య (సుమారు 5–7).
సంప్రదాయ పాఠ్యపుస్తక రకాలు: ఐచ్ఛిక (voluntary) (ప్రయత్నం, సంకల్పంతో), అనైచ్ఛిక (involuntary / non-voluntary) (బలమైన ఉద్దీపన ఆకర్షించేది), అలవాటు సంబంధిత (habitual) (దీర్ఘకాలిక ఆసక్తి లేదా అలవాటు నుంచి).
ప్రత్యక్షం ఉప ప్రక్రియలు: ఉద్దీపన → జ్ఞానేంద్రియ గ్రాహకాలు → కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థకు (మెదడుకు) ప్రసారం → ప్రత్యక్షం (వ్యాఖ్యానం).
ప్రాసెసింగ్ విధానాలు: దిగువ నుంచి పైకి (దత్తాంశ ఆధారితం, లక్షణాల నుంచి సంపూర్ణానికి), పై నుంచి కిందికి (భావన ఆధారితం, జ్ఞానం, అంచనా నుంచి భాగాలకు).
జేమ్స్ జె. గిబ్సన్ (James J. Gibson): ప్రత్యక్ష (పర్యావరణ) ప్రత్యక్షణ సిద్ధాంతం (direct / ecological perception); పర్యావరణంలోని సమాచారం (దృశ్య విన్యాసం, optic array) అనుమితి అవసరం లేకుండానే ప్రత్యక్షానికి సరిపడేంత సమృద్ధంగా ఉంటుంది; ముఖ్య పదాలు అఫర్డెన్స్‌లు (affordances), అల్లిక ప్రవణతలు (texture gradients), దృశ్య ప్రవాహం (optic flow).
నిర్మాణాత్మక (పరోక్ష) సిద్ధాంతం (constructivist theory): హెర్మన్ వాన్ హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ (Hermann von Helmholtz) (అచేతన అనుమితి, 1860ల దశకం), రిచర్డ్ గ్రెగరీ (Richard Gregory) (ప్రత్యక్షం ఒక పరికల్పన; కన్ను, మెదడు (Eye and Brain), 1966; పరికల్పనలుగా ప్రత్యక్షాలు (Perceptions as Hypotheses), 1980): అసంపూర్ణ దత్తాంశానికి జ్ఞానాన్ని జోడించి మెదడు ప్రత్యక్షాన్ని నిర్మిస్తుంది; పరికల్పన తప్పినప్పుడు భ్రాంతులు కలుగుతాయి.

వివరణ

1. సంవేదన vs ప్రత్యక్షం

అంశం	సంవేదన	ప్రత్యక్షం
ఏమిటి	ఉద్దీపనను గుర్తించడం	దాన్ని వ్యవస్థీకరించి వ్యాఖ్యానించడం
ఎక్కడ	జ్ఞానేంద్రియాలు, సంవేదక నాడులు	మెదడు (వల్కలం)
అర్థం	ఏమీ లేదు, ముడి దత్తాంశం	అర్థవంతమైన వస్తువు లేదా ఘటన
దేనిపై ఆధారపడుతుంది	ఉద్దీపన, గ్రాహకం	ఉద్దీపనతో పాటు గత అనుభవం, ప్రేరణలు, సంసిద్ధత, సంస్కృతి

ఒకే సంవేదన రెండు ప్రత్యక్షాలను ఇవ్వవచ్చు (ఒక సందిగ్ధ పటం పూలకుండీగా లేదా రెండు ముఖాలుగా కనిపించడం), భిన్న సంవేదనలు ఒకే ప్రత్యక్షాన్ని ఇవ్వవచ్చు (తలుపు ఏ కోణం నుంచి చూసినా దీర్ఘచతురస్రంగానే కనిపించడం).

2. అవధులు, మనోభౌతిక శాస్త్ర పద్ధతులు

పరిమితుల పద్ధతి (method of limits): వ్యక్తి గుర్తించేదాకా (లేదా గుర్తించడం ఆపేదాకా) ఉద్దీపనను చిన్న చిన్న దశల్లో పెంచుతారు (లేదా తగ్గిస్తారు).
స్థిర ఉద్దీపనల పద్ధతి (method of constant stimuli): స్థిర తీవ్రతలను యాదృచ్ఛిక క్రమంలో చాలాసార్లు ఇస్తారు; 50% సార్లు గుర్తించినదే అవధి. అత్యంత కచ్చితమైనది, ఎక్కువ సమయం తీసుకునేది.
సర్దుబాటు పద్ధతి (method of adjustment, సగటు దోష పద్ధతి): ఉద్దీపన అప్పుడే కనిపించేదాకా లేదా ఒక ప్రమాణంతో సరిపోలేదాకా వ్యక్తే దాన్ని సర్దుబాటు చేస్తాడు.
అవచేతన (subliminal) ఉద్దీపనలు నిరపేక్ష అవధి కంటే తక్కువ; వాటికి చిన్న, స్వల్పకాలిక ప్రభావాలు (ప్రైమింగ్) ఉండవచ్చు, కానీ దాగిన ప్రకటనలు కొనుగోళ్లను మారుస్తాయన్న వాదనలకు ఆధారం లేదు.
నిరపేక్ష అవధులకు పాఠ్యపుస్తక ఉదాహరణలు (గాలంటర్, Galanter, 1962): చీకటి, నిర్మలమైన రాత్రి సుమారు 48 కి.మీ. దూరంలోని కొవ్వొత్తి మంట కనిపిస్తుంది; నిశ్శబ్ద గదిలో సుమారు 6 మీ. దూరంలోని గడియారం టిక్ శబ్దం వినిపిస్తుంది; సుమారు 7.5 లీటర్ల నీటిలో ఒక టీస్పూన్ చక్కెర రుచి తెలుస్తుంది.

3. సంకేత గుర్తింపు సిద్ధాంతం

	"అవును, సంకేతం ఉంది" అంటారు	"సంకేతం లేదు" అంటారు
సంకేతం ఉంది	సరైన గుర్తింపు	తప్పిపోవడం
సంకేతం లేదు	తప్పుడు హెచ్చరిక	సరైన తిరస్కరణ

రాడార్ ఆపరేటర్, భద్రతా తనిఖీ సిబ్బంది లేదా ఎక్స్-రే చూసే వైద్యుడు అలసట వల్ల (సూక్ష్మగ్రాహ్యత తగ్గి) సంకేతాలను తప్పిపోవచ్చు, లేదా తప్పిపోవడం ఖరీదైనది కాబట్టి తరచూ "అవును" అనవచ్చు (ఉదార ప్రమాణం). ఈ సిద్ధాంతం ఒకే స్థిర అవధి అనే భావనను భర్తీ చేసింది.

4. అనుకూలనం vs అలవాటు పడటం. అనుకూలనం గ్రాహకాల్లో జరుగుతుంది (స్థిర ఉద్దీపనకు అవి తక్కువగా స్పందిస్తాయి). అలవాటు పడటం (habituation) మెదడులో జరుగుతుంది (ఫ్యాన్ శబ్దం వంటి పరిచితమైన, హానిలేని ఉద్దీపనకు చెవులు దాన్ని గుర్తిస్తున్నా మనం స్పందించడం మానేస్తాం). ఉద్దీపనలో మార్పు వస్తే స్పందన తిరిగి వస్తుంది (పునఃస్పందన, dishabituation).

5. అవధానాన్ని నిర్ణయించే అంశాలు (కారకాలు)

బాహ్య (ఉద్దీపన) కారకాలు	అంతర్గత (వ్యక్తి) కారకాలు
తీవ్రత, పరిమాణం (బిగ్గరగా, ప్రకాశవంతంగా, పెద్దగా)	ప్రేరణలు, అవసరాలు (ఆకలిగా ఉన్న వ్యక్తి ఆహారాన్ని గమనిస్తాడు)
వ్యత్యాసం, మార్పు	ఆసక్తులు, వైఖరులు
కదలిక	అంచనా, మానసిక సంసిద్ధత
నవ్యత	ఉద్వేగ స్థితి
పునరావృతం	అలవాటు, గత శిక్షణ
స్థానం (పేజీలో పై ఎడమ భాగం)	శారీరక స్థితి (అలసట, మత్తుపదార్థాలు)

ప్రకటనలు, రహదారి సంకేతాలు, హెచ్చరిక దీపాలు బాహ్య కారకాలను వాడుకుంటాయి; ఒకే గదిలో ఉన్న ఇద్దరు వేర్వేరు విషయాలను ఎందుకు గమనిస్తారో అంతర్గత కారకాలు వివరిస్తాయి.

6. వరణాత్మక అవధాన సిద్ధాంతాలు

కాలిన్ చెర్రీ (Colin Cherry, 1953): కాక్‌టెయిల్ పార్టీ ప్రభావం (cocktail party effect): గోలగా ఉన్న గదిలో ఒక సంభాషణను మనం అనుసరించగలం; అతని పరీక్షల్లో శ్రోతలు అవధానం ఇవ్వని సందేశంలోని భౌతిక లక్షణాలు (ఒక స్వరం, పురుష స్వరం నుంచి స్త్రీ స్వరానికి మార్పు) తప్ప దాదాపు ఏమీ గ్రహించలేదు. తర్వాత నెవిల్ మోరే (Moray) (1959) అవధానం ఇవ్వని సందేశంలో సొంత పేరు తరచూ గమనానికి వస్తుందని చూపాడు. దీనిని ద్వికర్ణ శ్రవణం (dichotic listening) (ఒక్కో చెవిలో ఒక్కో సందేశం), ఛాయా పఠనం (shadowing) (ఒక సందేశాన్ని బిగ్గరగా పునరావృతం చేయడం) ద్వారా అధ్యయనం చేశారు.
వడపోత సిద్ధాంతం (filter theory) (డొనాల్డ్ బ్రాడ్‌బెంట్, Broadbent, 1958): ఒక ప్రారంభ వడపోత భౌతిక లక్షణాల (చెవి, స్వరం) ఆధారంగా ఒక మార్గాన్ని ఎంచుకుంటుంది; మిగతావి అడ్డుకోబడతాయి.
క్షీణన సిద్ధాంతం (attenuation theory) (ఆన్ ట్రీస్‌మన్, Treisman, 1960, 1964): అవధానం ఇవ్వని సందేశం అడ్డుకోబడదు, కేవలం బలహీనపడుతుంది, కాబట్టి ముఖ్యమైన పదాలు (సొంత పేరు) ఇంకా లోపలికి వెళ్లగలవు.
ఆలస్య ఎంపిక (late selection) (జె.ఎ. డాయిచ్, డి. డాయిచ్, Deutsch and Deutsch, 1963): అన్ని సందేశాలనూ అర్థం కోసం విశ్లేషిస్తారు; ఎంపిక ప్రతిస్పందనకు దగ్గరగా ఆలస్యంగా జరుగుతుంది.
బహుళ రీతి సిద్ధాంతం (multimode theory) (జాన్‌స్టన్, హీన్జ్, 1978): అవసరాన్ని బట్టి ఎంపిక ముందుగా లేదా ఆలస్యంగా జరగవచ్చు; ఆలస్య ఎంపికకు ఎక్కువ మానసిక శ్రమ అవసరం.
సామర్థ్య (వనరు) నమూనా (capacity model) (డేనియల్ కానెమన్, Kahneman, 1973): అవధానం పనుల మధ్య పంచుకునే పరిమిత మానసిక శ్రమ నిధి; ఇది విభజిత అవధానాన్ని వివరిస్తుంది.
లక్షణ సమైక్యత సిద్ధాంతం (feature integration theory) (ఆన్ ట్రీస్‌మన్, గ్యారీ గెలేడ్, 1980): సాధారణ లక్షణాలను (రంగు, ఆకారం) అవధానానికి ముందే గ్రహిస్తాం, కానీ వాటిని ఒక వస్తువుగా కలపడానికి కేంద్రీకృత అవధానం అవసరం.

7. సుస్థిర, విభజిత అవధానం. జాగరూకత (vigilance) పనుల్లో (రాడార్ పర్యవేక్షణ, దూర ప్రయాణ డ్రైవింగ్, నాణ్యత తనిఖీ) జాగరూకత క్షీణత కనిపిస్తుంది: సుమారు 20–30 నిమిషాల తర్వాత గుర్తింపు తగ్గుతుంది (రాడార్ ఆపరేటర్లతో నార్మన్ మాక్‌వర్త్ (Mackworth) గడియార పరీక్ష, 1948). పనులు సాధన చేసినవి, స్వయంచాలితమైనవి అయి భిన్న జ్ఞానేంద్రియాలను వాడితే విభజిత అవధానం సులభం; అయినా డ్రైవింగ్ చేస్తూ ఫోన్‌లో మాట్లాడితే బ్రేక్ వేయడం ఆలస్యమవుతుంది. అవధాన అంధత్వం (inattentional blindness): ఒక పనిపై దృష్టి పెట్టినవారు కళ్లెదుటే ఉన్న ఊహించని వస్తువును చూడలేకపోవచ్చు (సైమన్స్, చాబ్రిస్, 1999).

8. ప్రత్యక్షణ ప్రక్రియ, ప్రాసెసింగ్ విధానాలు

చాలా పాఠ్యపుస్తకాలు ప్రత్యక్షాన్ని ఎంపిక → వ్యవస్థీకరణ → వ్యాఖ్యానంగా వర్ణిస్తాయి: అవధానం ఎంచుకుంటుంది, మెదడు సమాచారాన్ని నమూనాలుగా సమూహపరుస్తుంది, జ్ఞాపకం, సందర్భం సహాయంతో అర్థం ఇస్తుంది.
దిగువ నుంచి పైకి: ఉద్దీపన నుంచి మొదలవుతుంది; దృశ్య వల్కలంలోని లక్షణ గుర్తింపు కణాలు (డేవిడ్ హ్యూబెల్, టోర్స్టెన్ వీసెల్, Hubel and Wiesel) అంచులు, గీతలు, కోణాలకు స్పందిస్తాయి; వీటిని కలిపి వస్తువులు ఏర్పడతాయి.
పై నుంచి కిందికి: మనకు తెలిసిన, మనం ఆశించే దాని నుంచి మొదలవుతుంది; అలుక్కుపోయిన పదాన్ని వాక్యం సహాయంతో చదువుతాం; ఒకే ఆకారాన్ని అక్షరాల మధ్య "B"గా, సంఖ్యల మధ్య "13"గా చదువుతాం.
ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధత (perceptual set) = అంచనా, సందర్భం, ప్రేరణలు, ఉద్వేగం వల్ల ఏర్పడే, ఒక నిర్దిష్ట విధంగా ప్రత్యక్షించే సంసిద్ధత. (ప్రత్యక్షణ సంసిద్ధతను తర్వాతి నోట్‌లో వివరంగా చర్చిస్తాం.)
సాధారణ ప్రత్యక్షంలో రెండు విధానాలూ కలిసి పనిచేస్తాయి.

9. ప్రత్యక్షణ సిద్ధాంతాలు

సిద్ధాంతం	ముఖ్య వ్యక్తి	దిశ	ప్రధాన భావన
ప్రత్యక్ష / పర్యావరణ	జె.జె. గిబ్సన్	దిగువ నుంచి పైకి	అవసరమైన సమాచారం అంతా పర్యావరణమే ఇస్తుంది; అఫర్డెన్స్‌లు
నిర్మాణాత్మక / పరోక్ష	హెల్మ్‌హోల్ట్జ్, గ్రెగరీ, బ్రూనర్	పై నుంచి కిందికి	ప్రత్యక్షాన్ని ఒక పరికల్పనలా నిర్మించి పరీక్షిస్తాం
గెస్టాల్ట్	వర్థీమర్, కోహ్లర్, కోఫ్కా	వ్యవస్థీకరణ	సంపూర్ణం దాని భాగాల మొత్తం కంటే భిన్నమైనది
ప్రత్యక్షణ చక్రం	ఉల్రిక్ నైసర్	రెండూ	స్కీమాలు అన్వేషణను నడిపిస్తాయి; కొత్త దత్తాంశం స్కీమాలను మారుస్తుంది

గిబ్సన్ పదాలు: దృశ్య విన్యాసం (కంటికి చేరే కాంతి నమూనా); స్థిరాంశాలు (invariants) (మనం కదిలినా మారకుండా ఉండే లక్షణాలు); అల్లిక ప్రవణత (దూరం పెరిగే కొద్దీ అల్లిక దట్టంగా కనిపిస్తుంది); దృశ్య ప్రవాహం (మనం కదిలే బిందువు నుంచి దృశ్యం బయటికి ప్రవహిస్తుంది; విమానం దించేటప్పుడు పైలట్లు దీనిని వాడతారు); అఫర్డెన్స్‌లు (ఒక వస్తువు చర్యకు ఇచ్చే అవకాశం: కుర్చీ కూర్చోవడానికి అవకాశం ఇస్తుంది).
నిర్మాణాత్మక వాదానికి ఆధారాలు: దృశ్య భ్రాంతులు (ముల్లర్-లయర్, Müller-Lyer), సందిగ్ధ పటాలు, అంచనా, సంస్కృతి ప్రభావం. జెరోమ్ బ్రూనర్ (Bruner) "నవ దృక్పథం" (New Look) అధ్యయనాలు (1940ల దశకం) విలువలు, అవసరాలు ప్రత్యక్షాన్ని మారుస్తాయని చూపాయి (పేద పిల్లలు నాణేలను పెద్దవిగా అంచనా వేశారు).

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సంవేదన, ప్రత్యక్షం ఒక్కటే." ✓ సంవేదన గుర్తిస్తుంది; ప్రత్యక్షం వ్యవస్థీకరించి వ్యాఖ్యానిస్తుంది.
✗ "నిరపేక్ష అవధి = ప్రతిసారీ గుర్తించే ఉద్దీపన." ✓ 50% సార్లు గుర్తించేది.
✗ "జేఎన్‌డీ ఒక స్థిర భిన్నమని ఫెక్నర్ నియమం చెబుతుంది." ✓ అది వెబర్ నియమం; ఫెక్నర్ నియమం సంవర్గమానాత్మకం (S = k log I).
✗ "ప్రత్యక్షణ సిద్ధాంతాన్ని (ప్రత్యక్ష ప్రత్యక్షం) వాట్సన్ లేదా కోహ్లర్ ఇచ్చారు." ✓ ప్రత్యక్ష (పర్యావరణ) సిద్ధాంతాన్ని ఇచ్చింది జె.జె. గిబ్సన్; కోహ్లర్ గెస్టాల్ట్ మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త.
✗ "గిబ్సన్ సిద్ధాంతం పై నుంచి కిందికి." ✓ గిబ్సన్ దిగువ నుంచి పైకి; గ్రెగరీ, హెల్మ్‌హోల్ట్జ్ పై నుంచి కిందికి / నిర్మాణాత్మక.
✗ "బ్రాడ్‌బెంట్ వడపోత అవధానం ఇవ్వని సందేశాలను బలహీనపరుస్తుంది." ✓ బ్రాడ్‌బెంట్ వడపోత వాటిని అడ్డుకుంటుంది; అవి క్షీణిస్తాయి (బలహీనపడతాయి) అని చెప్పింది ట్రీస్‌మన్.
✗ "దండాలు వర్ణ దృష్టిని ఇస్తాయి." ✓ శంకువులు (మూడు రకాలు) రంగును ఇస్తాయి; దండాలు మసక కాంతిలో పనిచేస్తాయి.
✗ "సుస్థిర అవధానం అంటే ఒకేసారి రెండు పనులు చేయడం." ✓ అది విభజిత అవధానం; సుస్థిర = కాలక్రమంలో జాగరూకత.
✗ "ప్రత్యక్షం ఉప ప్రక్రియలు: సంవేదన → అనుభవం → ఉద్దీపన." ✓ ఉద్దీపన → జ్ఞానేంద్రియ గ్రాహకాలు → కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ → ప్రత్యక్షం.
✗ "సంవేదన అనుకూలనం మెదడులో జరుగుతుంది." ✓ అనుకూలనం గ్రాహకాల్లో జరుగుతుంది; పరిచితమైన శబ్దాన్ని విస్మరించడం అలవాటు పడటం.

త్వరిత పునశ్చరణ

సంవేదన = గుర్తించడం; ప్రత్యక్షం = వ్యవస్థీకరణ + వ్యాఖ్యానం (ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడం).
ఫెక్నర్: మనోభౌతిక శాస్త్ర పితామహుడు, 1860; ఫెక్నర్ నియమం S = k log I.
వెబర్ నియమం: JND / I = స్థిరాంకం (బరువులకు సుమారు 1/50).
నిరపేక్ష అవధి, జేఎన్‌డీ రెండూ 50% గుర్తింపు వద్ద నిర్వచితం.
సంకేత గుర్తింపు: సరైన గుర్తింపు, తప్పిపోవడం, తప్పుడు హెచ్చరిక, సరైన తిరస్కరణ; సూక్ష్మగ్రాహ్యత + ప్రమాణం.
అవధానం: అప్రమత్తత, ఏకాగ్రత, అన్వేషణ; వరణాత్మక, సుస్థిర, విభజిత.
బ్రాడ్‌బెంట్ వడపోత (ప్రారంభ), ట్రీస్‌మన్ క్షీణన, డాయిచ్, డాయిచ్ (ఆలస్య), చెర్రీ కాక్‌టెయిల్ పార్టీ.
ఉప ప్రక్రియలు: ఉద్దీపన → గ్రాహకాలు → కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ → ప్రత్యక్షం.
దిగువ నుంచి పైకి = దత్తాంశ ఆధారితం; పై నుంచి కిందికి = జ్ఞాన ఆధారితం.
గిబ్సన్: ప్రత్యక్ష, పర్యావరణ, అఫర్డెన్స్‌లు; గ్రెగరీ / హెల్మ్‌హోల్ట్జ్: నిర్మాణాత్మక, పరికల్పన, అచేతన అనుమితి.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. గిబ్సన్‌ను నిర్మాణాత్మకవాదులతో పోల్చడం. గిబ్సన్ ప్రత్యక్షాన్ని వాస్తవ, సమృద్ధ పర్యావరణాల్లో అధ్యయనం చేశాడు (అతని తొలి పరిశోధన రెండో ప్రపంచ యుద్ధ పైలట్లకు శిక్షణ ఇచ్చింది), కాబట్టి అనుమితి అవసరం అతనికి పెద్దగా కనిపించలేదు. గ్రెగరీ ప్రయోగశాలలో క్షణికమైన, అసంపూర్ణమైన లేదా సందిగ్ధ ప్రదర్శనలను అధ్యయనం చేశాడు; అక్కడ ఖాళీలను జ్ఞానమే పూరించాలి. నైసర్ ప్రత్యక్షణ చక్రం, ఆధునిక వివరణలు ఈ రెండింటినీ వేర్వేరు సమయాల్లో పనిచేసేవిగా చూస్తాయి: సమాచారం స్పష్టంగా ఉంటే దిగువ నుంచి పైకి, బలహీనంగా లేదా సందిగ్ధంగా ఉంటే పై నుంచి కిందికి.

2. వెబర్ భిన్నాలు జ్ఞానేంద్రియాన్ని బట్టి మారతాయి. సూక్ష్మమైన తీర్పులకు భిన్నం చిన్నది, ఇతరులకు పెద్దది; వెబర్ నియమం మధ్యస్థ తీవ్రతల్లో బాగా వర్తిస్తుంది, నిరపేక్ష అవధి దగ్గర, అతి ఎక్కువ తీవ్రతల్లో విఫలమవుతుంది. కొన్ని సంవేదనలు ఉద్దీపన కంటే వేగంగా (విద్యుత్ షాక్), మరికొన్ని నెమ్మదిగా (ప్రకాశం) పెరుగుతాయని స్టీవెన్స్ చూపాడు; దీనిని ఒకే సంవర్గమాన నియమం వివరించలేదు.

3. నమూనా గుర్తింపు నమూనాలు. మూస సరిపోలిక (template matching) సమాచారాన్ని నిల్వ ఉన్న నకళ్లతో పోలుస్తుంది (చేతిరాతలోని వైవిధ్యంతో విఫలమవుతుంది); లక్షణ విశ్లేషణ (feature analysis) (ఆలివర్ సెల్ఫ్రిడ్జ్ (Selfridge) పాండెమోనియం నమూనా, 1959) లక్షణాలను గుర్తించి కలుపుతుంది; ప్రతిరూప (prototype) నమూనాలు అత్యుత్తమ విలక్షణ ఉదాహరణతో పోలుస్తాయి. లక్షణ విశ్లేషణ హ్యూబెల్, వీసెల్ కనుగొన్న లక్షణ గుర్తింపు కణాలకు సరిపోతుంది.

4. నైపుణ్యాలు, ఉద్యోగాలకు అనువర్తనం. పైలట్లు, డ్రైవర్లు, యంత్ర నిర్వాహకులకు వరణాత్మక అవధానం (పరధ్యానాలను విస్మరించడం), సుస్థిర అవధానం (జాగరూకత), విభజిత అవధానం (స్టీరింగ్ తిప్పుతూ పరికరాలను గమనించడం), వేగవంతమైన సంకేత గుర్తింపు అవసరం. ఉద్యోగ రూపకల్పన దీనిని వాడుకుంటుంది: జాగరూకత క్షీణతను పరిమితం చేయడానికి విరామాలు, అవధానపు బాహ్య కారకాలను (తీవ్రత, కదలిక, వ్యత్యాసం) వాడే అలారాలు, సాధారణ చర్యలను స్వయంచాలితం చేసి ప్రమాదాలపై అవధానాన్ని ఖాళీగా ఉంచే సిమ్యులేటర్ శిక్షణ.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.