సామాజిక కార్యం: నిర్వచనాలు, చరిత్ర, పరిధి…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ఫ్రైడ్‌ల్యాండర్ (Friedlander, 1955): సామాజిక కార్యం ఒక వృత్తిపరమైన సేవ; ఇది మానవ సంబంధాలలో శాస్త్రీయ జ్ఞానం, నైపుణ్యం ఆధారంగా, ప్రజలు ఒంటరిగా గానీ సమూహాలుగా గానీ సామాజిక, వ్యక్తిగత సంతృప్తిని, స్వావలంబనను పొందడానికి సహాయపడుతుంది.
హెర్బర్ట్ స్ట్రూప్ (Herbert Stroup): ప్రజలు తమకు తామే సహాయం చేసుకునేలా సహాయపడే శాస్త్రీయ పద్ధతి ద్వారా వ్యక్తులు, సమూహాలు, సముదాయాల అవసరాలు తీర్చడానికి వనరులను సమకూర్చే కళ సామాజిక కార్యం.
వెర్నర్ బోమ్ (Werner Boehm, 1958–59): వ్యక్తుల సామాజిక సంబంధాలపై దృష్టి పెట్టే కార్యకలాపాల ద్వారా, ఒంటరిగా గానీ సమూహాలుగా గానీ, వారి సామాజిక పనితీరును పెంపొందించడం సామాజిక కార్యం లక్ష్యం.
మేరీ రిచ్‌మండ్ (Mary Richmond): సామాజిక నిర్ధారణ (Social Diagnosis, 1917), వ్యక్తిగత సేవా కార్యం అంటే ఏమిటి? (What is Social Case Work?, 1922); ఆమెను వ్యక్తిగత సేవా కార్య (social case work) మాతృమూర్తి అంటారు.
ప్రపంచ నిర్వచనం (ఐఎఫ్‌ఎస్‌డబ్ల్యూ–ఐఏఎస్‌ఎస్‌డబ్ల్యూ - IFSW–IASSW, మెల్‌బోర్న్, 2014): సామాజిక మార్పు, అభివృద్ధి, సామాజిక సంఘటితత్వం, ప్రజల సాధికారత, విముక్తిని ప్రోత్సహించే ఆచరణ ఆధారిత వృత్తి, విద్యా విభాగం (academic discipline); మూల సూత్రాలు: సామాజిక న్యాయం (social justice), మానవ హక్కులు, సమష్టి బాధ్యత (collective responsibility), వైవిధ్యాల పట్ల గౌరవం.
ఎలిజబెత్ కాలపు పేదల చట్టం (Elizabethan Poor Law): 1601 (ఇంగ్లండ్); పేదల సవరణ చట్టం (Poor Law Amendment Act): 1834.
ఛారిటీ ఆర్గనైజేషన్ సొసైటీ (సీఓఎస్ - COS): లండన్, 1869 (సి.ఎస్. లోక్, ఆక్టేవియా హిల్); అమెరికాలో మొదటిది బఫెలో, 1877 (రెవ. ఎస్. హంఫ్రీస్ గర్టీన్). స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలను "స్నేహపూర్వక సందర్శకులు" (friendly visitors) అనేవారు; వ్యక్తిగత సేవా కార్యానికి ఇదే మూలం.
సెటిల్‌మెంట్ హౌస్ ఉద్యమం (Settlement house movement): టాయిన్‌బీ హాల్, లండన్, 1884 (కానన్ శామ్యూల్ బార్నెట్, హెన్రియెట్టా బార్నెట్); హల్ హౌస్, షికాగో, 1889 (జేన్ ఆడమ్స్, ఎలెన్ గేట్స్ స్టార్). సామూహిక సేవా కార్యం (group work), సముదాయ వ్యవస్థీకరణకు (community organisation) ఇదే మూలం. జేన్ ఆడమ్స్: నోబెల్ శాంతి బహుమతి 1931.
మొదటి శిక్షణ: న్యూయార్క్ సీఓఎస్ వేసవి కోర్సు (Summer School in Philanthropic Work), 1898; ఇది న్యూయార్క్ స్కూల్ ఆఫ్ ఫిలాంత్రపీ (1904)గా మారింది; నేడు కొలంబియా స్కూల్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్.
అబ్రహం ఫ్లెక్స్‌నర్ (Abraham Flexner, 1915): "సామాజిక కార్యం ఒక వృత్తేనా?" అని ప్రశ్నించి, ఇంకా కాదు అని జవాబిచ్చారు. ఎర్నెస్ట్ గ్రీన్‌వుడ్ (Ernest Greenwood, 1957): ఐదు వృత్తి లక్షణాలు (attributes of a profession): క్రమబద్ధమైన సిద్ధాంతం, అధికారం, సముదాయ ఆమోదం, నైతిక నియమావళి, వృత్తిపరమైన సంస్కృతి.
ఎన్‌ఏఎస్‌డబ్ల్యూ (NASW, అమెరికా) ఏర్పాటు 1955; మొదటి నైతిక నియమావళి (Code of Ethics) 1960.
భారతదేశపు మొదటి పాఠశాల: సర్ దొరాబ్జీ టాటా గ్రాడ్యుయేట్ స్కూల్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్, బొంబాయి, 1936; మొదటి డైరెక్టర్ క్లిఫర్డ్ మాన్‌షార్ట్ (అమెరికన్ మిషనరీ); 1944లో టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్సెస్ (టిస్)గా పేరు మార్పు; డీమ్డ్ విశ్వవిద్యాలయం 1964. టిస్ ఇండియన్ జర్నల్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్ (1940)ను ప్రారంభించింది.
కేంద్ర సామాజిక సంక్షేమ బోర్డు (Central Social Welfare Board): 1953, మొదటి ఛైర్‌పర్సన్ దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్.
పద్ధతులు (ఆరు): ప్రాథమిక: వ్యక్తిగత సేవా కార్యం, సామూహిక సేవా కార్యం, సముదాయ వ్యవస్థీకరణ; ద్వితీయ (సహాయక): సామాజిక సంక్షేమ పరిపాలన (social welfare administration), సామాజిక కార్య పరిశోధన (social work research), సామాజిక చర్య (social action).
సామాజిక కార్యం విధులు (భారతీయ పాఠ్యపుస్తకాలు): చికిత్సాత్మక (curative), దిద్దుబాటు (correctional/corrective), నివారణ (preventive), అభివృద్ధి (developmental). పియర్స్ (Pierce) పేర్కొన్న సామాజిక మార్పు రంగాలు: నివారణ, సంస్కరణ, పునః సామాజికీకరణ (re-socialisation), పునరావాసం, ప్రణాళిక (2023 కీ).

వివరణ

1. నిర్వచనాల్లో ఉమ్మడి అంశాలు. ప్రతి ప్రామాణిక నిర్వచనంలోనూ ఇవే భాగాలు ఉంటాయి:

ఒక సహాయ కార్యకలాపం, వృత్తిగా (శిక్షణ, జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు, నైతికత) చేసేది;
క్లయింట్ ఒక వ్యక్తి, సమూహం లేదా సముదాయం కావచ్చు;
లక్ష్యం సామాజిక పనితీరు: ఒక వ్యక్తికి, అతని లేదా ఆమె సామాజిక పాత్రలు (roles), పర్యావరణం (environment) కోరే అవసరాలకు మధ్య పొందిక;
ఇది ప్రజలు తమకు తామే సహాయం చేసుకునేలా చేస్తుంది (స్వయం సహాయం, పరాధీనత కాదు);
కుటుంబం, సంస్థ, సముదాయం, రాజ్యం వనరులను ఉపయోగిస్తుంది.

2. సామాజిక కార్యం, దాని పొరుగు భావనలు. పరీక్షలు ఈ తేడాను అడుగుతాయి.

పదం	అది ఏమిటి	ఎవరు చేస్తారు
సామాజిక సేవ (Social service)	అవసరంలో ఉన్న వ్యక్తికి అందించే సహాయం (దానం, ఉపశమనం)	ఎవరైనా, తరచూ స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు; శిక్షణ అవసరం లేదు
సామాజిక కార్యం	సామాజిక పనితీరును పునరుద్ధరించి, అభివృద్ధి చేసే శాస్త్రీయ, పద్ధతి ఆధారిత సహాయం	శిక్షణ పొందిన వృత్తి నిపుణులు
సామాజిక సంక్షేమం (Social welfare)	శ్రేయస్సు కోసం సేవలు, చట్టాలు, సంస్థల వ్యవస్థీకృత వ్యవస్థ	రాజ్యం, స్వచ్ఛంద సంస్థలు
సామాజిక సంస్కరణ (Social reform)	ఉద్యమాల ద్వారా హానికర ఆచారాలు, సంస్థల మార్పు	సంస్కర్తలు, నాయకులు

సామాజిక చర్య సామాజిక కార్యం పద్ధతుల్లో ఒకటి: చట్టాలను లేదా విధానాన్ని మార్చడానికి వ్యవస్థీకృత సామూహిక ప్రయత్నం.
సామాజిక భద్రత (social security) అంటే అనుకోని పరిస్థితుల (వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, నిరుద్యోగం) నుంచి రాజ్యం సామాజిక బీమా, సామాజిక సహాయం ద్వారా ఇచ్చే రక్షణ.
సామాజిక సంస్కరణ లక్ష్యం సమాజం; సామాజిక కార్యం లక్ష్యం ప్రజలు, వారి పనితీరు; అయితే రెండూ మార్పునే కోరుకుంటాయి.

3. పాశ్చాత్య దేశాల్లో చరిత్ర (దశలు).

దానం, మతం: భిక్ష, చర్చి సహాయం, శ్రేణులు (guilds).
పేదల చట్టాలు (1601, 1834): పారిష్‌లు, వర్క్‌హౌస్‌ల (శ్రమశాలలు - workhouses) ద్వారా రాజ్యం అందించే సహాయం; "అర్హులైన", "అనర్హులైన" పేదలు అనే విభజన.
సీఓఎస్ (1869): "శాస్త్రీయ దానం": ప్రతి కేసును విచారించడం, దరఖాస్తుదారులను నమోదు చేయడం, భిక్ష రెండుసార్లు అందకుండా చూడటం, స్నేహపూర్వక సందర్శకులను ఉపయోగించడం. దీని నుంచి వ్యక్తిగత సేవా కార్యం వచ్చింది (మేరీ రిచ్‌మండ్ బాల్టిమోర్‌లో సీఓఎస్ కార్యకర్త).
సెటిల్‌మెంట్లు (1884, 1889): చదువుకున్న స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు పేద బస్తీల లోపలే నివసిస్తూ క్లబ్బులు, తరగతులు, ప్రచారోద్యమాలు నడిపారు. దీని నుంచి సామూహిక సేవా కార్యం, సముదాయ వ్యవస్థీకరణ, సామాజిక చర్య వచ్చాయి.
వృత్తీకరణ: పాఠశాలలు (1898 నుంచి), ఫ్లెక్స్‌నర్ సవాలు (1915), రిచ్‌మండ్ సామాజిక నిర్ధారణ (1917), వృత్తిపరమైన సంఘాలు, ఎన్‌ఏఎస్‌డబ్ల్యూ (1955), దాని నియమావళి.

4. భారతదేశంలో చరిత్ర.

వృత్తి పూర్వ మూలాలు: మతపరమైన దానం (దానం, జకాత్ - zakat, ఆలయ, ధర్మశాల సహాయం), కుల (caste), గ్రామ స్వయం సహాయం, 19వ శతాబ్దపు సామాజిక సంస్కరణోద్యమాలు: రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ (బ్రహ్మ సమాజం, 1828; సతీసహగమనం రద్దు, 1829), ఈశ్వర చంద్ర విద్యాసాగర్ (వితంతు పునర్వివాహ చట్టం, 1856), జ్యోతిబా ఫూలే (సత్యశోధక్ సమాజం, 1873), సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ (గోఖలే, 1905).
గాంధేయ నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమం: గ్రామోద్ధరణ, అంటరానితనం (untouchability) నిర్మూలన, హరిజన్ సంక్షేమం, ఖాదీ, బునియాదీ విద్య (బేసిక్ ఎడ్యుకేషన్); వృత్తి నిపుణుల కంటే శిక్షణ పొందిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు.
వృత్తిపర దశ: టాటా పాఠశాల (1936) పట్టభద్ర స్థాయి శిక్షణను ప్రారంభించింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మరిన్ని పాఠశాలలు వచ్చాయి; వాటిలో ఢిల్లీ స్కూల్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్ (1946లో లక్నోలో వైడబ్ల్యూసీఏ - YWCA స్థాపించింది, 1948లో ఢిల్లీకి మారింది, 1961 నుంచి ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో భాగం), కాశీ విద్యాపీఠ్, వారణాసి (1947) ఉన్నాయి.
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత: ఇండియన్ కాన్ఫరెన్స్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్ (1947), కేంద్ర సామాజిక సంక్షేమ బోర్డు (1953), ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) ప్రచురించిన ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఆఫ్ సోషల్ వర్క్ ఇన్ ఇండియా (1968), సామాజిక కార్య విద్యపై యూజీసీ (UGC) సమీక్షా కమిటీలు (1965, 1980), దాని నమూనా పాఠ్యప్రణాళిక (curriculum, 2001). సంక్షేమానికి కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ ఇప్పుడు సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Social Justice and Empowerment; ఈ పేరు 1998 నుంచి).

5. పరిధి, రంగాలు. సామాజిక పనితీరు ఎక్కడ దెబ్బతింటే అక్కడ సామాజిక కార్యం పనిచేస్తుంది:

కుటుంబ, శిశు సంక్షేమం (దత్తత - adoption, పెంపుడు సంరక్షణ, బాలల రక్షణ);
వైద్య, మానసిక వైద్య సామాజిక కార్యం (ఆసుపత్రులు, మానసిక ఆరోగ్యం);
దిద్దుబాటు సామాజిక కార్యం (correctional social work): ప్రొబేషన్, పెరోల్, జైళ్లు, బాల నేరస్థుల సంరక్షణ గృహాలు, విడుదల అనంతర సంరక్షణ (ఈ పోస్టు రంగం);
కార్మిక సంక్షేమం, పారిశ్రామిక సామాజిక కార్యం (ఫ్యాక్టరీల చట్టం కింద సంక్షేమ అధికారులు);
సముదాయ అభివృద్ధి: గ్రామీణ, పట్టణ, గిరిజన;
పాఠశాల సామాజిక కార్యం, యువజన సంక్షేమం, వృద్ధాప్య శాస్త్రం (gerontology), వైకల్యం (disability), విపత్తు సహాయం;
సామాజిక విధానం, ప్రణాళిక, పరిపాలన.

6. సమాజ శాస్త్ర నోట్స్‌తో అనుసంధానం. కామ్టే త్రిదశా నియమం (law of three stages), స్పెన్సర్ జీవ సాదృశ్యం (organic analogy) SOC-BC-01లో ఉన్నాయి; ఆగ్‌బర్న్ సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (cultural lag) SOC-BC-03లో; సామాజిక మార్పు (social change), సామాజిక నియంత్రణ (social control) సిద్ధాంతాలు SOC-BC-04లో ఉన్నాయి. ఒక సమాజం ఆచారాల కంటే సాంకేతికతలో వేగంగా మారినప్పుడు సమస్యలు ఎందుకు తలెత్తుతాయో వివరించడానికి సామాజిక కార్యం ఈ భావనలను తీసుకుంటుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "మొదటి సీఓఎస్ 1869లో బఫెలోలో ఏర్పడింది." ✓ లండన్, 1869; బఫెలో (అమెరికా) 1877.
✗ "హల్ హౌస్ మొదటి సెటిల్‌మెంట్ హౌస్." ✓ టాయిన్‌బీ హాల్, లండన్ (1884) మొదటిది; హల్ హౌస్, షికాగో 1889.
✗ "టాయిన్‌బీ హాల్‌ను జేన్ ఆడమ్స్ స్థాపించారు." ✓ శామ్యూల్ బార్నెట్ స్థాపించారు; ఆడమ్స్ స్థాపించింది హల్ హౌస్.
✗ "టిస్ 1936లో అదే పేరుతో స్థాపితమైంది." ✓ 1936లో అది సర్ దొరాబ్జీ టాటా గ్రాడ్యుయేట్ స్కూల్ ఆఫ్ సోషల్ వర్క్; 1944లో టిస్‌గా పేరు మారింది.
✗ "మేరీ రిచ్‌మండ్ సామాజిక నిర్ధారణను 1922లో రాశారు." ✓ 1917; వ్యక్తిగత సేవా కార్యం అంటే ఏమిటి? 1922.
✗ "సామాజిక సేవ, సామాజిక కార్యం ఒకటే." ✓ సామాజిక సేవకు శిక్షణ అవసరం లేదు; సామాజిక కార్యం వృత్తిపరమైన, పద్ధతి ఆధారిత సేవ.
✗ "సామాజిక చర్య ఒక ప్రాథమిక పద్ధతి." ✓ ఇది పరిపాలన, పరిశోధనలతో పాటు ఒక ద్వితీయ పద్ధతి.
✗ "సామాజిక కార్యం ప్రపంచ నిర్వచనాన్ని 2000లో ఆమోదించారు." ✓ ప్రస్తుత నిర్వచనం 2014 (మెల్‌బోర్న్); 2000 (మాంట్రియల్) అంతకుముందుది.

త్వరిత పునశ్చరణ

సామాజిక కార్యం: సామాజిక పనితీరు కోసం వృత్తిపరమైన సహాయం; ప్రజలు తమకు తామే సహాయం చేసుకునేలా చేస్తుంది.
ఫ్రైడ్‌ల్యాండర్: మానవ సంబంధాలలో శాస్త్రీయ జ్ఞానం, నైపుణ్యంపై ఆధారపడిన వృత్తిపరమైన సేవ.
ప్రపంచ నిర్వచనం 2014: సామాజిక మార్పు, సంఘటితత్వం, సాధికారత, విముక్తి; సామాజిక న్యాయం, మానవ హక్కులు.
పేదల చట్టం 1601; సీఓఎస్ లండన్ 1869, బఫెలో 1877; స్నేహపూర్వక సందర్శకులు → వ్యక్తిగత సేవా కార్యం.
టాయిన్‌బీ హాల్ 1884 (బార్నెట్); హల్ హౌస్ 1889 (జేన్ ఆడమ్స్) → సామూహిక సేవా కార్యం, సముదాయ వ్యవస్థీకరణ.
రిచ్‌మండ్, సామాజిక నిర్ధారణ 1917; ఫ్లెక్స్‌నర్ 1915; గ్రీన్‌వుడ్ 1957; ఎన్‌ఏఎస్‌డబ్ల్యూ 1955.
భారతదేశం: టాటా పాఠశాల, బొంబాయి, 1936 (మాన్‌షార్ట్) → టిస్ 1944; సీఎస్‌డబ్ల్యూబీ (CSWB) 1953 (దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్).
పద్ధతులు: వ్యక్తిగత సేవా కార్యం, సామూహిక సేవా కార్యం, సముదాయ వ్యవస్థీకరణ + పరిపాలన, పరిశోధన, సామాజిక చర్య.
విధులు: చికిత్సాత్మక, దిద్దుబాటు, నివారణ, అభివృద్ధి.
కామ్టే, స్పెన్సర్: SOC-BC-01; సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (ఆగ్‌బర్న్): SOC-BC-03.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

సామాజిక కార్యం ఒక వృత్తేనా? దానికి సొంత జ్ఞాన సంపద లేదని, అది ప్రధానంగా మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తుందని ఫ్లెక్స్‌నర్ (1915) అన్నారు. గ్రీన్‌వుడ్ (1957) దానిని ఒక నిరంతర శ్రేణిపై (continuum) ఉంచి వృత్తిగా నిర్ధారించారు. భారతదేశంలో మరొక లోటు చట్టపరమైన గుర్తింపు: వైద్యం, న్యాయవాద వృత్తుల్లా కాకుండా సామాజిక కార్యకర్తలకు చట్టబద్ధ (statutory) మండలి గానీ లైసెన్స్ గానీ లేదు (2026); వృత్తిపర సామాజిక కార్యానికి జాతీయ మండలిని ప్రతిపాదించారు కానీ చట్టం చేయలేదు.
అవశేష, సంస్థాగత దృక్పథాలు (Residual vs institutional view) (విలెన్‌స్కీ, లెబో, 1958): అవశేష సంక్షేమం కుటుంబం, మార్కెట్ విఫలమైనప్పుడు మాత్రమే జోక్యం చేసుకుంటుంది; సంస్థాగత సంక్షేమం ఆధునిక సమాజపు సాధారణ, మొదటి వరుస విధి. తొలి సీఓఎస్ కార్యం అవశేష రకం; ఆధునిక రాజ్య సంక్షేమం సంస్థాగత రకం.
స్వదేశీకరణ (indigenisation) చర్చ: భారత సామాజిక కార్య విద్య అమెరికా వ్యక్తిగత సేవా కార్య నమూనాలపై నిర్మితమైంది; ఇది సామూహిక పేదరికం (poverty), కులం, గ్రామీణ సమస్యల కంటే వ్యక్తిగత చికిత్సకే సరిపోతుందని విమర్శకులు వాదిస్తారు; గాంధేయ, సంస్కరణ సంప్రదాయాల నుంచి తీసుకున్న అభివృద్ధి, సామాజిక చర్య విధానాలు కావాలని కోరుతారు.
దిద్దుబాటు నేపథ్యం: ప్రొబేషన్ అధికారి అధికారపూర్వక (ఆతిథ్య - host) నేపథ్యంలో పనిచేసే సామాజిక కార్యకర్త: న్యాయస్థానం లేదా జైలు ఆతిథ్య సంస్థ; క్లయింట్ తరచూ అనిచ్ఛా క్లయింట్ (involuntary). అవే పద్ధతులు వర్తిస్తాయి; అదనంగా న్యాయస్థానం పట్ల బాధ్యతలు ఉంటాయి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.