APPSC Paper I · Criminology · Crime in India
భారతదేశంలో నేరాలు: ఎన్‌సీఆర్‌బీ నమూనాలు, ధోరణులు, మహిళలు, బాలలపై నేరాలు, బాధితశాస్త్రం, పరిహారం
భారతదేశ నేర చిత్రం ఎన్‌సీఆర్‌బీ (NCRB; 1986, న్యూఢిల్లీ), అది ఏటా ప్రచురించే *క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా* (Crime in India) నుంచి వస్తుంది; ఇది పోలీసులు నమోదు చేసిన కేసులను లెక్కిస్తుంది. బాధితశాస్త్రం (victimology; మెండెల్‌సోన్, వాన్ హెంటిగ్) దృష్టిని బాధితుడి వైపు మళ్లించింది. భారతీయ చట్టం నేరస్థుడు చెల్లించే నష్టపూరణ (restitution; సీఆర్‌పీసీ 357, ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395) నుంచి రాజ్యం చెల్లించే పరిహారం (compensation; సీఆర్‌పీసీ 357A, ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 396) వైపు మారింది. మహిళలపై నేరాలు SOC-WO-03, SOC-WO-05లో ఉన్నాయి.
- APPSC Paper I
- 17 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- ఎన్‌సీఆర్‌బీ: జాతీయ నేర రికార్డుల బ్యూరో (National Crime Records Bureau), 1986లో కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఏర్పాటు; ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
- ఎన్‌సీఆర్‌బీ వార్షిక నివేదికలు: *క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా, భారతదేశంలో ప్రమాద మరణాలు, ఆత్మహత్యలు (ADSI), ప్రిజన్ స్టాటిస్టిక్స్ ఇండియా* (Prison Statistics India).
- లెక్కింపు నియమాలు: ప్రధాన నేర నియమం (principal offence rule: అనేక నేరాలు ఉన్న ఒక ఎఫ్‌ఐఆర్‌ను అత్యంత తీవ్రమైన నేరం కింద ఒక్కసారే లెక్కిస్తారు); నేరాల రేటు (crime rate) = ఒక లక్ష జనాభాకు కేసులు.
- నేరాల్లో రెండు వర్గాలు: ఐపీసీ/బీఎన్‌ఎస్ నేరాలు, ప్రత్యేక, స్థానిక చట్టాల (SLL) నేరాలు (ఎన్‌డీపీఎస్, ఆయుధాల చట్టం, పోక్సో, వరకట్న చట్టం మొదలైనవి).
- నేరాల చీకటి సంఖ్య (dark figure of crime): ఎప్పటికీ నివేదించబడని లేదా నమోదు కాని నేరాలు; బాధిత సర్వేల (victimisation surveys) ద్వారా అంచనా వేస్తారు.
- ఎన్‌సీఆర్‌బీ వ్యవస్థలు: సీసీటీఎన్‌ఎస్ (CCTNS: Crime and Criminal Tracking Network and Systems, 2009లో ఆమోదం), ఐసీజేఎస్ (ICJS: పోలీసులు, కోర్టులు, జైళ్లు, ప్రాసిక్యూషన్, ఫోరెన్సిక్ విభాగాలను అనుసంధానిస్తుంది), ఎన్‌ఏఎఫ్‌ఐఎస్ (NAFIS: జాతీయ ఆటోమేటెడ్ వేలిముద్రల దత్తాంశ నిధి, ఎన్‌సీఆర్‌బీకి చెందిన కేంద్ర వేలిముద్రల బ్యూరో నిర్వహిస్తుంది).
- క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ (ఐడెంటిఫికేషన్) చట్టం, 2022 (Criminal Procedure (Identification) Act): ఖైదీల గుర్తింపు చట్టం, 1920 స్థానంలో వచ్చింది; కొలతలను (జీవసంబంధ నమూనాలతో సహా) ఎన్‌సీఆర్‌బీ 75 సంవత్సరాలు భద్రపరుస్తుంది.
- క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా 2022: సుమారు 58.2 లక్షల కాగ్నిజబుల్ నేరాలు; నేరాల రేటు 422.2; మహిళలపై నేరాలు 4,45,256 (రేటు 66.4); బాలలపై నేరాలు 1,62,449; సైబర్ నేరాలు 65,893.
- అతిపెద్ద విభాగాలు (2022): మహిళలపై నేరాల్లో భర్త లేదా బంధువుల క్రూరత్వం (సుమారు 31%); బాలలపై నేరాల్లో కిడ్నాప్, అపహరణ (సుమారు 46%), తర్వాత పోక్సో (సుమారు 40%).
- క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా 2023 (2025లో విడుదల): మహిళలపై నేరాలు సుమారు 4.48 లక్షలు (దాదాపు మార్పు లేదు), బాలలపై నేరాలు సుమారు 1.77 లక్షలు (సుమారు 9% పెరుగుదల), సైబర్ నేరాలు సుమారు 86,400 (సుమారు 31% పెరుగుదల).
- దర్యాప్తు సంస్థలు:
| సంస్థ | సంవత్సరం | ఏ శాఖ కింద |
|---|---|---|
| సీబీఐ | 1963 (డీఎస్‌పీఈ చట్టం 1946) | డీఓపీటీ |
| ఎన్‌సీబీ | 1986 | హోం శాఖ |
| ఎన్‌ఐఏ | 2008 | హోం శాఖ |
| ఈడీ | 1956 | ఆర్థిక శాఖ (రెవెన్యూ) |
- ఫోరెన్సిక్ మార్గదర్శకులు: అల్ఫోన్స్ బెర్టిలాన్ (శరీర కొలతల శాస్త్రం (anthropometry), 1880లు); ఎడ్మండ్ లోకార్డ్ (మార్పిడి సూత్రం (exchange principle): ప్రతి స్పర్శ ఒక జాడను వదులుతుంది); వేలిముద్రల హెన్రీ పద్ధతి (ఎడ్వర్డ్ హెన్రీ, అజీజుల్ హక్, హేమ్ చంద్ర బోస్‌లతో కలిసి, బెంగాల్); కలకత్తా బ్యూరో (1897) ప్రపంచంలో మొదటి వేలిముద్రల బ్యూరో; డీఎన్ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్: అలెక్ జెఫ్రీస్ (1984).
- సెల్వి వర్సెస్ కర్ణాటక రాష్ట్రం కేసు (Selvi v. State of Karnataka, 2010): అంగీకారం లేకుండా చేసే నార్కో-అనాలిసిస్, పాలిగ్రాఫ్, బ్రెయిన్ మ్యాపింగ్ పరీక్షలు అధికరణం 20(3), అధికరణం 21లను ఉల్లంఘిస్తాయి.
- నిపుణుల అభిప్రాయం: సాక్ష్య చట్టం సెక్షన్ 45 → బీఎస్‌ఏ సెక్షన్ 39. బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ సెక్షన్ 176(3): 7 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడే నేరాల్లో ఫోరెన్సిక్ నిపుణుడు తప్పనిసరిగా ఘటనా స్థలాన్ని సందర్శించాలి.
- బాధితశాస్త్రం: ఈ పదాన్ని బెంజమిన్ మెండెల్‌సోన్ (బాధితశాస్త్ర పితామహుడు) రూపొందించారు; హాన్స్ వాన్ హెంటిగ్, *'నేరస్థుడు, అతని బాధితుడు'* (The Criminal and His Victim, 1948).
- బాధితుడి ప్రేరేపణ (victim precipitation): మార్విన్ వుల్ఫ్‌గాంగ్ (1958), ఫిలడెల్ఫియాలో హత్యలపై అధ్యయనం. క్రియాత్మక బాధ్యత (functional responsibility): స్టీఫెన్ షేఫర్ ('బాధితుడు, అతని నేరస్థుడు' (The Victim and His Criminal), 1968).
- నష్టపూరణను నేరస్థుడు చెల్లిస్తాడు; పరిహారాన్ని రాజ్యం చెల్లిస్తుంది.
- నేర, అధికార దుర్వినియోగ బాధితులకు న్యాయంపై ప్రాథమిక సూత్రాల ఐరాస ప్రకటన (UN Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power): సాధారణ సభ తీర్మానం 40/34, 1985 నవంబర్ 29; దీనిని బాధితుల హక్కుల మాగ్నా కార్టా అంటారు.
- బాధితుల పరిహార సెక్షన్లు:
| సీఆర్‌పీసీ (పాతది) | బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ (2024 జూలై 1 నుంచి) | విషయం |
|---|---|---|
| 357 | 395 | నేరస్థుడు పరిహారం చెల్లించాలని కోర్టు ఆదేశం |
| 357A | 396 | రాష్ట్ర బాధితుల పరిహార పథకం |
| 357C | 397 | ఆసుపత్రులు బాధితులకు ఉచిత చికిత్స |
| 2(wa) | 2(1)(y) | బాధితుడు నిర్వచనం |
- 357Aను 2008 సవరణ చట్టం ద్వారా సీఆర్‌పీసీలో చేర్చారు (2009 డిసెంబర్ 31 నుంచి అమలు); పరిహార మొత్తాన్ని డీఎల్‌ఎస్‌ఏ లేదా ఎస్‌ఎల్‌ఎస్‌ఏ (DLSA/SLSA) నిర్ణయిస్తుంది.
- లా కమిషన్ 154వ నివేదిక (1996): బాధితుల పరిహార పథకాన్ని సిఫార్సు చేసింది (బాధితుల హక్కులు).
- కేంద్ర బాధితుల పరిహార నిధి: హోం శాఖ, 2015, మూలనిధి ₹200 కోట్లు (నిర్భయ నిధి నుంచి), రాష్ట్ర పథకాలకు తోడ్పాటు కోసం.
వివరణ
1. ఎన్‌సీఆర్‌బీ: ఎలా ఏర్పడింది, ఏం చేస్తుంది. జాతీయ పోలీసు కమిషన్ (1977–81), హోం శాఖ టాస్క్‌ఫోర్స్ (1985) సిఫార్సుల మేరకు ఎన్‌సీఆర్‌బీని ఏర్పాటు చేశారు. పోలీసు కంప్యూటర్ల సమన్వయ డైరెక్టరేట్, సీబీఐకి చెందిన అంతర్రాష్ట్ర నేరస్థుల దత్తాంశ విభాగం, కేంద్ర వేలిముద్రల బ్యూరో, బీపీఆర్&డీ (BPR&D) గణాంక విభాగాలను విలీనం చేసి దీనిని రూపొందించారు. ఇది నేరాలు, నేరస్థులపై జాతీయ దత్తాంశ నిధులను నిర్వహిస్తుంది, సీసీటీఎన్‌ఎస్, ఐసీజేఎస్‌లను నడుపుతుంది, పోలీసులకు ఐటీలో శిక్షణ ఇస్తుంది. క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా 1953 నుంచి ప్రచురితమవుతోంది (1953 దత్తాంశం); 1986లో ఎన్‌సీఆర్‌బీ దానిని చేపట్టింది.
2. నేర గణాంకాలను జాగ్రత్తగా చదవడం.
- ఇవి నమోదైన నేరాలను చూపుతాయి, అన్ని నేరాలను కాదు. పెరుగుదల అంటే ఎక్కువ నేరాలు కాకుండా ఎక్కువ ఫిర్యాదులు (మెరుగైన అందుబాటు, ఆన్‌లైన్ ఎఫ్‌ఐఆర్‌లు, మహిళా సహాయ కేంద్రాలు) కావచ్చు; నిజాయితీగా కేసులు నమోదు చేసే రాష్ట్రం అధ్వానంగా కనిపించవచ్చు.
- ప్రధాన నేర నియమం ఒక కేసులోని చిన్న నేరాలను దాచిపెడుతుంది (ఉదా: అత్యాచారం తర్వాత హత్య జరిగితే అది హత్యగా మాత్రమే లెక్కకు వస్తుంది).
- రాష్ట్రాలను పోల్చేటప్పుడు ముడి సంఖ్యల కంటే నేరాల రేటు (లక్ష జనాభాకు) మరింత న్యాయమైనది.
- 2024 జూలై 1 నుంచి కేసులు బీఎన్‌ఎస్ కింద నమోదవుతున్నాయి, కాబట్టి 2024 దత్తాంశం నుంచి విభాగాలు బీఎన్‌ఎస్ సెక్షన్లను అనుసరిస్తాయి; పాత, కొత్త శ్రేణులను జాగ్రత్తగా సరిపోల్చాలి.
3. దత్తాంశంలో మహిళలు, బాలలపై నేరాలు.
- మహిళలు (ఎన్‌సీఆర్‌బీ విభాగాలు): భర్త లేదా బంధువుల క్రూరత్వం (ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్ 85–86), మహిళల కిడ్నాప్, అపహరణ, గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఉద్దేశంతో దాడి (బీఎన్‌ఎస్ 74), అత్యాచారం (బీఎన్‌ఎస్ 63–64), వరకట్న మరణాలు (బీఎన్‌ఎస్ 80), వరకట్న నిషేధ చట్టం, 1961, గృహ హింస చట్టం, 2005, అనైతిక రవాణా (నిరోధక) చట్టం, 1956, మహిళల అసభ్య చిత్రీకరణ (నిషేధ) చట్టం, 1986, సతీసహగమన (నిరోధక) చట్టం, 1987 కింద నేరాలు, బాలికలు బాధితులైన పోక్సో కేసులు. ఈ చట్టాల వివరణ SOC-WO-03 (వరకట్నం, క్రూరత్వం, గృహ హింస), SOC-WO-05 (బీఎన్‌ఎస్ కింద అత్యాచారం, యాసిడ్ దాడి, వెంబడించడం)లో ఉంది.
- బాలలు: కిడ్నాప్, అపహరణ (వీటిలో చాలామంది ఇంటి నుంచి పారిపోయిన, తప్పిపోయిన పిల్లలు), పోక్సో, 2012 నేరాలు, బాల కార్మిక వ్యవస్థ, బాల్య వివాహం (బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006), జేజే చట్టం, 2015 (JJ Act) కింద నేరాలు (క్రూరత్వం, ముఠాలు పిల్లలను వాడుకోవడం). పోక్సో కేసుల్లో నేరస్థుడు సాధారణంగా పిల్లలకు తెలిసిన వ్యక్తే.
- బాధితులు లేని నేరాలు (victimless crimes): "బాధితుడు" అంగీకరించే లేదా ఎవరూ ఫిర్యాదు చేయని నేరాలు, ఉదా: వ్యభిచారం, జూదం, మాదకద్రవ్యాల వినియోగం (ఎడ్విన్ షూర్; CR-CB-02 చూడండి).
4. దర్యాప్తు సంస్థలు, సాధనాలు.
| సంస్థ | పాత్ర |
|---|---|
| రాష్ట్ర పోలీసులు / సీఐడీ | చాలా నేరాల దర్యాప్తు (పోలీసు రాష్ట్ర జాబితా అంశం) |
| సీబీఐ | అవినీతి, తీవ్రమైన, అంతర్రాష్ట్ర నేరాలు; రాష్ట్ర అంగీకారం అవసరం (డీఎస్‌పీఈ చట్టం సెక్షన్ 6) |
| ఎన్‌ఐఏ | దేశవ్యాప్తంగా ఉగ్రవాదం, జాబితాలోని నేరాలు (CR-CI-02 చూడండి) |
| ఎన్‌సీబీ, ఈడీ, డీఆర్‌ఐ, ఎస్‌ఎఫ్‌ఐఓ | మాదకద్రవ్యాలు, మనీ లాండరింగ్, స్మగ్లింగ్, కార్పొరేట్ మోసాలు |
| బీపీఆర్&డీ (1970) | పోలీసు పరిశోధన, ఆధునికీకరణ |
| సీఎఫ్‌ఎస్‌ఎల్‌లు, ఎన్‌ఎఫ్‌ఎస్‌యూ | ఫోరెన్సిక్ విశ్లేషణ; జాతీయ ఫోరెన్సిక్ సైన్సెస్ విశ్వవిద్యాలయం, గాంధీనగర్ (2020) |
- శాస్త్రీయ సాధనాలు: వేలిముద్రలు, డీఎన్ఏ ప్రొఫైలింగ్ (సీడీఎఫ్‌డీ (CDFD), హైదరాబాద్), బాలిస్టిక్స్, విషశాస్త్రం (toxicology), చేతిరాత, పత్రాల పరిశీలన, సైబర్ ఫోరెన్సిక్స్, సీసీటీవీ, కాల్ డీటెయిల్ రికార్డులు. సెల్వి తీర్పు తర్వాత అబద్ధాలను గుర్తించే పరీక్షలకు (పాలిగ్రాఫ్, నార్కో-అనాలిసిస్, బ్రెయిన్ మ్యాపింగ్) అంగీకారం అవసరం; వాటి ఫలితాలు స్వతహాగా సాక్ష్యం కావు.
- బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ మార్పులు: జీరో ఎఫ్‌ఐఆర్, ఈ-ఎఫ్‌ఐఆర్ (సెక్షన్ 173), సోదాలు, జప్తుల వీడియో చిత్రీకరణ (సెక్షన్ 105), తీవ్ర నేరాల్లో ఫోరెన్సిక్ సందర్శన (సెక్షన్ 176(3)).
5. బాధితుల వర్గీకరణలు.
మెండెల్‌సోన్ (1956), బాధితుడి దోష భాగాన్ని బట్టి:
- పూర్తిగా నిర్దోషి అయిన బాధితుడు (పిల్లవాడు, స్పృహలో లేని వ్యక్తి);
- స్వల్ప దోషం ఉన్న బాధితుడు / అజ్ఞానం వల్ల బాధితుడు;
- నేరస్థుడితో సమానంగా దోషి అయిన బాధితుడు / స్వచ్ఛంద బాధితుడు (ఆత్మహత్య ఒప్పందం);
- నేరస్థుడి కంటే ఎక్కువ దోషి అయిన బాధితుడు (రెచ్చగొట్టేవాడు);
- అత్యంత దోషి అయిన బాధితుడు (ఆత్మరక్షణలో చనిపోయిన దాడిదారు);
- కల్పిత / నటించే బాధితుడు (తాను బాధితుడినని తప్పుగా చెప్పుకునే వ్యక్తి).
వాన్ హెంటిగ్ (1948), దుర్బలత్వాన్ని బట్టి: సాధారణ వర్గాలు: యువకులు, స్త్రీలు, వృద్ధులు, మానసిక లోపం లేదా మానసిక రుగ్మత ఉన్నవారు, వలసదారులు, మైనారిటీలు, మందబుద్ధి గల సాధారణులు (dull normals); మానసిక రకాలు: కుంగుబాటుకు గురైనవారు, ఆశపోతులు (acquisitive), విచ్చలవిడిగా ఉండేవారు (wanton), ఒంటరి, హృదయం విరిగినవారు, వేధించేవారు (tormentor), దారులు మూసుకుపోయిన, మినహాయింపు పొందిన లేదా పోరాడే బాధితుడు. ఆయన వాదన: బాధితుడు ఎప్పుడూ నిష్క్రియుడు కాదు; బాధితుడి లక్షణాలు, ప్రవర్తన నేరాన్ని రూపొందించడంలో తోడ్పడతాయి.
బాధితీకరణ రకాలు (victimisation): ప్రాథమిక (నేరం వల్ల హాని), ద్వితీయ (పోలీసులు, కోర్టులు, మీడియా లేదా ఆసుపత్రుల నుంచి అదనపు హాని, ఉదా: అత్యాచార బాధితురాలిని పదేపదే ప్రశ్నించడం), తృతీయ (కుటుంబానికి, సముదాయానికి శాశ్వత హాని).
6. నష్టపూరణ నుంచి రాజ్య పరిహారం వరకు.
- ప్రాచీన చట్టాల్లో (హమ్మురాబీ నియమావళి; ఆంగ్లో-సాక్సన్ వెర్గిల్డ్ (wergild)) నేరస్థుడు బాధితుడికి లేదా అతని కుటుంబానికి చెల్లించేవాడు. ప్రాసిక్యూషన్‌ను రాజ్యం చేపట్టాక జరిమానాలు రాజ్యానికి చేరాయి, బాధితుడు "మరచిపోయిన పక్షం" అయ్యాడు.
- మార్జరీ ఫ్రై (ఇంగ్లీష్ శిక్షా సంస్కర్త) 1950లలో రాజ్య పరిహారం కోసం వాదించారు; న్యూజిలాండ్ (1963) మొదటి పథకాన్ని ప్రారంభించింది, తర్వాత బ్రిటన్ (1964).
- భారతదేశం:
- సీఆర్‌పీసీ 357 / బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395: కోర్టు జరిమానా నుంచి బాధితుడికి చెల్లించవచ్చు, లేదా జరిమానా విధించకపోయినా పరిహారం చెల్లించాలని నేరస్థుడిని ఆదేశించవచ్చు;
- సీఆర్‌పీసీ 357A / బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 396: ప్రతి రాష్ట్రం కేంద్రంతో కలిసి బాధితుల పరిహార పథకాన్ని నడుపుతుంది; కోర్టు సిఫార్సు చేస్తుంది, డీఎల్‌ఎస్‌ఏ/ఎస్‌ఎల్‌ఎస్‌ఏ నిర్ణయిస్తుంది; నేరస్థుడి జాడ దొరకకపోయినా లేదా విచారణ జరగకపోయినా బాధితుడు పరిహారం కోరవచ్చు; తాత్కాలిక ఉపశమనం (ప్రథమ చికిత్స, వైద్య సహాయం) వెంటనే ఇవ్వవచ్చు;
- యాసిడ్ దాడి, అత్యాచార బాధితులకు పరిహారం ఏ జరిమానాకైనా అదనం (పాత 357B);
- సీఆర్‌పీసీ 357C / బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 397: ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు అన్ని ఆసుపత్రులు యాసిడ్ దాడి, అత్యాచార బాధితులకు ఉచిత ప్రథమ చికిత్స, వైద్యం అందించాలి (నిరాకరించడం నేరం, బీఎన్‌ఎస్ 200);
- నిర్దోషిగా విడుదల, తక్కువ నేరంపై శిక్ష లేదా తగినంత పరిహారం లేకపోవడంపై బాధితుడు అప్పీలు చేయవచ్చు (పాత సీఆర్‌పీసీ 372కు నిబంధన, ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 413).
- కోర్టులు: రుదుల్ సాహ్ (1983), నీలాబతి బెహెరా (1993): అక్రమ నిర్బంధం, కస్టడీ మరణంకు అధికరణం 32/226 కింద రాజ్యం పరిహారం చెల్లించాలి; హరి కిషన్ (1988): కోర్టులు సెక్షన్ 357ను ఉదారంగా ఉపయోగించాలి; ఢిల్లీ డొమెస్టిక్ వర్కింగ్ ఉమెన్స్ ఫోరం (1995): అత్యాచార బాధితులకు పరిహార పథకం; అంకుష్ గైక్వాడ్ (2013): ప్రతి నేర కేసులో కోర్టు పరిహారాన్ని తప్పనిసరిగా పరిశీలించి కారణాలు నమోదు చేయాలి; సురేష్ వర్సెస్ హర్యానా రాష్ట్రం (2014): తాత్కాలిక పరిహారం; నిపుణ్ సక్సేనా (2018): మహిళా బాధితుల కోసం నల్సా పథకం (2018) దేశమంతటా వర్తించాలి.
- నల్సా (NALSA) పథకం (2018), కనీస మొత్తాలు: అత్యాచారం ₹4 లక్షలు, సామూహిక అత్యాచారం ₹5 లక్షలు, ముఖం వికృతమైన యాసిడ్ దాడి ₹7 లక్షలు, ప్రాణనష్టం ₹5 లక్షలు.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "ఎన్‌సీఆర్‌బీ అంటే నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్ బోర్డు." ✓ నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్స్ బ్యూరో; ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
- ✗ "ఎన్‌సీఆర్‌బీని 1953లో ఏర్పాటు చేశారు." ✓ ఎన్‌సీఆర్‌బీ 1986; క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా 1953 నుంచి ఉంది.
- ✗ "నేర గణాంకాలు జరిగిన అన్ని నేరాలను చూపుతాయి." ✓ నమోదైన నేరాలను మాత్రమే; మిగిలినది చీకటి సంఖ్య.
- ✗ "నష్టపూరణను రాజ్యం చెల్లిస్తుంది." ✓ నష్టపూరణ నేరస్థుడు; పరిహారం రాజ్యం.
- ✗ "బాధితుల పరిహార పథకం ఐపీసీలో లేదా ప్రత్యేక బాధితుల పరిహార చట్టంలో ఉంది." ✓ దీనిని సీఆర్‌పీసీ (సెక్షన్ 357A, 2008)లో చేర్చారు; ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 396.
- ✗ "సీఆర్‌పీసీ 357A బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395 అయింది." ✓ 357 → 395; 357A → 396; 357C → 397.
- ✗ "బాధితశాస్త్రం అనే పదాన్ని వాన్ హెంటిగ్ రూపొందించారు." ✓ మెండెల్‌సోన్ రూపొందించారు; వాన్ హెంటిగ్ **'నేరస్థుడు, అతని బాధితుడు' (1948)** రాశారు.
- ✗ "బాధితుడి ప్రేరేపణ మెండెల్‌సోన్ పదం." ✓ వుల్ఫ్‌గాంగ్ (1958).
- ✗ "అంగీకారం లేకుండానే నార్కో-అనాలిసిస్‌కు ఆదేశించవచ్చు." ✓ సెల్వి (2010) తర్వాత కుదరదు: ఇది అధికరణాలు 20(3), 21లను ఉల్లంఘిస్తుంది.
- ✗ "మహిళలపై నేరాల్లో అతిపెద్ద విభాగం అత్యాచారం." ✓ భర్త లేదా బంధువుల క్రూరత్వం (సుమారు మూడో వంతు).
త్వరిత పునశ్చరణ
- ఎన్‌సీఆర్‌బీ 1986, హోం శాఖ, న్యూఢిల్లీ; క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా, ఏడీఎస్‌ఐ, ప్రిజన్ స్టాటిస్టిక్స్ ఇండియా.
- ప్రధాన నేర నియమం; లక్ష జనాభాకు నేరాల రేటు; చీకటి సంఖ్య; ఐపీసీ/బీఎన్‌ఎస్ వర్సెస్ ఎస్‌ఎల్‌ఎల్.
- 2022: 58.2 లక్షల నేరాలు; మహిళలు 4.45 లక్షలు (క్రూరత్వం ~31%); బాలలు 1.62 లక్షలు; సైబర్ 65,893.
- సీబీఐ 1963 (డీఎస్‌పీఈ 1946), ఎన్‌సీబీ 1986, ఎన్‌ఐఏ 2008, ఈడీ 1956; కలకత్తా వేలిముద్రల బ్యూరో 1897.
- సెల్వి 2010: బలవంతపు నార్కో, పాలిగ్రాఫ్, బ్రెయిన్ మ్యాపింగ్ కుదరవు.
- మెండెల్‌సోన్: 6 రకాలు, నిర్దోషి → కల్పిత; వాన్ హెంటిగ్ 1948: దుర్బల వర్గాలు.
- వుల్ఫ్‌గాంగ్: బాధితుడి ప్రేరేపణ 1958; షేఫర్: క్రియాత్మక బాధ్యత.
- నష్టపూరణ = నేరస్థుడు; పరిహారం = రాజ్యం; ఐరాస ప్రకటన 1985 (40/34).
- సీఆర్‌పీసీ 357/357A/357C → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395/396/397; 357A 2008 నుంచి (2009లో అమలు).
- లా కమిషన్ 154వ నివేదిక 1996; సీవీసీఎఫ్ 2015 ₹200 కోట్లు; నల్సా పథకం 2018 (నిపుణ్ సక్సేనా).
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
1. బాధితుల వర్గీకరణలపై విమర్శలు. మెండెల్‌సోన్, వాన్ హెంటిగ్‌ల "దోషి" లేదా "రెచ్చగొట్టే" బాధితుడు అనే భావనలు బాధితుడినే నిందించడం (victim blaming) వైపు జారిపోయాయి; దీనికి అత్యంత అపఖ్యాతి పొందిన ఉదాహరణ మెనాకెమ్ అమీర్ 1971లో చెప్పిన "బాధితురాలి ప్రేరేపిత" అత్యాచారం అనే వాదన. ఆధునిక (విమర్శనాత్మక, స్త్రీవాద) బాధితశాస్త్రం నిర్మాణాత్మక ప్రమాదాలను (జెండర్, కులం, పేదరికం), బాధితుడి హక్కులను అధ్యయనం చేస్తుంది; జీవనశైలి-బహిర్గత సిద్ధాంతం (lifestyle-exposure theory: హిండెలాంగ్, గాట్‌ఫ్రెడ్‌సన్, గరోఫాలో, 1978), రొటీన్ యాక్టివిటీ సిద్ధాంతం నిందించకుండా ప్రమాదాన్ని వివరిస్తాయి.
2. భారతీయ ప్రక్రియలో బాధితులు. బాధితులు విచారణలో పాల్గొనాలని, రాజ్యం ఖర్చుతో న్యాయవాదిని పొందాలని, బాధితుల పరిహార నిధి నుంచి చెల్లింపు పొందాలని మలిమత్ కమిటీ (2003) కోరింది; 2008 సీఆర్‌పీసీ సవరణ దీనిలో కొంత భాగాన్ని నెరవేర్చింది (బాధితుడి నిర్వచనం, సెక్షన్ 357A, అప్పీలు హక్కు). సమస్యలు ఇంకా ఉన్నాయి: తక్కువ అవగాహన, రాష్ట్రాలు చేసే నెమ్మదైన, అసమాన చెల్లింపులు, సెక్షన్ 357ను మరచిపోయే కోర్టులు. ఐరాస ప్రకటన (1985) ప్రకారం బాధితులకు న్యాయం అందుబాటు, న్యాయమైన వ్యవహారం, నష్టపూరణ, పరిహారం, సహాయం లభించాలి.
3. పునరుద్ధరణ న్యాయం (restorative justice). బాధితుడు-నేరస్థుడి మధ్యవర్తిత్వం, కుటుంబ బృంద సమావేశాలు, సమాజ సేవ ద్వారా నేరస్థుడు హానిని సరిదిద్దేలా చేస్తారు. భారతదేశంలో ఇది ప్లీ బార్గెయినింగ్ (సీఆర్‌పీసీ అధ్యాయం XXIA, 2005, ఇప్పుడు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌లో), నేరాల రాజీ (compounding), లోక్ అదాలత్‌లు, బాల న్యాయం, ప్రొబేషన్లో కనిపిస్తుంది; ప్రొబేషన్లో ప్రొబేషన్ అధికారి నివేదిక నష్టపూరణను కూడా ప్రస్తావించవచ్చు.
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: పోలీసులు ఏం నమోదు చేస్తారో గణాంకాలు చెబుతాయి, ఎవరు నష్టపోతారో బాధితశాస్త్రం చెబుతుంది; నేర న్యాయ వ్యవస్థ ప్రజా ప్రయోజనం, బాధితుడు ఇద్దరికీ సేవ చేయాలి.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- మహిళలపై నేరాలు, సైబర్ నేరాల నమోదు పెరగడం పాక్షికంగా మెరుగైన ఫిర్యాదులను ప్రతిబింబిస్తుంది; చీకటి సంఖ్య ఇంకా పెద్దదే;
- పరిహార చట్టం కాగితంపై ఉదారంగా ఉంది (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395–397, నల్సా 2018), కానీ చెల్లింపులు నెమ్మదిగా జరుగుతాయి, రాష్ట్ర బడ్జెట్లపై ఆధారపడతాయి;
- ఫోరెన్సిక్స్, డిజిటల్ రికార్డులు (సీసీటీఎన్‌ఎస్, ఐసీజేఎస్, బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ వీడియో చిత్రీకరణ) బలవంతపు పద్ధతులు లేకుండానే శిక్షల రేటును పెంచగలవు.
- ముందున్న మార్గం: జాతీయ బాధిత సర్వేలు, నిర్ణీత గడువులో పరిహారం, వన్-స్టాప్ కేంద్రాలు, సహాయక వ్యక్తులు, నష్టపూరణ, పునరావాసంలో సహాయపడేందుకు శిక్షణ పొందిన ప్రొబేషన్ అధికారులు.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Crime in India notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.