నేర న్యాయ వ్యవస్థ: అంగాలు, ప్యాకర్ నమూనాలు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

నేర న్యాయ వ్యవస్థకు నాలుగు అంగాలు (స్తంభాలు): పోలీసులు (చట్ట అమలు, దర్యాప్తు), ప్రాసిక్యూషన్, కోర్టులు (న్యాయవ్యవస్థ), దిద్దుబాటు (జైళ్లు, ప్రొబేషన్, పెరోల్, బాలల సంస్థలు). చాలా పుస్తకాలు డిఫెన్స్ న్యాయవాదులు, బాధితులు, సముదాయంను కూడా చేరుస్తాయి.
హెర్బర్ట్ ఎల్. ప్యాకర్ (స్టాన్‌ఫర్డ్ న్యాయశాస్త్ర ప్రొఫెసర్): వ్యాసం 'నేర ప్రక్రియకు రెండు నమూనాలు' (Two Models of the Criminal Process, 1964), గ్రంథం 'నేర శిక్షల పరిమితులు' (The Limits of the Criminal Sanction, 1968). ఆయన రెండు నమూనాలు:
- నేర నియంత్రణ నమూనా: "అసెంబ్లీ లైన్"; లక్ష్యం నేరాన్ని సమర్థంగా అణచివేయడం; ఆచరణలో దోషిత్వ భావన (presumption of guilt); పోలీసులు, ప్రాసిక్యూషన్‌ను నమ్ముతుంది; వేగం, తుదితీర్పుకు విలువ ఇస్తుంది; వాస్తవిక దోషిత్వం (factual guilt).
- న్యాయ ప్రక్రియ నమూనా: "అడ్డంకుల దారి" (obstacle course); లక్ష్యం రాజ్య అధికారం నుంచి వ్యక్తిని రక్షించడం; నిర్దోషిత్వ భావన (presumption of innocence); కోర్టులను నమ్ముతుంది; వేగం కంటే విశ్వసనీయతకు విలువ ఇస్తుంది; చట్టపరమైన దోషిత్వం (legal guilt).
మూడో నమూనా: జాన్ గ్రిఫిత్స్, "కుటుంబ నమూనా" (family model, 1970); ఇది పోరాటంపై కాకుండా సయోధ్యపై ఆధారపడుతుంది.
ప్రత్యర్థి (ఆరోపణాత్మక) పద్ధతి (adversarial / accusatorial): భారత్, బ్రిటన్, అమెరికా (కామన్ లా). న్యాయమూర్తి తటస్థ అంపైర్; రెండు పక్షాలు వాదిస్తాయి; ప్రాసిక్యూషన్ దోషిత్వాన్ని సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా (beyond reasonable doubt) నిరూపించాలి. విచారణాత్మక పద్ధతి (inquisitorial): ఫ్రాన్స్, జర్మనీ (సివిల్ లా); న్యాయమూర్తి సత్యాన్ని చురుకుగా శోధిస్తారు.
నేర న్యాయస్థానాల వర్గాలు (సీఆర్‌పీసీ 6 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 6): సెషన్స్ కోర్టులు, మొదటి తరగతి జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లు, రెండో తరగతి జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లు, ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లు. ఇవి కాక: హైకోర్టులు, ఇతర చట్టాల కింద ఏర్పడిన కోర్టులు.
బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ తొలగించింది: మెట్రోపాలిటన్ మేజిస్ట్రేట్లను, అసిస్టెంట్ సెషన్స్ జడ్జిని.
శిక్ష విధించే అధికారాలు (సీఆర్‌పీసీ 28–29 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 22–23): హైకోర్టు, సెషన్స్ జడ్జి: చట్టం అనుమతించే ఏ శిక్షనైనా (మరణశిక్షకు హైకోర్టు ధ్రువీకరణ అవసరం, సీఆర్‌పీసీ 366 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 407); చీఫ్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్: 7 సంవత్సరాల వరకు; మొదటి తరగతి జేఎం: 3 సంవత్సరాల వరకు, ₹50,000 వరకు జరిమానా లేదా సమాజ సేవ; రెండో తరగతి జేఎం: 1 సంవత్సరం వరకు, ₹10,000 వరకు జరిమానా లేదా సమాజ సేవ.
కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి న్యాయవ్యవస్థ వేర్పాటు: అధికరణం 50 (ఆదేశిక సూత్రం); సీఆర్‌పీసీ 1973 (1974 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమలు, 41వ లా కమిషన్ నివేదిక, 1969 ఆధారంగా) మేజిస్ట్రేట్లను జ్యుడీషియల్, ఎగ్జిక్యూటివ్ అని విభజించింది.
పోలీసు, ప్రజా శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర అంశాలు (ఏడో షెడ్యూల్, జాబితా II ఎంట్రీలు 2, 1); జైళ్లు, సంస్కరణాలయాలు, బోర్స్టల్ సంస్థలు జాబితా II ఎంట్రీ 4.
పోలీసు చట్టం, 1861 (1857 తిరుగుబాటు తర్వాత చేశారు) ఇప్పటికీ చాలా రాష్ట్రాల్లో పోలీసులను నియంత్రిస్తోంది.
ప్రాసిక్యూషన్: పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్ (సీఆర్‌పీసీ 24 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 18), అసిస్టెంట్ పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్ (సీఆర్‌పీసీ 25 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 19), ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్ (సీఆర్‌పీసీ 25A → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 20).
నేర న్యాయ వ్యవస్థ సంస్కరణలపై మలిమత్ కమిటీ: అధ్యక్షుడు జస్టిస్ వి.ఎస్. మలిమత్, కేంద్ర హోం శాఖ 2000లో ఏర్పాటు చేసింది, నివేదిక 2003 (158 సిఫార్సులు).
సముదాయ పోలీసింగ్ (community policing): నేరాల నివారణలో, స్థానిక సమస్యల పరిష్కారంలో పోలీసులు, సముదాయం భాగస్వాములు. మూల భావన: సర్ రాబర్ట్ పీల్ (మెట్రోపాలిటన్ పోలీస్, లండన్, 1829): "పోలీసులే ప్రజలు, ప్రజలే పోలీసులు".
దిద్దుబాటు పరిపాలన (correctional administration): సంస్కరణ, పునరావాసం లక్ష్యంగా శిక్షలను అమలు చేసే నేర న్యాయ వ్యవస్థ భాగం: సంస్థాగత (జైళ్లు, బోర్స్టల్‌లు, బాలల గృహాలు), సంస్థేతర / సముదాయ ఆధారిత (ప్రొబేషన్, పెరోల్, ఫర్లో, సమాజ సేవ, విడుదల అనంతర సంరక్షణ).

వివరణ

1. నేర న్యాయ వ్యవస్థ ఏం చేస్తుంది. దీని లక్ష్యాలు: నేరాలను నివారించడం, నియంత్రించడం, నేరస్థులను గుర్తించి శిక్షించడం, నిర్దోషులను, బాధితుడిని రక్షించడం, నేరస్థులు సమాజంలోకి తిరిగి వచ్చేలా వారిని సంస్కరించడం. ఒక కేసు ప్రయాణం:

దశ	ప్రధాన సంస్థ	ముఖ్య చర్య
ఫిర్యాదు, దర్యాప్తు	పోలీసులు	ఎఫ్‌ఐఆర్, అరెస్టు, సాక్ష్యం, పోలీసు నివేదిక (ఛార్జిషీట్)
ప్రాసిక్యూషన్	పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్	అభియోగాలను నిర్ణయిస్తారు, కేసును నడుపుతారు
తీర్పు ప్రక్రియ	కోర్టులు	పరిగణన (cognizance), అభియోగం, విచారణ, తీర్పు, శిక్ష, అప్పీలు
దిద్దుబాటు	జైళ్లు, ప్రొబేషన్, పెరోల్	కస్టడీ, సంస్కరణ, విడుదల, విడుదల అనంతర సంరక్షణ

2. ఒకే వ్యవస్థా లేక "వ్యవస్థ కానిదా"? నాలుగు విభాగాలను వేర్వేరు శాఖలు నడుపుతాయి (పోలీసులు, జైళ్లకు హోం శాఖ, ప్రాసిక్యూషన్‌కు న్యాయ శాఖ, కోర్టులకు హైకోర్టు); అవి తరచూ విడివిడిగా పనిచేస్తాయి: పోలీసులను అరెస్టులతో, కోర్టులను పరిష్కరించిన కేసులతో, జైళ్లను సురక్షిత కస్టడీతో అంచనా వేస్తారు. అందుకే విమర్శకులు దీనిని వ్యవస్థ కానిది (non-system) లేదా ముక్కలైన వ్యవస్థ అంటారు. సంకేతాలు: విచారణల్లో జాప్యం, ఖైదీల్లో సుమారు మూడొంతులు విచారణ ఖైదీలే (undertrials; ఎన్‌సీఆర్‌బీ ప్రిజన్ స్టాటిస్టిక్స్ ఇండియా 2022: సుమారు 76%), రద్దీ (2022లో ఆక్యుపెన్సీ 130% పైన), తక్కువ శిక్షల రేటు. క్షీణత (attrition, "నేరాల గరాటు" (crime funnel)): జరిగిన అన్ని నేరాల్లో కొన్ని మాత్రమే ఫిర్యాదవుతాయి, అంతకంటే తక్కువ నమోదవుతాయి, ఇంకా తక్కువకు ఛార్జిషీట్ దాఖలవుతుంది, అంతకంటే తక్కువ మందికి శిక్ష పడుతుంది, ఇంకా తక్కువ మంది జైలుకు వెళ్తారు.

3. సమన్వయ సాధనాలు.

సీసీటీఎన్‌ఎస్ (CCTNS: Crime and Criminal Tracking Network and Systems, కేంద్ర హోం శాఖ, 2009లో ఆమోదం): ప్రతి పోలీస్ స్టేషన్‌ను ఆన్‌లైన్‌లో అనుసంధానిస్తుంది; ఎన్‌సీఆర్‌బీ నిర్వహిస్తుంది.
ఐసీజేఎస్ (ఇంటర్-ఆపరబుల్ క్రిమినల్ జస్టిస్ సిస్టమ్, ICJS): ఐదు స్తంభాల దత్తాంశ నిధులను కలుపుతుంది: సీసీటీఎన్‌ఎస్ (పోలీసులు), ఈ-కోర్టులు, ఈ-ప్రిజన్స్, ఈ-ఫోరెన్సిక్స్, ఈ-ప్రాసిక్యూషన్.
ప్రతి జిల్లాలో విచారణ ఖైదీల సమీక్ష కమిటీలు (జిల్లా న్యాయమూర్తి అధ్యక్షతన) విడుదల కోసం విచారణ ఖైదీల కేసులను సమీక్షిస్తాయి.
జిల్లా న్యాయమూర్తి, కలెక్టర్, ఎస్‌పీ, జైలు సూపరింటెండెంట్‌ల జిల్లా స్థాయి సమన్వయ సమావేశాలు.

4. ప్యాకర్ నమూనాల పోలిక.

అంశం	నేర నియంత్రణ	న్యాయ ప్రక్రియ
ప్రతిరూపం	అసెంబ్లీ లైన్ (కన్వేయర్ బెల్ట్)	అడ్డంకుల దారి
ప్రధాన విలువ	సామర్థ్యం, వేగం, తుదితీర్పు	విశ్వసనీయత, న్యాయబద్ధత, హక్కులు
నమ్మేది	పోలీసులు, ప్రాసిక్యూషన్ చేసే వాస్తవ నిర్ధారణ	కోర్టు ప్రక్రియ, న్యాయవాదులు
దోషిత్వం	వాస్తవిక దోషిత్వం; ఆచరణలో దోషిత్వ భావన	చట్టపరమైన దోషిత్వం; నిర్దోషిత్వ భావన
మొగ్గు	ప్లీ బార్గెయినింగ్, త్వరిత పరిష్కారం	అక్రమ సాక్ష్యాల మినహాయింపు, అప్పీళ్లు

రెండూ ఆదర్శ రకాలు (ideal types) అని ప్యాకర్ చెప్పారు: ఏ నిజమైన వ్యవస్థా పూర్తిగా ఒకదానిలా ఉండదు. ఈ నమూనాలు సంస్థల గురించి కాదు, విలువల గురించి. ఏదీ "ఏకైక" సరైన నమూనా కాదు; నిజమైన వ్యవస్థ రెండింటి మధ్య కదులుతుంది. పరీక్షల్లో తప్పుదారి పట్టించే ఎంపికలు: "సామూహిక విధాన నమూనా", "సంఘర్షణ నమూనా", "ఏకాభిప్రాయ నమూనా" ప్యాకర్‌వి కావు.

5. ప్రత్యర్థి పద్ధతి వర్సెస్ విచారణాత్మక పద్ధతి.

అంశం	ప్రత్యర్థి పద్ధతి (భారత్)	విచారణాత్మక పద్ధతి
న్యాయమూర్తి పాత్ర	తటస్థ అంపైర్	సత్యాన్ని చురుకుగా శోధించేవారు
సాక్ష్యాన్ని సేకరించేది	పక్షాలు	న్యాయమూర్తి / దర్యాప్తు మేజిస్ట్రేట్
విచారణ	మౌఖికం, క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ కీలకం	ఎక్కువగా లిఖిత దస్త్రం
రుజువు భారం	ప్రాసిక్యూషన్, సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా	సత్యాన్ని కనుగొనడం కోర్టు విధి

భారత వ్యవస్థలో కొన్ని విచారణాత్మక లక్షణాలు ఉన్నాయి: కోర్టు ఏ వ్యక్తినైనా పిలిపించవచ్చు లేదా సాక్షిని మళ్లీ పిలవవచ్చు (సీఆర్‌పీసీ 311 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 348), న్యాయమూర్తి సాక్షిని ఏ ప్రశ్నైనా అడగవచ్చు (సాక్ష్య చట్టం 165 → బీఎస్‌ఏ 168).

6. నేర న్యాయస్థానాలు.

సుప్రీంకోర్టు: అధికరణం 134 కింద నేర అప్పీళ్లు (ఉదా: హైకోర్టు నిర్దోషిగా విడుదలను తోసిపుచ్చి మరణశిక్ష విధించినప్పుడు), ప్రత్యేక అనుమతి ద్వారా (అధికరణం 136).
హైకోర్టు: అప్పీళ్లు, రివిజన్, మరణశిక్షల ధ్రువీకరణ, స్వాభావిక అధికారాలు (సీఆర్‌పీసీ 482 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 528).
సెషన్స్ కోర్టు (ప్రతి సెషన్స్ డివిజన్‌కు ఒకటి, దీనిని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేస్తుంది; సెషన్స్ జడ్జి, అదనపు సెషన్స్ జడ్జిలను హైకోర్టు నియమిస్తుంది): మేజిస్ట్రేట్ అప్పగించిన తీవ్రమైన నేరాలను విచారిస్తుంది. నేర విభాగంలో జిల్లా న్యాయమూర్తే సెషన్స్ జడ్జి (POL-JU-04 చూడండి).
జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లు: చీఫ్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ (జిల్లాకు ఒకరు), మొదటి తరగతి జేఎం, రెండో తరగతి జేఎం; స్పెషల్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లు. వీరు చాలా నేరాలను విచారిస్తారు, రిమాండ్, బెయిల్ వ్యవహారాలు చూస్తారు.
ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లు (జిల్లా మేజిస్ట్రేట్, అదనపు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్, సబ్-డివిజనల్ మేజిస్ట్రేట్): నివారణ పనులు: శాంతిభద్రతల పరిరక్షణకు, సత్ప్రవర్తనకు హామీ (సీఆర్‌పీసీ 107–110 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 126–129), ఇబ్బంది లేదా ప్రమాదం ఉందని భావించినప్పుడు అత్యవసర ఉత్తర్వులు (సీఆర్‌పీసీ 144 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 163). వీరు నేరాలను విచారించరు.
ఇతర చట్టాల కింద ప్రత్యేక కోర్టులు: బాలల న్యాయస్థానం (జేజే చట్టం, సీపీసీఆర్ చట్టం), పోక్సో, ఎన్‌డీపీఎస్, ఎస్సీ/ఎస్టీ (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం కింద ప్రత్యేక కోర్టు; అత్యాచారం, పోక్సో కేసుల కోసం ఫాస్ట్ ట్రాక్ ప్రత్యేక కోర్టులు (2019 నుంచి పథకం).

7. పోలీసులు.

వ్యవస్థ: రాష్ట్ర పోలీసులు డీజీపీ కింద; జిల్లా ఎస్‌పీ కింద; పోలీస్ స్టేషన్ ఎస్‌హెచ్‌ఓ కింద. కేంద్ర సంస్థలు: బీపీఆర్&డీ (పోలీసు పరిశోధన, అభివృద్ధి బ్యూరో, 1970), ఎన్‌సీఆర్‌బీ (1986), సీబీఐ, ఎన్‌ఐఏ.
జాతీయ పోలీసు కమిషన్ (1977–81, అధ్యక్షుడు ధర్మవీర, ఎనిమిది నివేదికలు) కొత్త పోలీసు చట్టాన్ని, రాష్ట్ర భద్రతా కమిషన్‌ను ప్రతిపాదించింది.
ప్రకాష్ సింగ్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ కేసు (Prakash Singh v Union of India, 2006): సుప్రీంకోర్టు ఏడు ఆదేశాలు ఇచ్చింది: రాష్ట్ర భద్రతా కమిషన్; యూపీఎస్‌సీ ఎంపిక చేసిన జాబితా నుంచి డీజీపీ ఎంపిక, కనీసం రెండేళ్ల పదవీకాలం; ఐజీ, ఎస్‌పీ, ఎస్‌హెచ్‌ఓలకు రెండేళ్ల పదవీకాలం; శాంతిభద్రతల నుంచి దర్యాప్తును వేరు చేయడం; బదిలీల కోసం పోలీసు ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ బోర్డు; రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయిల్లో పోలీసు ఫిర్యాదుల సంస్థలు; కేంద్ర పోలీసు దళాల కోసం జాతీయ భద్రతా కమిషన్.
నమూనా పోలీసు చట్టం, 2006 (Model Police Act): సోలి సొరాబ్జీ కమిటీ రూపొందించింది.

8. సముదాయ పోలీసింగ్.

అర్థం: భద్రత బాధ్యతను పోలీసులు, నివాసితులు పంచుకునే తాత్విక దృక్పథం: క్రమం తప్పని సంబంధాలు, పేరుతో తెలిసిన బీట్ అధికారులు, సమస్యల ఉమ్మడి పరిష్కారం, నమోదైన నేరాలపైనే కాకుండా నేర భయం, అవ్యవస్థపై కూడా దృష్టి.
సంబంధిత భావనలు: సమస్య-కేంద్రిత పోలీసింగ్ (problem-oriented policing: హెర్మన్ గోల్డ్‌స్టీన్, 1979: పదేపదే వచ్చే ఫోన్ కాల్స్ వెనుక ఉన్న మూల సమస్యను అధ్యయనం చేయాలి); పగిలిన కిటికీల సిద్ధాంతం (broken windows: జేమ్స్ క్యూ. విల్సన్, జార్జ్ కెల్లింగ్, 1982: అదుపు చేయని చిన్న అవ్యవస్థ తీవ్ర నేరాలను ఆహ్వానిస్తుంది).
భారతీయ ఉదాహరణలు: ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ పోలీస్ (తమిళనాడు, 1990లు), జనమైత్రి సురక్ష (కేరళ, 2008), మొహల్లా కమిటీలు (భివండి, ముంబై, మహారాష్ట్ర), బీట్, గ్రామ పోలీసు అధికారి వ్యవస్థలు.
ప్రయోజనాలు: నమ్మకం, సమాచార ప్రవాహం, నేర నివారణ, తగ్గిన భయం. పరిమితులు: పోలీసు సంస్కృతి, సిబ్బంది కొరత, స్థానిక పెత్తందారులు దీనిని చేజిక్కించుకునే ప్రమాదం.

9. మలిమత్ కమిటీ (2003): ప్రధాన సిఫార్సులు.

విచారణాత్మక పద్ధతిలోని మంచి లక్షణాలను స్వీకరించడం: సత్యాన్ని శోధించడం కోర్టు విధి.
రుజువు ప్రమాణాన్ని "సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా" నుంచి "స్పష్టమైన, నమ్మదగిన" (clear and convincing) సాక్ష్యానికి తగ్గించడం.
నిందితుడి మౌనం నుంచి కోర్టు ప్రతికూల అనుమితి తీసుకునేందుకు అనుమతించడం.
ఆడియో-వీడియోలో నమోదు చేసిన సీనియర్ పోలీసు అధికారి (ఎస్‌పీ హోదా) ముందు ఒప్పుకోలును సాక్ష్యంగా స్వీకరించడం.
శాంతిభద్రతల నుంచి దర్యాప్తు విభాగాన్ని వేరు చేయడం; జాతీయ / రాష్ట్ర భద్రతా కమిషన్.
బాధితులు: విచారణలో పాల్గొనే హక్కు, బాధితుల పరిహార నిధి.
నేరాలను పునర్వర్గీకరించడం: తేలికైన ప్రక్రియతో ప్రత్యేక సాంఘిక సంక్షేమ నేరాల నియమావళి (2023 పేపర్‌లో దీనిపై ప్రశ్న వచ్చింది).
శిక్షల మార్గదర్శకాలు, ప్లీ బార్గెయినింగ్, సాక్షుల రక్షణ, ఎక్కువ మంది న్యాయమూర్తులు, తక్కువ వాయిదాలు.

చాలా సిఫార్సులు నేర నియంత్రణ వైపు మొగ్గుచూపుతున్నాయని విమర్శలు వచ్చాయి (తగ్గించిన రుజువు ప్రమాణం, మౌనం, పోలీసుల ముందు ఒప్పుకోళ్లు); వాటిని ఆమోదించలేదు; మరికొన్ని (ప్లీ బార్గెయినింగ్ 2005, బాధితుల పరిహారం 2009) చట్టాలుగా మారాయి.

10. దిద్దుబాటు పరిపాలన.

ఉద్దేశం: శిక్షను మానవీయంగా అమలు చేయడం, ఆ సమయాన్ని సంస్కరణ కోసం ఉపయోగించడం, తర్వాత నేరస్థుడు సమాజంలో తిరిగి స్థిరపడేందుకు సహాయపడటం.
సంస్థాగత దిద్దుబాటు: కేంద్ర, జిల్లా, సబ్-జైళ్లు, మహిళా జైళ్లు, బహిరంగ జైళ్లు, ప్రత్యేక జైళ్లు, బోర్స్టల్ పాఠశాలలు, బాలల పరిశీలన గృహాలు, ప్రత్యేక గృహాలు.
సంస్థేతర దిద్దుబాటు: ప్రొబేషన్ (జైలుకు బదులు), పెరోల్, ఫర్లో (తాత్కాలిక విడుదల), శిక్ష తగ్గింపు, ముందస్తు విడుదల, సమాజ సేవ, విడుదల అనంతర సంరక్షణ.
పరిపాలన: జైళ్లు రాష్ట్ర అంశం; వీటిని జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల డీజీ / ఐజీ నడుపుతారు. కేంద్ర హోం శాఖ సలహాలు, నిధులు ఇస్తుంది: నమూనా జైలు మాన్యువల్ 2016, నమూనా జైళ్లు, దిద్దుబాటు సేవల చట్టం 2023; ఇది జైళ్ల చట్టం 1894 స్థానంలో రావడానికి ఉద్దేశించింది. బీపీఆర్&డీలో దిద్దుబాటు పరిపాలన విభాగం ఉంది. ప్రొబేషన్ అధికారులు రాష్ట్ర జైళ్లు / దిద్దుబాటు సేవల శాఖ లేదా సాంఘిక సంక్షేమ శాఖ కింద పనిచేస్తారు.
జైళ్లు, ప్రొబేషన్, పెరోల్‌లను ఈ సబ్జెక్టులోని వేర్వేరు నోట్స్‌లో వివరించారు; ఈ నోట్ వాటిని వ్యవస్థలో ఎక్కడ ఉంటాయో మాత్రమే చూపుతుంది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ప్యాకర్ నమూనాలు న్యాయ ప్రక్రియ, సంఘర్షణ." ✓ న్యాయ ప్రక్రియ, నేర నియంత్రణ. కుటుంబ నమూనా గ్రిఫిత్స్‌ది.
✗ "నేర నియంత్రణ = అడ్డంకుల దారి." ✓ నేర నియంత్రణ = అసెంబ్లీ లైన్; న్యాయ ప్రక్రియ = అడ్డంకుల దారి.
✗ "నేర నియంత్రణ చట్టపరమైన దోషిత్వంపై ఆధారపడుతుంది." ✓ నేర నియంత్రణ: వాస్తవిక దోషిత్వం; న్యాయ ప్రక్రియ: చట్టపరమైన దోషిత్వం.
✗ "భారత్ విచారణాత్మక పద్ధతిని అనుసరిస్తుంది." ✓ ప్రత్యర్థి పద్ధతి, కొన్ని విచారణాత్మక అధికారాలతో (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 348, బీఎస్‌ఏ 168).
✗ "బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌లో ఇంకా మెట్రోపాలిటన్ మేజిస్ట్రేట్లు ఉన్నారు." ✓ వారిని తొలగించారు; వర్గాలు: సెషన్స్, జేఎం-I, జేఎం-II, ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లు.
✗ "మొదటి తరగతి జేఎం 7 సంవత్సరాల వరకు శిక్ష విధించవచ్చు." ✓ 3 సంవత్సరాలు (₹50,000 వరకు జరిమానా); 7 సంవత్సరాలు సీజేఎం.
✗ "పోలీసు కేంద్ర జాబితాలో ఉంది." ✓ పోలీసు, ప్రజా శాంతిభద్రతలు: రాష్ట్ర జాబితా (జాబితా II ఎంట్రీలు 2, 1); జైళ్లు: జాబితా II ఎంట్రీ 4.
✗ "మలిమత్ కమిటీ 2000లో నివేదిక ఇచ్చింది." ✓ ఏర్పాటు 2000, నివేదిక 2003.
✗ "ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లు చిన్న నేరాలను విచారిస్తారు." ✓ వారు నివారణ పనులు చేస్తారు (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 126–129, 163); విచారణలు జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లు చేస్తారు.
✗ "సముదాయ పోలీసింగ్ పోలీసు చట్టం 1861తో ప్రారంభమైంది." ✓ ఈ భావన రాబర్ట్ పీల్ (1829) నుంచి వచ్చింది; 1861 చట్టం వలసవాద, నియంత్రణ ప్రధాన దళాన్ని నిర్మించింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

నేర న్యాయ వ్యవస్థ స్తంభాలు: పోలీసులు, ప్రాసిక్యూషన్, కోర్టులు, దిద్దుబాటు; "వ్యవస్థ కానిది" అని విమర్శ.
ప్యాకర్ (1964, 1968): నేర నియంత్రణ (అసెంబ్లీ లైన్, వాస్తవిక దోషిత్వం) వర్సెస్ న్యాయ ప్రక్రియ (అడ్డంకుల దారి, చట్టపరమైన దోషిత్వం).
గ్రిఫిత్స్ (1970): కుటుంబ నమూనా.
భారత్: ప్రత్యర్థి పద్ధతి; న్యాయమూర్తి అంపైర్; ప్రాసిక్యూషన్ సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా దోషిత్వాన్ని నిరూపించాలి.
బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 6: సెషన్స్, జేఎం-I, జేఎం-II, ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లు; మెట్రోపాలిటన్ మేజిస్ట్రేట్లు లేరు.
అధికారాలు (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 23): సీజేఎం 7 సంవత్సరాలు; జేఎం-I 3 సంవత్సరాలు / ₹50,000; జేఎం-II 1 సంవత్సరం / ₹10,000; సమాజ సేవ.
ప్రాసిక్యూటర్లు: బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 18, 19, 20 (ప్రాసిక్యూషన్ డైరెక్టరేట్).
ప్రకాష్ సింగ్ (2006): ఏడు ఆదేశాలు; నమూనా పోలీసు చట్టం 2006 (సొరాబ్జీ).
సముదాయ పోలీసింగ్: పీల్ 1829; గోల్డ్‌స్టీన్ సమస్య-కేంద్రిత పోలీసింగ్ 1979; పగిలిన కిటికీలు 1982; జనమైత్రి (కేరళ).
మలిమత్ 2003: సత్యాన్ని శోధించే కోర్టు, "స్పష్టమైన, నమ్మదగిన", మౌనం నుంచి అనుమితి, సాంఘిక సంక్షేమ నేరాల నియమావళి.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

ప్యాకర్, భారతీయ చట్టం. భారతీయ ప్రక్రియ కాగితంపై న్యాయ ప్రక్రియ వైపు మొగ్గుతుంది (మేనకా గాంధీ, 1978 తర్వాత అధికరణం 21; డి.కె. బసు అరెస్టు నియమాలు; నిర్దోషిత్వ భావన), కానీ ఆచరణ తరచూ నేర నియంత్రణలా కనిపిస్తుంది (సాధారణ అరెస్టులు, విచారణకు ముందు దీర్ఘకాల కస్టడీ, పోలీసు కస్టడీ ద్వారా రాబట్టే ఒప్పుకోళ్లు). ప్రత్యేక చట్టాలు (యూఏపీఏ, ఎన్‌డీపీఎస్, గతంలో టాడా, పోటా) రూపకల్పనలోనే నేర నియంత్రణ చట్టాలు: ఎక్కువ నిర్బంధం, తిరగబడిన రుజువు భారం, కఠిన బెయిల్.
ప్యాకర్‌ను దాటి. ప్యాకర్ రెండు నమూనాలూ "యుద్ధ నమూనా"ను (battle model: రాజ్యం, వ్యక్తి శత్రువులుగా) పంచుకుంటాయని గ్రిఫిత్స్ (1970) అన్నారు, సయోధ్యపై ఆధారపడిన కుటుంబ నమూనాను ప్రతిపాదించారు. మైఖేల్ కింగ్ (1981) ఆరు నమూనాలను పేర్కొన్నారు; వైద్య (పునరావాసం), బ్యూరోక్రాటిక్, హోదా మార్పు (ఖండన), అధికార నమూనాలను చేర్చారు. పునరుద్ధరణ న్యాయం (restorative justice: బాధితుడు-నేరస్థుడి మధ్యవర్తిత్వం) శిక్ష నుంచి నష్టాన్ని సరిదిద్దడం వైపు దృష్టి మళ్లిస్తుంది.
గరాటు సంఖ్యలు ముఖ్యం. ఏ దశలో కేసు చేజారినా (ఎఫ్‌ఐఆర్ లేకపోవడం, బలహీన దర్యాప్తు, సాక్షులు మాట మార్చడం, జాప్యం) శిక్ష పడదు. అందుకే సంస్కరణ కమిటీలు (మలిమత్ 2003; నేర న్యాయంపై ముసాయిదా జాతీయ విధానం, మాధవ మేనన్ కమిటీ, 2007) కొత్త నేరాలను మాత్రమే కాకుండా సమన్వయాన్ని నొక్కిచెప్పాయి.
మొత్తం వ్యవస్థకు సంబంధించిన బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ మార్పులు: గడువులు (అభియోగంపై మొదటి విచారణ నుంచి 60 రోజుల్లో అభియోగం నమోదు; వాదనలు ముగిసిన 30 రోజుల్లో తీర్పు, 45 రోజుల వరకు పొడిగించవచ్చు), ప్రకటిత నేరస్థుల గైర్హాజరీలో విచారణ (trial in absentia), 7 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడే నేరాల్లో ఫోరెన్సిక్ బృందం సందర్శన తప్పనిసరి, సోదాలు, జప్తుల ఆడియో-వీడియో రికార్డింగ్, జీరో ఎఫ్‌ఐఆర్, ఈ-ఎఫ్‌ఐఆర్‌లను నియమావళిలో చేర్చడం. ప్రక్రియ వివరాలు CR-JS-02లో ఉన్నాయి.

ఉదాహరణ 1. హెర్బర్ట్ ప్యాకర్ పేర్కొన్న నేర ప్రక్రియ రెండు నమూనాలు పరిష్కారం. ప్యాకర్ నేర నియంత్రణ, న్యాయ ప్రక్రియ నమూనాలను మాత్రమే పేర్కొన్నారు; "సంఘర్షణ", "సామూహిక" నమూనాలు తప్పుదారి పట్టించే ఎంపికలు. సమాధానం: న్యాయ ప్రక్రియ నమూనా, నేర నియంత్రణ నమూనా

ఉదాహరణ 2. నేర ప్రక్రియను "అడ్డంకుల దారి"తో పోల్చేది ఏది? (a) నేర నియంత్రణ నమూనా (b) న్యాయ ప్రక్రియ నమూనా (c) కుటుంబ నమూనా (d) వైద్య నమూనా పరిష్కారం. నిందితుడిని రక్షించేందుకు న్యాయ ప్రక్రియ ప్రతి దశ ముందు చట్టపరమైన అడ్డంకులను ఉంచుతుంది; నేర నియంత్రణ అసెంబ్లీ లైన్. సమాధానం: (b)

ఉదాహరణ 3. ప్రత్యేక సాంఘిక సంక్షేమ నేరాల నియమావళిని, తక్కువ రుజువు ప్రమాణాన్ని సూచించిన కమిటీ (2003) ఏది? పరిష్కారం. అది నేర న్యాయ వ్యవస్థ సంస్కరణలపై మలిమత్ కమిటీ. సమాధానం: జస్టిస్ మలిమత్ కమిటీ

ఉదాహరణ 4. ప్రతిపాదన (A): భారతదేశంలో నేర విచారణలో న్యాయమూర్తి ఎక్కువగా తటస్థ అంపైర్‌గా వ్యవహరిస్తారు. కారణం (R): భారత్ ఇంగ్లీష్ కామన్ లా నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన ప్రత్యర్థి పద్ధతిని అనుసరిస్తుంది. పరిష్కారం. రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరిస్తుంది. సమాధానం: రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరిస్తుంది

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.