బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్, బీఎస్‌ఏ కింద నేర విచారణ ప్రక్రియ, నిందితుడి హక్కులు, న్యాయ సహాయం

వివరణ

1. ఎఫ్‌ఐఆర్, దర్యాప్తు.

• ఎఫ్‌ఐఆర్ (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 173): కాగ్నిజబుల్ నేరం గురించిన సమాచారాన్ని తప్పనిసరిగా నమోదు చేయాలి. లలితా కుమారి కేసు (Lalita Kumari v Govt of UP, 2013): సమాచారం కాగ్నిజబుల్ నేరాన్ని వెల్లడిస్తే నమోదు తప్పనిసరి.
• బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ కొత్తగా జీరో ఎఫ్‌ఐఆర్ (పోలీస్ స్టేషన్ పరిధితో సంబంధం లేకుండా నమోదు చేసి, తర్వాత బదిలీ చేయడం), ఈ-ఎఫ్‌ఐఆర్ (3 రోజుల్లో సంతకం చేయాలి) తెచ్చింది. 3 నుంచి 7 ఏళ్ల శిక్ష ఉన్న నేరాల్లో, సీనియర్ అధికారి అనుమతితో 14 రోజుల వరకు ప్రాథమిక విచారణ చేయవచ్చు.
• సమాచారం ఇచ్చినవారికి ఎఫ్‌ఐఆర్ ఉచిత ప్రతి ఇవ్వాలి; దర్యాప్తు పురోగతిని 90 రోజుల్లోగా బాధితులకు తెలియజేయాలి (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 193).
• నాన్-కాగ్నిజబుల్ సమాచారం: స్టేషన్ డైరీలో నమోదు చేస్తారు; మెజిస్ట్రేట్ ఉత్తర్వు ఉంటేనే పోలీసులు దర్యాప్తు చేస్తారు (సీఆర్‌పీసీ 155 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 174).

2. అరెస్టు.

• వారెంట్ లేకుండా (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 35): కాగ్నిజబుల్ నేరాలకు. 7 ఏళ్ల వరకు శిక్ష ఉన్న నేరాల్లో, అధికారి అరెస్టు అవసరమని సంతృప్తి చెందాలి (మరో నేరాన్ని నివారించడానికి, సరైన దర్యాప్తు కోసం, సాక్ష్యాలను తారుమారు చేయకుండా లేదా సాక్షులను బెదిరించకుండా ఆపడానికి, హాజరు నిర్ధారించడానికి), కారణాలను నమోదు చేయాలి; లేకపోతే హాజరు నోటీసు జారీ చేయాలి (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 35(3)).
• అర్నేశ్ కుమార్ వర్సెస్ బిహార్ రాష్ట్రం (Arnesh Kumar v State of Bihar, 2014): 7 ఏళ్ల వరకు శిక్ష ఉన్న నేరాల్లో యాంత్రికంగా అరెస్టు చేయకూడదు; పోలీసులు చెక్‌లిస్ట్ పాటించాలి, రిమాండ్‌కు ముందు మెజిస్ట్రేట్‌లు దాన్ని పరిశీలించాలి. జోగిందర్ కుమార్ కేసు (Joginder Kumar, 1994): అరెస్టు చేసే అధికారం ఉండటం, అరెస్టుకు సమర్థన ఉండటం ఒకటి కాదు.
• బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 35(7), కొత్తది: 3 ఏళ్ల కంటే తక్కువ శిక్ష ఉన్న నేరంలో వ్యక్తి అశక్తుడు లేదా 60 ఏళ్లు పైబడినవారు అయితే, కనీసం డీఎస్పీ (DSP) స్థాయి అధికారి అనుమతి లేకుండా అరెస్టు చేయకూడదు.
• మహిళలు: మహిళా అధికారి మాత్రమే లేదా ఆమె సమక్షంలోనే అరెస్టు; అసాధారణ సందర్భాల్లో ప్రథమ శ్రేణి జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ ముందస్తు అనుమతితో తప్ప, సూర్యాస్తమయం తర్వాత, సూర్యోదయానికి ముందు అరెస్టు కూడదు (సీఆర్‌పీసీ 46(4) → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 43(5)).
• సంకెళ్లు: ప్రేమ్ శంకర్ శుక్లా కేసు (Prem Shankar Shukla v Delhi Administration, 1980): సంకెళ్లు వేయడం మినహాయింపు మాత్రమే, తప్పించుకునే నిజమైన ప్రమాదం ఉన్నప్పుడే. బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 43(3) ఇప్పుడు అలవాటుగా లేదా పదేపదే నేరాలు చేసేవారు, పారిపోయినవారు, వ్యవస్థీకృత నేరం, ఉగ్రవాదం, మరికొన్ని తీవ్ర నేరాల నిందితులకు సంకెళ్లు వేయడానికి అనుమతిస్తుంది.
• డి.కె. బసు (1997) మార్గదర్శకాలు, వీటిలో చాలావరకు 2008లో స్మృతిలో చేర్చారు (సీఆర్‌పీసీ 41B–41D, 50A → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 36–38, 48): పోలీసులు పేరు ఫలకాలు ధరించాలి; ఒక సాక్షి, అరెస్టయిన వ్యక్తి సంతకం చేసిన అరెస్టు మెమో; బంధువు లేదా స్నేహితుడికి సమాచారం; ఈ హక్కు గురించి అరెస్టయిన వ్యక్తికి చెప్పాలి; వైద్య పరీక్ష (మార్గదర్శకాల ప్రకారం కస్టడీలో ప్రతి 48 గంటలకు); విచారణ సమయంలో న్యాయవాదిని కలిసే హక్కు, కానీ విచారణ మొత్తం కాదు; అరెస్టు వివరాలు జిల్లా పోలీస్ కంట్రోల్ రూమ్‌లో ప్రదర్శించాలి.

3. అరెస్టయిన వ్యక్తి హక్కులు (అధికరణం 22కు అదనంగా, POL-FR-09 చూడండి).

4. రిమాండ్ (సీఆర్‌పీసీ 167 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 187).

• దర్యాప్తు 24 గంటల్లో పూర్తి కానప్పుడు, పోలీసులు కేస్ డైరీతో సహా నిందితుడిని సమీప జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ వద్దకు పంపుతారు.
• మెజిస్ట్రేట్ పోలీస్ కస్టడీ లేదా జ్యుడీషియల్ కస్టడీ (జైలు)కి ఆదేశించవచ్చు.
• పోలీస్ కస్టడీ: మొత్తం కలిపి గరిష్ఠంగా 15 రోజులు. సీఆర్‌పీసీ కింద ఇది మొదటి 15 రోజుల్లోనే ఉండాలి (సీబీఐ వర్సెస్ అనుపమ్ కులకర్ణి (CBI v Anupam Kulkarni), 1992). బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ కింద ఈ 15 రోజులను మొదటి 40 రోజుల్లో (60 రోజుల కేసులు) లేదా 60 రోజుల్లో (90 రోజుల కేసులు) ఎప్పుడైనా విడతలుగా తీసుకోవచ్చు.
• మొత్తం పరిమితి: మరణశిక్ష, యావజ్జీవ కారాగారం లేదా కనీసం 10 ఏళ్ల శిక్ష ఉన్న నేరాల్లో 90 రోజులు; ఇతర నేరాలకు 60 రోజులు. సమయానికి చార్జిషీట్ దాఖలు చేయకపోతే, బెయిల్ సమర్పించిన నిందితుడికి డిఫాల్ట్ బెయిల్ వస్తుంది (ఇది "తొలగించలేని" హక్కు).
• జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ అందుబాటులో లేనప్పుడు ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్ 7 రోజుల వరకు అనుమతి ఇవ్వవచ్చు.
• రిమాండ్ యాంత్రికం కాదు: అరెస్టు చట్టబద్ధమేనా, కారణాలు సరిపోతాయా అని మెజిస్ట్రేట్ పరిశీలించాలి.

5. నేరాంగీకారాలు, స్వయం నేరారోపణ.

• పోలీసులకు నేరాంగీకారం: సాక్ష్యంగా చెల్లదు (సాక్ష్య చట్టం 25 → బీఎస్‌ఏ 23(1)). పోలీస్ కస్టడీలో నేరాంగీకారం: మెజిస్ట్రేట్ ముందు చేస్తే తప్ప చెల్లదు (సాక్ష్య చట్టం 26 → బీఎస్‌ఏ 23(2)).
• మినహాయింపు (ఆవిష్కరణ): కస్టడీలో ఇచ్చిన వాంగ్మూలంలో ఏ భాగం ఒక వాస్తవాన్ని కనుగొనడానికి దారితీసిందో ఆ భాగాన్ని రుజువు చేయవచ్చు (సాక్ష్య చట్టం 27 → బీఎస్‌ఏ 23(2) నిబంధన).
• ప్రలోభం, బెదిరింపు లేదా వాగ్దానం వల్ల చేసిన నేరాంగీకారం అసంబద్ధం (సాక్ష్య చట్టం 24 → బీఎస్‌ఏ 22).
• నమోదు (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 183): సమాచారం నమోదైన జిల్లాలోని మెజిస్ట్రేట్ నమోదు చేయాలి (సీఆర్‌పీసీ 164 మెట్రోపాలిటన్ లేదా జ్యుడీషియల్ మెజిస్ట్రేట్ అని చెప్పింది); మెజిస్ట్రేట్ అధికారాలు ఇచ్చిన పోలీస్ అధికారి అయినా సరే, పోలీస్ అధికారి ఎప్పుడూ నమోదు చేయకూడదు. నేరాంగీకారం చేయాల్సిన అవసరం లేదని, అది అతనికి వ్యతిరేకంగా ఉపయోగపడవచ్చని మెజిస్ట్రేట్ హెచ్చరించాలి, స్వచ్ఛందంగా చేస్తేనే నమోదు చేయాలి; నమోదుకు ముందు ఆ వ్యక్తి నేరాంగీకారం చేయనని చెబితే, మెజిస్ట్రేట్ అతన్ని పోలీస్ కస్టడీకి పంపకూడదు. నిందితుడి న్యాయవాది సమక్షంలో ఆడియో-వీడియో రికార్డింగ్‌కు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ అనుమతిస్తుంది.
• అధికరణం 20(3): నందినీ సత్పతి కేసు (Nandini Satpathy v P.L. Dani, 1978): మౌనంగా ఉండే హక్కు పోలీస్ విచారణలో కూడా వర్తిస్తుంది. కథి కాలు ఓఘడ్ కేసు (State of Bombay v Kathi Kalu Oghad, 1961): వేలిముద్రలు, చేతిరాత, సంతకం నమూనాలు ఇవ్వడం సాక్ష్యపరమైన బలవంతం కాదు. సెల్వి కేసు (Selvi v State of Karnataka, 2010): సమ్మతి లేకుండా నార్కో-అనాలిసిస్, పాలీగ్రాఫ్, బ్రెయిన్ మ్యాపింగ్ అధికరణాలు 20(3), 21ను ఉల్లంఘిస్తాయి. బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 349 ప్రకారం మెజిస్ట్రేట్ సంతకం, చేతిరాత, వేలిముద్రలు, స్వర నమూనాలు ఇవ్వాలని ఆదేశించవచ్చు.

6. రహస్య విచారణ.

• బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 366(2): అత్యాచారం, సంబంధిత లైంగిక నేరాల విచారణ రహస్యంగా జరగాలి, వీలైనంతవరకు మహిళా న్యాయమూర్తి లేదా మెజిస్ట్రేట్ విచారించాలి; బాధితురాలి గుర్తింపును గోప్యంగా ఉంచుతూ, కోర్టు అనుమతితో మాత్రమే విచారణ వివరాలు ప్రచురించాలి (ఐపీసీ (IPC) 228A → బీఎన్‌ఎస్ (BNS) 72).
• రహస్య విచారణ జరిగేవి ఇంకా: పోక్సో (POCSO) విచారణలు (సెక్షన్ 37). సివిల్ చట్టాల కింద కుటుంబ, వైవాహిక వ్యవహారాలను రహస్యంగా విచారించవచ్చు, కానీ పరీక్షలో అడిగే నేర ప్రక్రియ నియమం అత్యాచార నియమమే.

7. బెయిల్.

• బెయిలబుల్ నేరం (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 478): బెయిల్ ఒక హక్కు; పోలీసులు లేదా కోర్టు తప్పనిసరిగా బెయిల్‌పై విడుదల చేయాలి.
• నాన్-బెయిలబుల్ (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 480): బెయిల్ కోర్టు విచక్షణ. తీవ్రమైన నేరాల్లో కూడా మహిళలు, 16 ఏళ్ల లోపు బాలలు, అనారోగ్యంతో లేదా అశక్తతతో ఉన్నవారికి ప్రత్యేక పరిగణన ఉంటుంది.
• ముందస్తు బెయిల్ (బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 482): అరెస్టుకు ముందు, హైకోర్టు లేదా సెషన్స్ కోర్టు మాత్రమే ఇవ్వగలవు. గుర్‌బక్ష్ సింగ్ సిబ్బియా కేసు (Gurbaksh Singh Sibbia v State of Punjab, 1980): ఇది విస్తృతమైన, ఉదారమైన అధికారం.
• విచారణ ఖైదీ పరిమితి (సీఆర్‌పీసీ 436A, 2005 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 479): గరిష్ఠ శిక్షలో సగం కాలం గడిపిన విచారణ ఖైదీని బాండ్‌పై విడుదల చేయాలి; మొదటిసారి నేరం చేసినవారిని మూడో వంతు తర్వాత. మరణశిక్ష లేదా యావజ్జీవ శిక్ష ఉన్న నేరాలకు వర్తించదు. జైలు సూపరింటెండెంట్ దరఖాస్తు చేయాలి.
• సూత్రం: "బెయిల్ నియమం, జైలు మినహాయింపు": రాజస్థాన్ రాష్ట్రం వర్సెస్ బాల్‌చంద్ (State of Rajasthan v Balchand, 1977) (జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్); సతేందర్ కుమార్ అంతిల్ వర్సెస్ సీబీఐ (Satender Kumar Antil v CBI, 2022)లో పునరుద్ఘాటించారు.

8. ప్రత్యేక చట్టాల కింద నిర్బంధం (విచారణకు ముందు ఎక్కువ కస్టడీ, కఠినమైన బెయిల్ ఉన్న నేర నియంత్రణ చట్టాలు).

9. ప్లీ బార్గెయినింగ్, బాధితులు.

• ప్లీ బార్గెయినింగ్ (plea bargaining): సీఆర్‌పీసీ అధ్యాయం XXIA (265A–265L), 2005లో చేర్చారు (2006 నుంచి అమలు) → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 289–300. 7 ఏళ్ల కంటే తక్కువ శిక్ష ఉన్న నేరాలకు అనుమతి; దేశ సామాజిక-ఆర్థిక స్థితిని ప్రభావితం చేసే నేరాలకు, మహిళ లేదా 14 ఏళ్ల లోపు బాలలపై చేసిన నేరాలకు వర్తించదు. అభియోగాలు నిర్ణయించిన తర్వాత దరఖాస్తుకు బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 30 రోజుల గడువు పెట్టింది.
• బాధితులు: శిక్ష విధించిన కోర్టు ఇచ్చే పరిహారం (సీఆర్‌పీసీ 357 → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 395), రాష్ట్ర బాధితుల పరిహార పథకం (సీఆర్‌పీసీ 357A → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 396); అన్ని ఆసుపత్రులు బాధితులకు ఉచిత ప్రథమ చికిత్స, వైద్యం అందించాలి (సీఆర్‌పీసీ 357C → బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 397).

10. న్యాయ సహాయం.

• అధికరణం 39A (ఆదేశిక సూత్రం (DPSP)): సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం. ఎం.హెచ్. హోస్కోట్ కేసు (M.H. Hoskot v State of Maharashtra, 1978), హుస్సేనారా ఖాతూన్ (1979) ఉచిత న్యాయ సహాయాన్ని అధికరణం 21లో భాగంగా చదివాయి.
• ఖత్రీ వర్సెస్ బిహార్ రాష్ట్రం (Khatri v State of Bihar, 1981) (భాగల్పూర్ అంధత్వ ఘటన): నిందితుడిని మొదటిసారి మెజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరిచినప్పుడే రాష్ట్ర బాధ్యత మొదలవుతుంది, మెజిస్ట్రేట్ ఆ హక్కు గురించి అతనికి చెప్పాలి. సుక్ దాస్ కేసు (Suk Das v UT of Arunachal Pradesh, 1986): నిందితుడు అడగకపోయినా, న్యాయ సహాయం గురించి చెప్పకుండా జరిపిన విచారణ చెల్లదు.
• షీలా బర్సే వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం (1983): మహిళా అనుమానితులను మహిళా కానిస్టేబుళ్ల కాపలాలో వేరే లాకప్‌లలో ఉంచాలి; అరెస్టుల గురించి సమీప న్యాయ సహాయ కమిటీకి తెలియజేయాలి; పేద ఖైదీలకు న్యాయ సహాయం.
• బీఎన్‌ఎస్‌ఎస్ 341 (సీఆర్‌పీసీ 304): సెషన్స్ విచారణల్లో ఆర్థిక స్తోమత లేని నిందితుడికి ప్రభుత్వ ఖర్చుతో న్యాయ సహాయం (రాష్ట్రం దీన్ని ఇతర కోర్టులకూ విస్తరించవచ్చు).
• న్యాయ సేవల ప్రాధికార సంస్థల చట్టం, 1987, సెక్షన్ 12: అర్హులు ఎస్సీ / ఎస్టీ సభ్యులు; అక్రమ రవాణా లేదా వెట్టిచాకిరి బాధితులు; మహిళలు, బాలలు; దివ్యాంగులు; సామూహిక విపత్తు, జాతి హింస, కుల దౌర్జన్యం, వరద, కరవు, భూకంపం లేదా పారిశ్రామిక విపత్తు బాధితులు; పారిశ్రామిక కార్మికులు; కస్టడీలో ఉన్నవారు (రక్షణ గృహాలు, జువెనైల్ గృహాలు, మానసిక వైద్యశాలలతో సహా); నోటిఫై చేసిన ఆదాయ పరిమితి కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్నవారు.
• ఈ చట్టం కింద అత్యున్నత సంస్థ నల్సా (నిర్మాణం POL-JU-07లో). దీని లీగల్ ఎయిడ్ డిఫెన్స్ కౌన్సెల్ వ్యవస్థ (Legal Aid Defense Counsel System, LADCS) (2022) జిల్లాల్లో నేర కేసుల కోసం పూర్తికాలపు, పబ్లిక్ డిఫెండర్ తరహా కార్యాలయాలను ఏర్పాటు చేస్తుంది.