APPSC Paper I · Education (B.Ed. level) · Individual differences, personality and guidance
వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు, ప్రజ్ఞ
ఏ ఇద్దరు అభ్యాసకులూ ఒకేలా ఉండరు: అనువంశికత, పర్యావరణం (heredity and environment) వల్ల వారు శరీరం, ప్రజ్ఞ (intelligence), సహజ సామర్థ్యం, అభిరుచి, వైఖరి, సాధన, వ్యక్తిత్వంలో భిన్నంగా ఉంటారు. ప్రజ్ఞను స్పియర్‌మన్ g, s కారకాల నుంచి గార్డ్‌నర్ బహుళ ప్రజ్ఞల (multiple intelligences), స్టెర్న్‌బర్గ్ త్రిముఖ ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతం (triarchic theory) వరకు వివరించారు; దానిని IQ = (మానసిక వయస్సు ÷ శారీరక వయస్సు) × 100గా వైయక్తిక లేదా సామూహిక, శాబ్దిక లేదా అశాబ్దిక పరీక్షలతో కొలుస్తారు; ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ (emotional intelligence; గోల్‌మన్ ఐదు అంశాలు) ఈ భావనను విస్తరించింది.
- APPSC Paper I
- 21 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు
- వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు (individual differences) = కొలవగల ఏ వ్యక్తిత్వ లక్షణంలోనైనా (శారీరక, మానసిక, ఉద్వేగ, సామాజిక) వ్యక్తులు ఒకరి నుంచి ఒకరు భిన్నంగా ఉండే తీరు.
- వ్యక్తుల మధ్య భేదాలు (inter-individual differences): ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది మధ్య (రవి సీత కంటే పొడవు). వ్యక్తిగతాంతర భేదాలు (intra-individual differences): ఒకే వ్యక్తిలో వేర్వేరు లక్షణాల మధ్య (గణితంలో ముందు, చిత్రలేఖనంలో వెనుక).
- నిర్వచనాలు: జేమ్స్ డ్రెవర్ (James Drever): శారీరక లేదా మానసిక లక్షణాల్లో సమూహ సగటు నుంచి కనిపించే వైవిధ్యాలు లేదా విచలనాలు; వుడ్‌వర్త్ (Woodworth): ప్రతి మనోవైజ్ఞానిక లక్షణంలో (సామర్థ్యం, జ్ఞానం, అలవాట్లు, వ్యక్తిత్వం, శీలం) కనిపిస్తాయి; సి.వి. గుడ్ (C.V. Good): ఒక వ్యక్తిని మరొకరి నుంచి వేరు చేసే ఒకటి లేదా అనేక లక్షణాల్లోని వైవిధ్యం.
- మరో విభజన: అనువంశిక భేదాలు (శారీరక, మానసిక, స్వభావ సంబంధ), ఆర్జిత భేదాలు (సామాజిక, సాంస్కృతిక, విద్యా, ఉద్వేగ).
- రంగాలు: శారీరక, ప్రజ్ఞ (మానసిక సామర్థ్యం), సహజ సామర్థ్యం (aptitude), సాధన, అభిరుచులు, వైఖరులు, ఉద్వేగ, సామాజిక, వ్యక్తిత్వం, అభ్యసన శైలి, వేగం, చలన నైపుణ్యాలు.
- కారణాలు: అనువంశికత, పర్యావరణం (ఇల్లు, పాఠశాల, సంస్కృతి, పోషణ), వయస్సు, పరిపక్వత, లింగం, జాతి, జాతీయత, సామాజిక–ఆర్థిక హోదా, విద్య, శిక్షణ.
- అనువంశికత, పర్యావరణం పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి. "వెన్నను కరిగించే అదే నిప్పు గుడ్డును గట్టిపరుస్తుంది" అంటే ఒకే పర్యావరణం వేర్వేరు వ్యక్తులను వేర్వేరుగా ప్రభావితం చేస్తుంది (2019 HWO). వేర్వేరుగా పెరిగిన ఏకాండ కవలలపై (identical twins reared apart) అధ్యయనాలు అనువంశికత, పర్యావరణాల పాత్రను తూకం వేస్తాయి; ఏకాండ కవలలు కూడా అన్ని లక్షణాల్లో ఒకేలా ఉండరు.
- ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ (Francis Galton) వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలపై మొదటి శాస్త్రీయ అధ్యయనం చేశారు (హెరిడిటరీ జీనియస్ (Hereditary Genius), 1869; ఇంక్వైరీస్ ఇన్‌టు హ్యూమన్ ఫ్యాకల్టీ (Inquiries into Human Faculty), 1883; లండన్‌లో మానవ మితి ప్రయోగశాల (anthropometric laboratory), 1884). ఆయనను భేదాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పితామహుడు (father of differential psychology), మానసిక పరీక్షల పితామహుడు అంటారు.
- చాలా లక్షణాలు సామాన్య సంభావ్యతా వక్రరేఖ (normal curve; గంట ఆకారం) రూపంలో విస్తరించి ఉంటాయి: ఎక్కువ మంది సగటు దగ్గర, కొద్ది మంది మాత్రమే రెండు అంచుల్లో.
- పాఠశాల ఏర్పాట్లు: సామర్థ్య ఆధారిత సమూహీకరణ (ability grouping), డాల్టన్ ప్రణాళిక (Dalton plan; హెలెన్ పార్క్‌హర్స్ట్, 1920, అసైన్‌మెంట్లు, ప్రయోగశాలలు), విన్నెట్కా ప్రణాళిక (Winnetka plan; కార్లెటన్ వాష్‌బర్న్, 1919), కార్యక్రమయుత బోధన (programmed instruction), నివారణ బోధన (remedial teaching), ప్రతిభావంతుల కోసం సంపన్నీకరణ (enrichment), త్వరితీకరణ (acceleration), ప్రాజెక్ట్ పద్ధతి (project method), విభేదీకృత బోధన (differentiated instruction; అవసరాన్ని బట్టి పని, వేగం, సహాయం మార్చడం), వ్యక్తిగత శ్రద్ధ.
ప్రజ్ఞ: నిర్వచనాలు (సంక్షిప్తంగా)
- పద మూలం: లాటిన్ ఇంటెలిజెరె (intellegere) = అర్థం చేసుకోవడం (వాటిలో ఒకదాన్ని ఎంచుకోవడం).
- బినే (Binet): మంచి వివేచన, అవగాహన, తార్కికత ("మంచి వివేకం").
- టెర్మన్ (Terman): అమూర్త చింతన (abstract thinking) చేయగల సామర్థ్యం.
- స్టెర్న్ (Stern): జీవితంలోని కొత్త సమస్యలకు, పరిస్థితులకు సాధారణ అనుకూలన సామర్థ్యం (adaptability).
- వుడ్రో (Woodrow): సామర్థ్యాన్ని సంపాదించే సామర్థ్యం.
- వెక్స్‌లర్ (Wechsler, 1944): ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రవర్తించడానికి, హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడానికి, పర్యావరణంతో సమర్థంగా వ్యవహరించడానికి వ్యక్తికి ఉండే సమష్టి లేదా సమగ్ర సామర్థ్యం (ఎక్కువగా ఉదహరించే నిర్వచనం).
- థార్న్‌డైక్ (Thorndike) ప్రజ్ఞను మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు: అమూర్త, సామాజిక, యాంత్రిక (మూర్త).
- థార్న్‌డైక్ ఆలోచనాపరుల రకాలు (ఆలోచించే తీరును బట్టి మనుషుల వర్గీకరణ): మూడు, అవి అమూర్త ఆలోచనాపరులు, భావనాత్మక ఆలోచనాపరులు (ideational thinkers; భావనలు, పదాలు, ప్రతీకలతో ఆలోచిస్తారు), వస్తు (మూర్త) ఆలోచనాపరులు (object thinkers; వస్తువుల ద్వారా ఆలోచిస్తారు) (2022 HWO కీ: మూడు). ఒక BRAOU పుస్తకం నాలుగో రకాన్ని (ఇంద్రియ అనుభవాలతో నడిచేవారు) చేర్చింది; జవాబు మూడు.
ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు
| సిద్ధాంతం | మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త | సంవత్సరం | ముఖ్య భావన |
|---|---|---|---|
| ఏకకారక (రాజరిక) | బినే, టెర్మన్, స్టెర్న్ | 1900ల ఆరంభం | ఒకే సాధారణ శక్తి |
| ద్వికారక | చార్లెస్ స్పియర్‌మన్ | 1904 | g (సాధారణ) + s (విశిష్ట) |
| బహుకారక (అరాచక) | ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ | 1920లు | అనేక వేర్వేరు సామర్థ్యాలు |
| సమూహ కారకం: ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు | ఎల్.ఎల్. థర్‌స్టన్ | 1938 | 7 PMAలు |
| ప్రతిచయన సిద్ధాంతం | గాడ్‌ఫ్రే థామ్సన్ | 1916 | ఒక పరీక్ష అనేక బంధాలను నమూనాగా తీసుకుంటుంది |
| సోపాన క్రమ | సిరిల్ బర్ట్, పి.ఇ. వెర్నన్ | 1950 | g → v:ed, k:m → విశిష్ట కారకాలు |
| ప్రజ్ఞా నిర్మాణ నమూనా | జె.పి. గిల్‌ఫర్డ్ | 1967 | 5 × 4 × 6 = 120 సామర్థ్యాలు |
| ద్రవ, స్ఫటిక ప్రజ్ఞ | ఆర్.బి. కాటెల్ (జె. హార్న్‌తో) | 1960లు | Gf, Gc |
| బహుళ ప్రజ్ఞలు | హోవర్డ్ గార్డ్‌నర్ | 1983 | 7, తర్వాత 8 ప్రజ్ఞలు |
| త్రిముఖ | రాబర్ట్ స్టెర్న్‌బర్గ్ | 1985 | విశ్లేషణాత్మక, సృజనాత్మక, ఆచరణాత్మక |
| పాస్ నమూనా (PASS) | జె.పి. దాస్, నాగ్లియరి, కర్బీ | 1994 | ప్రణాళిక, అవధానం, ఏకకాలిక, అనుక్రమ |
- కారకాల సంఖ్యను బట్టి (బి.ఎడ్. పుస్తకాలు): రాజరిక (monarchic; ఏకైక, అన్నిటికీ పనికొచ్చే ఒకే శక్తి), అల్పజనాధిపత్య (oligarchic; కొన్ని సమూహ కారకాలు), అరాచక (anarchic; బహుకారక: అనేక స్వతంత్ర సామర్థ్యాలు, థార్న్‌డైక్).
- థర్‌స్టన్ 7 PMAలు: శాబ్దిక అవగాహన (V), పద ధారాళత (W), సంఖ్యా సామర్థ్యం (N), ప్రాదేశిక సామర్థ్యం (S), స్మృతి (M), ప్రత్యక్ష వేగం (P), తార్కికత (R).
- గార్డ్‌నర్ ప్రజ్ఞలు (ఫ్రేమ్స్ ఆఫ్ మైండ్ (Frames of Mind), హార్వర్డ్): భాషా, తార్కిక–గణిత, ప్రాదేశిక, సంగీత, శారీరక–గతిజ, అంతర్‌వ్యక్తిగత (interpersonal), అంతఃవ్యక్తిగత (intrapersonal) (7); తర్వాత ప్రకృతి ప్రజ్ఞ (naturalist; 1995లో ప్రతిపాదించారు, ఇంటెలిజెన్స్ రీఫ్రేమ్డ్ (Intelligence Reframed), 1999) చేర్చారు (8); అస్తిత్వ ప్రజ్ఞ (existential) సూచించినా పూర్తి ప్రజ్ఞగా ఆమోదించలేదు.
- స్టెర్న్‌బర్గ్ త్రిముఖ సిద్ధాంతం (బియాండ్ ఐక్యూ (Beyond IQ), 1985, యేల్): అంశాత్మక (విశ్లేషణాత్మక), అనుభవాత్మక (సృజనాత్మక), సందర్భాత్మక (ఆచరణాత్మక).
ప్రజ్ఞాలబ్ధి (IQ)
- మానసిక వయస్సు (MA) = పరీక్షలో పిల్లవాడు ఏ వయస్సు స్థాయిలో ప్రదర్శిస్తాడో ఆ స్థాయి; బినే–సైమన్ మాపని (Binet-Simon scale) 1908 సవరణలో ప్రవేశపెట్టారు. శారీరక వయస్సు (CA) = వాస్తవ వయస్సు.
- ఆల్ఫ్రెడ్ బినే, థియోడర్ సైమన్, ఫ్రాన్స్, 1905: మొదటి ఆచరణాత్మక ప్రజ్ఞా పరీక్ష (30 అంశాలు); ప్రత్యేక సహాయం అవసరమైన పారిస్ పాఠశాల పిల్లలను గుర్తించడానికి తయారుచేశారు. బినేను ప్రజ్ఞా పరీక్షల పితామహుడు అంటారు.
- విలియం స్టెర్న్ (జర్మన్, 1912) MA ÷ CA అనే మానసిక లబ్ధిని ప్రతిపాదించారు; లూయిస్ టెర్మన్ దానిని 100తో గుణించి స్టాన్‌ఫర్డ్–బినే మాపని (Stanford-Binet scale), 1916లో IQ అనే పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
- IQ = (MA ÷ CA) × 100. CA 8, MA 10 ఉన్న పిల్లవాడి IQ 125; MA 6 అయితే IQ 75. IQ = 100 అంటే MA, CA సమానం.
- విచలన ప్రజ్ఞాలబ్ధి (deviation IQ; డేవిడ్ వెక్స్‌లర్): సగటు 100, ప్రామాణిక విచలనం (SD) 15 ఉండే స్కోరు; ఆధునిక పరీక్షలన్నీ దీనినే వాడతాయి (స్టాన్‌ఫర్డ్–బినే SD 16 వాడింది). వెక్స్‌లర్ మాపనులు: వెక్స్‌లర్–బెల్లెవ్యూ (1939), పిల్లలకు WISC (1949), వయోజనులకు WAIS (1955), పూర్వ ప్రాథమిక పిల్లలకు WPPSI (1967).
IQ వర్గీకరణ (టెర్మన్ పట్టిక, బి.ఎడ్. పుస్తకాల్లో ఉన్నట్లు)
| IQ | వర్గం |
|---|---|
| 140, ఆపైన | మేధావి లేదా మేధావికి సమీపం |
| 120 నుంచి 139 | అత్యున్నత ప్రజ్ఞ |
| 110 నుంచి 119 | ఉన్నత ప్రజ్ఞ |
| 90 నుంచి 109 | సాధారణ / సగటు |
| 80 నుంచి 89 | మందబుద్ధి (సగటు కంటే తక్కువ) |
| 70 నుంచి 79 | సరిహద్దు స్థాయి |
| 50 నుంచి 69 | మొరాన్ (moron; స్వల్ప లోపం) |
| 25 నుంచి 49 | ఇంబెసైల్ (imbecile) |
| 25 కంటే తక్కువ | ఇడియట్ (idiot) |
- ఫ్లిన్ ప్రభావం (Flynn effect; జేమ్స్ ఫ్లిన్): ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి సగటు IQ స్కోర్లు దశాబ్దానికి సుమారు 3 పాయింట్లు పెరిగాయి.
- ఈ రోజుల్లో మొరాన్, ఇంబెసైల్, ఇడియట్ అనే పాత పదాలు వాడరు: IQ 70 కంటే తక్కువ = మేధో వైకల్యం (intellectual disability; స్వల్ప సుమారు 50 నుంచి 69, మధ్యస్థ 35 నుంచి 49, తీవ్ర 20 నుంచి 34, అతి తీవ్ర 20 కంటే తక్కువ).
ఇతర పరీక్షలు, మంచి పరీక్ష లక్షణాలు
- సహజ సామర్థ్యం (aptitude; APPSC: ఆప్టిట్యూడ్) = శిక్షణతో ఒక ప్రత్యేక నైపుణ్యాన్ని నేర్చుకోగల సామర్థ్యాన్ని సూచించే ప్రస్తుత స్థితి (బింగమ్, ట్రాక్స్‌లర్). సహజ సామర్థ్య పరీక్షలు భవిష్యత్ విజయాన్ని ముందే సూచిస్తాయి, కాబట్టి ప్రవేశ, ఎంపిక పరీక్షలకు సరిపోతాయి (బి.ఎడ్. ప్రవేశ పరీక్షకు తగినది: సహజ సామర్థ్య పరీక్ష, 2019 HWO). ఉదాహరణ: DAT (Differential Aptitude Tests; బెన్నెట్, సీషోర్, వెస్‌మన్, 1947).
- సాధన పరీక్ష (achievement test): విద్యార్థి ఇప్పటికే నేర్చుకున్నదాన్ని కొలుస్తుంది. భవిష్యత్ సూచక పరీక్ష (prognostic test): భవిష్యత్ ప్రదర్శనను ముందే అంచనా వేస్తుంది (2019 HWO); సహజ సామర్థ్య పరీక్షలు భవిష్యత్ సూచకమైనవి. నైదానిక పరీక్ష (diagnostic test): నివారణ బోధన చేయడానికి అభ్యాసకుని నిర్దిష్ట బలహీనతలను గుర్తిస్తుంది.
- అభిరుచి సమగ్ర జాబితాలు (interest inventories): స్ట్రాంగ్ వొకేషనల్ ఇంటరెస్ట్ బ్లాంక్, కూడర్ ప్రిఫరెన్స్ రికార్డ్. వైఖరి మాపనులు (attitude scales): థర్‌స్టన్, లైకర్ట్. విలువలు: ఆల్‌పోర్ట్–వెర్నన్–లిండ్‌జీ స్టడీ ఆఫ్ వాల్యూస్ (ఆరు విలువలు).
- మంచి పరీక్ష లక్షణాలు: విశ్వసనీయత (reliability; మళ్లీ ఇచ్చినా స్థిరమైన స్కోర్లు), సప్రమాణత (validity; ఏది కొలుస్తానని చెబుతుందో దాన్నే కొలవడం), వస్తునిష్ఠత (objectivity; ఎవరు దిద్దినా అదే స్కోరు), వినియోగ యోగ్యత / ఆచరణ సాధ్యత (usability / practicability; ఇవ్వడం, స్కోరు చేయడం తేలిక, చౌక), ప్రమాణాలు (norms). వ్యక్తినిష్ఠత (subjectivity) మంచి పరీక్ష లక్షణం కాదు (2019 HWO).
ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ (EI)
- ఈ పదాన్ని పీటర్ సాలోవే, జాన్ మేయర్ (1990) నిర్వచించారు; డేనియల్ గోల్‌మన్ తన ఎమోషనల్ ఇంటెలిజెన్స్: వై ఇట్ కెన్ మ్యాటర్ మోర్ దాన్ ఐక్యూ (Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ, 1995) పుస్తకంతో ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. EQ (ఉద్వేగ లబ్ధి): ఈ పదాన్ని రూవెన్ బార్–ఆన్ సృష్టించారు; ఆయన ఎమోషనల్ కోషెంట్ ఇన్వెంటరీ (EQ-i, 1997) మొదటి ప్రామాణీకరించిన EI మాపనం. భారత్: దలీప్ సింగ్ (ఎన్.కె. చద్దాతో) EQ పరీక్షను రూపొందించారు.
- గోల్‌మన్ ఐదు అంశాలు: ఆత్మావగాహన (self-awareness), స్వీయ నియంత్రణ (self-regulation), ప్రేరణ (motivation), సహానుభూతి (empathy), సామాజిక నైపుణ్యాలు (social skills).
- ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ మెరుగైన పరస్పర సంబంధాల్లో కనిపిస్తుంది (2022 కీ).
వివరణ
1. స్పియర్‌మన్, థర్‌స్టన్ పోలిక. అన్ని మానసిక పరీక్షల స్కోర్ల మధ్య ధనాత్మక సహసంబంధం ఉందని స్పియర్‌మన్ (1904) గుర్తించారు; ప్రతి పనిలో వాడే ఒకే సాధారణ కారకం g, ప్రతి పనికి ఒక విశిష్ట కారకం s ద్వారా దీనిని వివరించారు. ఆయన g ను అనువంశికంగా వచ్చే "మానసిక శక్తి"గా చూశారు; ఆయనను కారక విశ్లేషణ (factor analysis) పితామహుడు అంటారు; గణితం ఎక్కువగా g పై, సంగీతం, చిత్రలేఖనం ఎక్కువగా s పై ఆధారపడతాయి. థర్‌స్టన్ తన కారక విశ్లేషణతో ఒకే g ను కాకుండా ఏడు సమూహ కారకాలను (ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు) కనుగొని, PMA పరీక్షను రూపొందించారు. థార్న్‌డైక్ ఇంకా ముందుకు వెళ్లారు: ప్రజ్ఞ అనేక వేర్వేరు బంధాల మొత్తం (బహుకారక); మూడు రకాలు (అమూర్త, సామాజిక, యాంత్రిక) వేర్వేరు.
2. గిల్‌ఫర్డ్ ప్రజ్ఞా నిర్మాణ నమూనా (SI)
| కోణం | సంఖ్య | అంశాలు |
|---|---|---|
| ప్రక్రియలు (operations) | 5 | అవగాహన, స్మృతి, అపసారి ఉత్పాదన, అభిసారి ఉత్పాదన, మూల్యాంకనం |
| విషయాలు (contents) | 4 | చిత్ర, ప్రతీకాత్మక, అర్థ సంబంధ, ప్రవర్తనాత్మక |
| ఉత్పన్నాలు (products) | 6 | ఏకాంశాలు, వర్గాలు, సంబంధాలు, వ్యవస్థలు, పరివర్తనలు, సూచితార్థాలు |
5 × 4 × 6 = 120 గదులు; తర్వాత 150 (చిత్ర విషయాన్ని దృశ్య, శ్రవణ అని విభజించారు), 180 (స్మృతిని నమోదు, నిలుపుదల అని విభజించారు). గిల్‌ఫర్డ్ చెప్పిన అపసారి చింతన (divergent thinking; ఒక ప్రశ్నకు అనేక సమాధానాలు) సృజనాత్మకతకు ఆధారం; అభిసారి చింతన (convergent thinking; ఒకే సరైన సమాధానం) సాధారణ IQ పరీక్షలు కొలిచేది.
3. కాటెల్ రెండు ప్రజ్ఞలు. ద్రవ ప్రజ్ఞ (Gf): కొత్త పరిస్థితుల్లో తార్కికత, సమస్యా పరిష్కారం; ఎక్కువగా జీవసంబంధమైనది; తొలి యౌవనంలో గరిష్ఠ స్థాయికి చేరుతుంది. స్ఫటిక ప్రజ్ఞ (Gc): విద్య, సంస్కృతి నుంచి సంపాదించిన జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు (పదజాలం, సామాన్య జ్ఞానం); వృద్ధాప్యం వరకు పెరుగుతూనే ఉంటుంది. ఆర్థర్ జెన్సెన్ (1969) స్థాయి I (సాహచర్య, బట్టీ), స్థాయి II (భావనాత్మక) సామర్థ్యాల గురించి చెప్పారు.
4. గార్డ్‌నర్ ప్రజ్ఞలు, ఉదాహరణలతో
| ప్రజ్ఞ | ఎందులో కనిపిస్తుంది | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| భాషా ప్రజ్ఞ | పదాలు, చదవడం, రాయడం | కవి, పాత్రికేయుడు |
| తార్కిక–గణిత ప్రజ్ఞ | సంఖ్యలు, తార్కికత | శాస్త్రవేత్త |
| ప్రాదేశిక ప్రజ్ఞ | చిత్రాలు, పటాలు, రూపకల్పన | వాస్తుశిల్పి, పైలట్ |
| సంగీత ప్రజ్ఞ | లయ, స్వర స్థాయి | సంగీతకారుడు |
| శారీరక–గతిజ ప్రజ్ఞ | శరీర నియంత్రణ | క్రీడాకారుడు, నర్తకుడు, శస్త్రచికిత్స నిపుణుడు |
| అంతర్‌వ్యక్తిగత ప్రజ్ఞ | ఇతరులను అర్థం చేసుకోవడం | కౌన్సెలర్, నాయకుడు |
| అంతఃవ్యక్తిగత ప్రజ్ఞ | తనను తాను అర్థం చేసుకోవడం | చింతనాపరుడు, ఆత్మపరిశీలన చేసే వ్యక్తి |
| ప్రకృతి ప్రజ్ఞ | మొక్కలు, జంతువులు, ప్రకృతి | వృక్షశాస్త్రవేత్త, రైతు |
ఉపాధ్యాయుడికి సూచన: ఒకే భావనను అనేక విధాలుగా బోధించాలి; అప్పుడు ప్రతి పిల్లవాడు తన బలాన్ని ఉపయోగించుకోగలడు.
5. ప్రజ్ఞా పరీక్షల రకాలు
| శాబ్దిక (భాష) | అశాబ్దిక / నిష్పాదన | |
|---|---|---|
| వైయక్తిక (ఒకసారి ఒక్కరికి) | స్టాన్‌ఫర్డ్–బినే; వెక్స్‌లర్ శాబ్దిక మాపని | కోస్ బ్లాక్ డిజైన్, అలెగ్జాండర్ పాస్–అలాంగ్, సెగ్విన్ ఫారమ్ బోర్డ్, పోర్టియస్ మేజ్, భాటియా పరీక్షా సముదాయం |
| సామూహిక (ఒకేసారి చాలా మందికి) | ఆర్మీ ఆల్ఫా (అమెరికా, 1917, అక్షరాస్యులైన సైనికులకు) | ఆర్మీ బీటా (నిరక్షరాస్యులైన సైనికులకు); రావెన్స్ ప్రోగ్రెసివ్ మాట్రిసెస్ (1938); కాటెల్ సంస్కృతి నిష్పాక్షిక పరీక్ష |
- వైయక్తిక పరీక్షలు (individual tests): విశ్వసనీయమైనవి, సమస్యను నిర్ధారించడానికి ఉపయోగపడతాయి; కానీ నెమ్మదిగా సాగుతాయి, శిక్షణ పొందిన పరీక్షకుడు కావాలి. సామూహిక పరీక్షలు (group tests): వేగంగా, తక్కువ ఖర్చుతో జరుగుతాయి; వడపోతకు, ఎంపికకు మంచివి; ఒక్క పిల్లవాడి విషయంలో తక్కువ ఖచ్చితత్వం.
- శాబ్దిక పరీక్షలు (verbal tests) ఒకే భాష తెలిసిన అక్షరాస్యులకు సరిపోతాయి; అశాబ్దిక, నిష్పాదన పరీక్షలు (non-verbal, performance tests) చిన్న పిల్లలకు, నిరక్షరాస్యులకు, బధిరులకు, వేరే భాష మాట్లాడేవారికి సరిపోతాయి.
- సంస్కృతి నిష్పాక్షిక పరీక్షలు (culture-fair tests; రావెన్స్, కాటెల్) భాష, సంస్కృతి ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.
- మరిన్ని పరీక్షలు: రావెన్స్ స్టాండర్డ్ ప్రోగ్రెసివ్ మాట్రిసెస్ (జె.సి. రావెన్, 1938): A నుంచి E వరకు ఐదు సెట్లలో 60 అంశాలు, g ను కొలిచే పరీక్ష; చిన్నపిల్లలకు, వృద్ధులకు కలర్డ్ PM, సమర్థులకు అడ్వాన్స్‌డ్ PM. గుడ్‌ఇనఫ్ డ్రా–ఎ–మ్యాన్ (Goodenough Draw-a-Man) పరీక్ష (1926), పిల్లలకు త్వరగా చేసే అశాబ్దిక పరీక్ష. ఓటిస్ స్వయం నిర్వహణ సామూహిక పరీక్ష. హిందీ శాబ్దిక పరీక్ష సామాన్య బుద్ధి పరీక్ష (Samanya Buddhi Pariksha).
- భారతీయ పరీక్షలు: సి.హెచ్. రైస్ బినే మాపనికి చేసిన హిందుస్తానీ అనుసరణ (1920లు); సి.ఎం. భాటియా నిష్పాదన పరీక్షా సముదాయం (Bhatia's Battery of Performance Tests, 1955): కోస్ బ్లాక్ డిజైన్ (ఎస్.సి. కోస్, 1920), అలెగ్జాండర్ పాస్–అలాంగ్, నమూనా గీయడం, తక్షణ స్మృతి, చిత్ర నిర్మాణం; ఎస్.ఎస్. జలోటా సాధారణ మానసిక సామర్థ్య సామూహిక పరీక్ష (హిందీ).
- ఉపయోగాలు: ఎంపిక, వర్గీకరణ, విద్యా, వృత్తి మార్గదర్శకత్వం, ప్రతిభావంతులను, మందకొడి అభ్యాసకులను గుర్తించడం, అభ్యసన ఇబ్బందుల నిర్ధారణ, పరిశోధన.
6. గోల్‌మన్ ఐదు అంశాల వివరణ
| అంశం | అర్థం | తరగతి గదిలో సంకేతం |
|---|---|---|
| ఆత్మావగాహన | తన భావాలు, బలాలు, పరిమితులు తెలుసుకోవడం | "అలసిపోయినప్పుడు నాకు కోపం వస్తుంది" |
| స్వీయ నియంత్రణ | ఆవేశాలను, మనోభావాలను అదుపు చేసుకోవడం | ఆగుతాడు, శాంతించిన తర్వాతే జవాబిస్తాడు |
| ప్రేరణ | లక్ష్యాల వైపు అంతర్గత చోదన, ఆశావాదం | తక్కువ మార్కు వచ్చినా ప్రయత్నం ఆపడు |
| సహానుభూతి | ఇతరుల భావాలను అర్థం చేసుకోవడం | ఇంటి మీద బెంగ పెట్టుకున్న హాస్టల్ సహచరుడిని ఓదారుస్తాడు |
| సామాజిక నైపుణ్యాలు | సంబంధాల నిర్వహణ, జట్టుగా పనిచేయడం | గొడవను పరిష్కరిస్తాడు, బృందాన్ని నడిపిస్తాడు |
మొదటి మూడు వ్యక్తిగత సామర్థ్యాలు, చివరి రెండు సామాజిక సామర్థ్యాలు. మేయర్, సాలోవే నాలుగు శాఖల నమూనా (1997): ఉద్వేగాలను గ్రహించడం, ఉపయోగించడం, అర్థం చేసుకోవడం, నిర్వహించడం. IQ లాగా కాకుండా ఉద్వేగ ప్రజ్ఞను జీవన నైపుణ్యాల విద్య ద్వారా పెంపొందించవచ్చు; ఇంటికి దూరంగా ఉండే హాస్టల్ విద్యార్థులకు ఇది ముఖ్యం.
7. ప్రజ్ఞకు మరిన్ని నిర్వచనాలు
| ఆలోచనాపరుడు | ముఖ్య భావన |
|---|---|
| పియాజే | భౌతిక, సామాజిక పరిసరాలకు అనుకూలనం |
| గ్యారెట్ | ప్రతీకలు (పదాలు, సంఖ్యలు, రేఖాచిత్రాలు) వాడే సమస్యల పరిష్కారానికి కావలసిన సామర్థ్యాలు |
| హెచ్.జి. వెల్స్ | కొత్త పరిస్థితిలో మెరుగ్గా ప్రవర్తించడానికి ప్రవర్తనా తీరులను మళ్లీ కూర్చుకోవడం |
| స్టెర్న్ | కొత్త అవసరాలకు ఆలోచనను స్పృహతో సర్దుబాటు చేసుకోవడం |
8. స్టెర్న్‌బర్గ్ మూడు అంశాలు (అంశాత్మక భాగంలో): అధి అంశాలు (metacomponents; ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకనం), నిష్పాదన అంశాలు (performance components; పనిని చేయడం), జ్ఞాన సముపార్జన అంశాలు (knowledge-acquisition components; కొత్త సమాచారం నేర్చుకోవడం).
9. IQ పంపిణీ. సగటు 100, ప్రామాణిక విచలనం 15 అయితే సుమారు 68% మంది 85 నుంచి 115 మధ్య, సుమారు 95% మంది 70 నుంచి 130 మధ్య స్కోరు చేస్తారు; సుమారు 2% మంది 130 పైన (ప్రతిభావంతుల శ్రేణి), సుమారు 2% మంది 70 కంటే తక్కువ.
10. వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాల విషయంలో ఉపాధ్యాయుడు చేసేది. ప్రతి విద్యార్థిని తెలుసుకోవడం (రికార్డులు, పరీక్షలు, పరిశీలన); వ్యక్తిగత, విభేదీకృత బోధన; ఉపయోగపడే చోట సామర్థ్య సమూహీకరణ; వివిధ పద్ధతులు, బోధనోపకరణాలు; బలహీనులకు నివారణ బోధన, సమర్థులకు సంపన్నీకరణ; అభిరుచులకు తగిన సహపాఠ్య కార్యక్రమాలు; సహజ సామర్థ్యం, అభిరుచి ఆధారంగా విద్యా, వృత్తి మార్గదర్శకత్వం.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "వ్యక్తిగతాంతర భేదాలు అంటే ఇద్దరు విద్యార్థుల మధ్య భేదాలు." ✓ అవి వ్యక్తుల మధ్య భేదాలు (inter); వ్యక్తిగతాంతర (intra) = ఒకే వ్యక్తిలోని భేదాలు.
- ✗ "IQ = (CA ÷ MA) × 100." ✓ IQ = (MA ÷ CA) × 100.
- ✗ "IQ అనే పదాన్ని బినే సృష్టించారు." ✓ లబ్ధిని స్టెర్న్ ప్రతిపాదించారు (1912); స్టాన్‌ఫర్డ్–బినే (1916)లో టెర్మన్ "IQ" అనే పదాన్ని వాడారు. బినే ఇచ్చింది మానసిక వయస్సు.
- ✗ "సాధారణ IQ 110 నుంచి 120." ✓ 90 నుంచి 109 (సుమారు 90 నుంచి 110). 2025 కీలోని "90 నుంచి 100" అనే ఆప్షన్ ఇచ్చిన వాటిలో దగ్గరిది; ప్రామాణిక శ్రేణి 90 నుంచి 109.
- ✗ "ద్వికారక సిద్ధాంతం: థర్‌స్టన్." ✓ స్పియర్‌మన్ (g, s, 1904); థర్‌స్టన్ = ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు (7).
- ✗ "థార్న్‌డైక్ ప్రజ్ఞను g, s గా విభజించారు." ✓ థార్న్‌డైక్: అమూర్త, సామాజిక, యాంత్రిక (బహుకారక).
- ✗ "గిల్‌ఫర్డ్ నమూనాలో 7 సామర్థ్యాలు ఉంటాయి." ✓ 120 (5 ప్రక్రియలు × 4 విషయాలు × 6 ఉత్పన్నాలు); 7 థర్‌స్టన్‌వి.
- ✗ "త్రిముఖ సిద్ధాంతం గార్డ్‌నర్‌ది." ✓ గార్డ్‌నర్ = బహుళ ప్రజ్ఞలు (1983); స్టెర్న్‌బర్గ్ = త్రిముఖ (1985).
- ✗ "గార్డ్‌నర్ మొదటి జాబితాలో 8 ప్రజ్ఞలు ఉన్నాయి." ✓ 1983లో 7; ప్రకృతి ప్రజ్ఞ తర్వాత చేర్చారు (1995; ఇంటెలిజెన్స్ రీఫ్రేమ్డ్, 1999).
- ✗ "ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ అనే పదాన్ని గోల్‌మన్ సృష్టించారు." ✓ సాలోవే, మేయర్ (1990) నిర్వచించారు; గోల్‌మన్ (1995) ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
- ✗ "రావెన్స్ ప్రోగ్రెసివ్ మాట్రిసెస్ శాబ్దిక పరీక్ష." ✓ ఇది అశాబ్దిక, సంస్కృతి నిష్పాక్షిక సామూహిక పరీక్ష.
- ✗ "వ్యక్తినిష్ఠత మంచి పరీక్ష లక్షణం." ✓ వస్తునిష్ఠత మంచి లక్షణం; మిగిలినవి విశ్వసనీయత, సప్రమాణత, వినియోగ యోగ్యత, ప్రమాణాలు.
- ✗ "సాధన పరీక్ష భవిష్యత్ విజయాన్ని ముందే చెబుతుంది." ✓ అది భవిష్యత్ సూచక (సహజ సామర్థ్య) పరీక్ష; సాధన పరీక్ష ఇప్పటికే నేర్చుకున్నదాన్ని కొలుస్తుంది; నైదానిక పరీక్ష బలహీనతలను గుర్తిస్తుంది. (APPSC 2019 తెలుగు ప్రశ్నపత్రం prognostic test ను "రోగనిర్ధారణ పరీక్ష" అని ముద్రించింది; అర్థం "ముందే అంచనా వేసే పరీక్ష".)
- ✗ "థార్న్‌డైక్ ఆలోచనాపరులను నాలుగు రకాలుగా విభజించారు." ✓ APPSC 2022 కీ ప్రకారం మూడు (అమూర్త, భావనాత్మక, వస్తు ఆలోచనాపరులు).
- ✗ "ఆర్మీ బీటా అక్షరాస్యులైన సైనికులకు." ✓ ఆర్మీ ఆల్ఫా = అక్షరాస్యులకు (శాబ్దిక); ఆర్మీ బీటా = నిరక్షరాస్యులకు (అశాబ్దిక).
త్వరిత పునశ్చరణ
- వ్యక్తుల మధ్య (inter) = వ్యక్తుల మధ్య; వ్యక్తిగతాంతర (intra) = ఒకే వ్యక్తిలో; అనువంశికత × పర్యావరణం ("అదే నిప్పు వెన్నను కరిగిస్తుంది, గుడ్డును గట్టిపరుస్తుంది").
- గాల్టన్: వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాల పితామహుడు (హెరిడిటరీ జీనియస్ 1869); ప్రజ్ఞ (intelligence) లాటిన్ ఇంటెలిజెరె (intellegere; అర్థం చేసుకోవడం) నుంచి.
- స్పియర్‌మన్ 1904: g + s; థర్‌స్టన్ 1938: 7 PMAలు; థార్న్‌డైక్: అమూర్త, సామాజిక, యాంత్రిక; మూడు రకాల ఆలోచనాపరులు.
- గిల్‌ఫర్డ్ 1967: SI నమూనా 120 (5 × 4 × 6); అపసారి చింతన = సృజనాత్మకత.
- కాటెల్: ద్రవ, స్ఫటిక ప్రజ్ఞ; గార్డ్‌నర్ 1983: 7 + ప్రకృతి ప్రజ్ఞ (1999) = 8.
- స్టెర్న్‌బర్గ్ 1985 త్రిముఖ: విశ్లేషణాత్మక, సృజనాత్మక, ఆచరణాత్మక; సహజ సామర్థ్య పరీక్ష = భవిష్యత్ సూచకం, ప్రవేశ పరీక్షలకు.
- బినే–సైమన్ 1905; మానసిక వయస్సు 1908; స్టెర్న్ 1912; టెర్మన్ స్టాన్‌ఫర్డ్–బినే 1916.
- IQ = MA/CA × 100; విచలన ప్రజ్ఞాలబ్ధి (వెక్స్‌లర్) సగటు 100, SD 15.
- సాధారణ 90 నుంచి 109; 140+ మేధావి; 70 కంటే తక్కువ మేధో వైకల్యం; మంచి పరీక్ష = విశ్వసనీయ, సప్రమాణ, వస్తునిష్ఠ, వినియోగ యోగ్యం.
- ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ: సాలోవే, మేయర్ 1990; గోల్‌మన్ 1995: ఆత్మావగాహన, స్వీయ నియంత్రణ, ప్రేరణ, సహానుభూతి, సామాజిక నైపుణ్యాలు.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
1. సోపాన క్రమ నమూనా. బర్ట్, వెర్నన్ పైన g ను ఉంచారు; దాని కింద రెండు ప్రధాన సమూహ కారకాలు v:ed (శాబ్దిక–విద్యా), k:m (ప్రాదేశిక–యాంత్రిక, ఆచరణాత్మక); వాటి కింద చిన్న సమూహ కారకాలు, అట్టడుగున విశిష్ట కారకాలు. తర్వాతి నమూనాలు (కారల్ మూడు అంచెల నమూనా, CHC నమూనా) కూడా పైన g ఉండే ఇదే భావనను అనుసరిస్తాయి.
2. పాస్ నమూనా. జె.పి. దాస్ (ఒడిశాలో జన్మించారు), జాక్ నాగ్లియరి, జాన్ కర్బీతో కలిసి, మెదడు విధులపై ఎ.ఆర్. లూరియా చేసిన కృషి ఆధారంగా దీనిని రూపొందించారు: ప్రణాళిక (Planning), అవధానం–ఉద్రేకం (Attention-arousal), ఏకకాలిక ప్రక్రియ (Simultaneous; భాగాలను ఒకే మొత్తంగా చూడటం), అనుక్రమ ప్రక్రియ (Successive; అంశాలను వరుసగా నిర్వహించడం). జ్ఞానాత్మక మూల్యాంకన వ్యవస్థ (Cognitive Assessment System, CAS) వీటిని కొలుస్తుంది. ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) దీనిని ప్రజ్ఞపై సమాచార ప్రక్రియా దృక్పథంగా పేర్కొంటుంది.
3. ప్రజ్ఞపై భారతీయ భావన. ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ ఒక సమగ్ర భారతీయ దృక్పథాన్ని వివరిస్తుంది: ఇది సామాజిక ప్రపంచంతో అనుబంధాన్ని నొక్కి చెబుతుంది; జ్ఞానాత్మక సామర్థ్యం, సామాజిక సామర్థ్యం, ఉద్వేగ సామర్థ్యం, వ్యవస్థాపక సామర్థ్యం దీనిలో భాగం. వేగం, అమూర్త తార్కికతపై పాశ్చాత్య దృష్టికి ("సాంకేతిక ప్రజ్ఞ") ఇది భిన్నం.
4. IQ పరిమితులు. నిష్పత్తి IQ వయోజనుల విషయంలో విఫలమవుతుంది (మానసిక వయస్సు టీనేజ్ మధ్యలోనే పెరగడం ఆగిపోతుంది, శారీరక వయస్సు పెరుగుతూనే ఉంటుంది); అందుకే వెక్స్‌లర్ విచలన ప్రజ్ఞాలబ్ధికి మారారు. పరీక్షల్లో సాంస్కృతిక పక్షపాతం ఉండవచ్చు; ఒకే స్కోరు వ్యక్తిగతాంతర భేదాలను దాచేస్తుంది; IQ సృజనాత్మకతను, ప్రేరణను, ఉద్వేగ, సామాజిక నైపుణ్యాలను కొలవదు. పిల్లవాడి IQ చాలావరకు స్థిరంగా ఉంటుంది, కానీ పర్యావరణంలో పెద్ద మార్పు వస్తే మారవచ్చు.
5. స్టెర్న్‌బర్గ్ విజయవంతమైన ప్రజ్ఞ. విశ్లేషణాత్మక, సృజనాత్మక, ఆచరణాత్మక సామర్థ్యాలను సమతుల్యం చేసుకుంటూ, తన పర్యావరణానికి అనుగుణంగా మారడం, దానిని మలచడం లేదా ఎంచుకోవడం ద్వారా జీవిత లక్ష్యాలను చేరుకునే సామర్థ్యమే ప్రజ్ఞ అని స్టెర్న్‌బర్గ్ తర్వాత చెప్పారు.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Individual differences, personality and guidance notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.