వ్యక్తిత్వం: రకాలు, లక్షణాలు, మాపనం

ముఖ్య వాస్తవాలు

పద మూలం: లాటిన్ పర్సోనా (persona) = గ్రీకు, రోమన్ నాటకాల్లో నటులు ధరించే ముసుగు.
ఆల్‌పోర్ట్ నిర్వచనం (Allport, 1937): పర్యావరణంతో వ్యక్తి చేసుకునే ప్రత్యేక సర్దుబాటును నిర్ణయించే మనోశారీరక వ్యవస్థల (psychophysical systems) గతిశీల వ్యవస్థీకరణే (dynamic organisation) వ్యక్తిత్వం. ఎక్కువగా ఉదహరించే నిర్వచనం ఆల్‌పోర్ట్‌దే.
ప్రజ్ఞ, వ్యక్తిత్వం మనోవైజ్ఞానిక చరరాశులు (psychological variables) (2022 HWO అంశం).
రకాల సిద్ధాంతాలు:
- హిప్పోక్రేటిస్ (సుమారు క్రీ.పూ. 400; తర్వాత గాలెన్): నాలుగు దేహ ద్రవాలు (humours) నాలుగు స్వభావాలను ఇస్తాయి: రక్తం → సాంగ్వైన్ (sanguine; ఉల్లాసంగా), పసుపు పిత్తం → కోలెరిక్ (choleric; చిరాకు, ముక్కోపం), నల్ల పిత్తం → మెలాంకలిక్ (melancholic; విచారం, నిరుత్సాహం), శ్లేష్మం → ఫ్లెగ్మాటిక్ (phlegmatic; ప్రశాంతం, నిదానం).
- ఎర్నెస్ట్ క్రెష్మర్ (Ernst Kretschmer; ఫిజిక్ అండ్ క్యారెక్టర్ (Physique and Character), 1921): పిక్నిక్ (pyknic; పొట్టి, గుండ్రని శరీరం; కలుపుగోలు, మూడ్‌లు మారేవారు), అస్తెనిక్ / లెప్టోసోమ్ (asthenic / leptosome; పొడవు, సన్నం; సిగ్గరి, ఒదిగి ఉండేవారు), అథ్లెటిక్ (athletic; కండలు; చురుకు, సమతుల్యం), డిస్‌ప్లాస్టిక్ (dysplastic; మిశ్రమం).
- డబ్ల్యు.హెచ్. షెల్డన్ (W.H. Sheldon; 1940లు, శరీర రకాలు): ఎండోమార్ఫ్ (endomorph; మెత్తని, గుండ్రని శరీరం; విసెరోటోనిక్ (viscerotonic): నిశ్చింత, ఆహారం, సుఖం ఇష్టం), మీసోమార్ఫ్ (mesomorph; కండలు; సొమాటోటోనిక్ (somatotonic): ధైర్యం, చురుకు, దృఢత్వం), ఎక్టోమార్ఫ్ (ectomorph; సన్నని, సున్నితమైన శరీరం; సెరిబ్రోటోనిక్ (cerebrotonic): సంయమనం, సున్నితత్వం, ఆలోచనాశీలత).
- కార్ల్ జంగ్ (Carl Jung; సైకలాజికల్ టైప్స్ (Psychological Types), 1921): అంతర్ముఖుడు (introvert; లోపలికి తిరిగినవాడు, సిగ్గరి, ఆత్మపరిశీలన చేసేవాడు), బహిర్ముఖుడు (extrovert; బయటికి తిరిగినవాడు, కలుపుగోలు, చురుకు); చాలా మంది ఈ రెండింటి మిశ్రమం, వారిని ఉభయముఖులు (ambiverts) అంటారు. నాలుగు విధులు: ఆలోచన, భావన, సంవేదన, అంతర్బుద్ధి.
- ఎడ్వర్డ్ స్ప్రాంగర్ (Eduard Spranger; టైప్స్ ఆఫ్ మెన్ (Types of Men)): ఆరు విలువల రకాలు: సైద్ధాంతిక, ఆర్థిక, సౌందర్యాత్మక, సామాజిక, రాజకీయ, మతపరమైన.
- భారతీయ (సాంఖ్యం / భగవద్గీత): మూడు గుణాలు: సత్త్వం (స్వచ్ఛత, ప్రశాంతత), రజస్సు (కార్యశీలత, ఆవేశం), తమస్సు (జడత్వం, మందకొడితనం).
- ఫ్రీడ్‌మన్, రోసెన్‌మన్ (గుండె వైద్యులు, 1950లు-70లు): టైప్ A (తొందర, పోటీతత్వం, అసహనం; గుండె జబ్బుల ముప్పు), టైప్ B (నిశ్చింత, తేలికగా తీసుకునే స్వభావం).
లక్షణ సిద్ధాంతాలు:
- గోర్డన్ ఆల్‌పోర్ట్: లక్షణ సిద్ధాంత పితామహుడు; ఆడ్‌బర్ట్‌తో కలిసి (1936) నిఘంటువులో సుమారు 18,000 లక్షణ పదాలను గుర్తించారు. మూడు స్థాయిలు: ప్రధాన లక్షణం (cardinal; జీవితమంతటినీ ఆధిపత్యం చేసి వ్యక్తిని ప్రత్యేకంగా నిలిపే ఒకే ముఖ్య లక్షణం, ఉదా. గాంధీ అహింస), కేంద్రీయ లక్షణాలు (central; ఒక వ్యక్తిని వర్ణించే 5 నుంచి 10 ముఖ్య లక్షణాలు), గౌణ లక్షణాలు (secondary; కొన్ని సందర్భాల్లోనే కనిపించే ఇష్టాలు).
- రేమండ్ బి. కాటెల్: కారక విశ్లేషణ (factor analysis) వాడారు; ఉపరితల లక్షణాలు (surface traits; బయటికి కనిపిస్తాయి, కలిసి కనిపిస్తాయి), మూల లక్షణాలు (source traits; లోతైనవి, అంతర్లీనమైనవి); 16 మూల లక్షణాలను 16 PF (Sixteen Personality Factor Questionnaire, 1949) కొలుస్తుంది.
- హాన్స్ జె. ఐసెంక్: రెండు, తర్వాత మూడు విస్తృత కోణాలు: బహిర్ముఖత–అంతర్ముఖత (Extraversion–Introversion), మానసిక అస్థిరత–ఉద్వేగ స్థిరత్వం (Neuroticism–Emotional stability), మనోవికృతి (Psychoticism) (PEN నమూనా); పరీక్షలు: MPI, EPI, EPQ.
- బిగ్ ఫైవ్ / ఐదు కారకాల నమూనా (Big Five / Five Factor Model, OCEAN), కోస్టా, మెక్‌క్రే (NEO-PI, 1985): అనుభవాలకు సుముఖత (Openness), బాధ్యతాయుత స్వభావం (Conscientiousness), బహిర్ముఖత (Extraversion), అంగీకార స్వభావం (Agreeableness), మానసిక అస్థిరత (Neuroticism).
బాధ్యతాయుత స్వభావం = ఆలోచనాపరత్వం, మంచి ఆవేశ నియంత్రణ, వ్యవస్థీకృత తీరు, లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన (2025 HWO). దృఢ నిశ్చయ ప్రవర్తన (assertiveness) బహిర్ముఖులది (2022 HWO).
స్వభావం (temperament): వ్యక్తిత్వంలోని అనువంశికంగా వచ్చే, జీవసంబంధమైన భాగం (సాధారణ మనోభావం, శక్తి, ఉద్వేగ ప్రతిస్పందనలు); శైశవ దశ నుంచే కనిపిస్తుంది (2022 HWO). థామస్, చెస్ (న్యూయార్క్ దీర్ఘకాలిక అధ్యయనం, 1956 నుంచి): సులభ, కష్టమైన, నెమ్మదిగా అలవాటుపడే పిల్లలు.
శీలం (character) = వ్యక్తిత్వంలోని నైతిక, సంపాదించుకున్న పార్శ్వం. ఆల్‌పోర్ట్: "శీలం అంటే మూల్యాంకనం చేసిన వ్యక్తిత్వం".
మనోవిశ్లేషణ నిర్మాణం (ఫ్రాయిడ్): ఇడ్ (ఆనంద సూత్రం), అహం (ఇగో; వాస్తవతా సూత్రం), సూపర్ ఇగో (నైతిక సూత్రం). జంగ్: విశ్లేషణాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, సామూహిక అచేతనం (collective unconscious), ఆదిరూపాలు (archetypes; పర్సోనా, ఛాయ, ఎనిమా/ఎనిమస్, స్వీయం); కళ, పురాణాలు, మతం ముఖ్యమైనవి, ఎందుకంటే అవి ఆదిరూపాలను తాకే ప్రతీకలు (2025 HWO). ఆడ్లర్: వైయక్తిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం, న్యూనతా భావం (inferiority complex), జీవన శైలి.
ఫ్రాయిడ్ మనస్సు స్థాయిలు (మంచుకొండ నమూనా): చేతన (conscious), పూర్వ చేతన (preconscious), అచేతన (unconscious; అణచివేసిన కోరికలు, జ్ఞాపకాలు ఉండే, కనిపించని పెద్ద భాగం). ఇడ్: పుట్టుకతోనే ఉంటుంది, పూర్తిగా అచేతనం, వెంటనే తృప్తి కోరుతుంది. అహం: ఇడ్, సూపర్ ఇగో, వాస్తవాల మధ్య సమతుల్యం చేసే "కార్యనిర్వాహకుడు" (executive). సూపర్ ఇగో: చివరగా ఏర్పడుతుంది; రెండు భాగాలు, అంతరాత్మ (conscience), ఆదర్శ అహం (ego-ideal). సహజాతాలు: జీవన సహజాతం ఈరోస్ (Eros; దాని శక్తి = లిబిడో), మరణ సహజాతం థానటోస్ (Thanatos).
మనోలైంగిక దశలు (psychosexual stages; ఫ్రాయిడ్): నోటి దశ (0–1), గుద దశ (1–3), ఫాలిక్ దశ (3–5/6; బాలుర్లో ఈడిపస్ కాంప్లెక్స్, బాలికల్లో ఎలక్ట్రా), సుప్తావస్థ దశ (6 నుంచి యుక్తవయస్సు), జననాంగ దశ (యుక్తవయస్సు నుంచి). స్థిరీకరణ (fixation) = ఒక దశలోనే ఆగిపోవడం.
రక్షక తంత్రాలు (defence mechanisms): వాస్తవాన్ని వక్రీకరించి ఆందోళనను తగ్గించేందుకు అహం వాడే అచేతన మార్గాలు; అన్నా ఫ్రాయిడ్ (ది ఇగో అండ్ ది మెకానిజమ్స్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ (The Ego and the Mechanisms of Defence), 1936) వీటిని క్రమబద్ధంగా వివరించారు. అణచివేత (repression; ఉద్దేశపూర్వక మరపు) అత్యంత ప్రాథమికమైనది; తిరోగమనం (regression) = చిన్నపిల్లల ప్రవర్తనకు తిరిగి వెళ్లడం (2019 HWO); హేతుబద్ధీకరణ (rationalisation) = బాగా వినిపించే సాకు, "ద్రాక్ష పుల్లన" జవాబు (2019 HWO). పట్టిక వివరణ విభాగంలో.
జంగ్ ఆదిరూపాలు: పర్సోనా (persona; సామాజిక ముసుగు), ఛాయ (shadow; APPSC: నీడ; చీకటి, జంతు సహజాత పార్శ్వం; 2019 HWO), ఎనిమా (anima; పురుషునిలోని స్త్రీ పార్శ్వం), ఎనిమస్ (animus; స్త్రీలోని పురుష పార్శ్వం), స్వీయం (self; ఏకం చేసే కేంద్రం). సామూహిక అచేతనం జంగ్ భావన (2019 HWO). నయా ఫ్రాయిడ్ వాదులు (neo-Freudians): జంగ్, ఆడ్లర్, కేరెన్ హార్నీ (మౌలిక ఆందోళన), ఎరిక్ ఫ్రామ్, ఎరిక్ ఎరిక్‌సన్.
ఆల్‌పోర్ట్ పరిపక్వ వ్యక్తిత్వం (mature personality; 2019 HWO): స్వీయ భావన విస్తరణ, ఇతరులతో ఆత్మీయ సంబంధం, ఉద్వేగ భద్రత, వాస్తవిక ప్రత్యక్షం, ఆత్మ వస్తుగతీకరణ (అంతర్దృష్టి, హాస్యం), జీవితాన్ని ఏకం చేసే తాత్విక దృక్పథం.
లావాదేవీ విశ్లేషణ (Transactional Analysis, TA; APPSC: ట్రాన్సాక్షనల్ విశ్లేషణ): ఎరిక్ బెర్న్ (Eric Berne; 2019 HWO); మూడు అహం స్థితులు (ego states), పేరెంట్, అడల్ట్, చైల్డ్ (Parent, Adult, Child) (వివరాలు వివరణ విభాగంలో).
నాయకత్వ సామర్థ్యాన్ని విశ్వసనీయత (trustworthiness) ప్రతిబింబిస్తుంది (2022 HWO కీ).
మాపనం, రెండు కుటుంబాలు:
- అప్రక్షేపణ (ప్రత్యక్ష, నిర్దిష్ట రూపం): ప్రశ్నావళులు, వ్యక్తిత్వ సమగ్ర జాబితాలు (personality inventories; MMPI, 16 PF, EPQ, బెల్ సర్దుబాటు సమగ్ర జాబితా), నిర్ధారణ మాపనులు (rating scales), ముఖాముఖి (interview), పరిశీలన, సన్నివేశ పరీక్షలు, ఆత్మకథ, వ్యక్తి చరిత్ర (case history).
- ప్రక్షేపణ (పరోక్ష, నిర్దిష్ట రూపం లేనివి): రోర్షా, TAT, CAT, వాక్య పూరణ, పద సాహచర్యం, మనిషి బొమ్మ గీయడం (draw-a-person), ఆట, బొమ్మల పద్ధతులు.
MMPI = మిన్నెసోటా బహుళదశ వ్యక్తిత్వ సమగ్ర జాబితా (Minnesota Multiphasic Personality Inventory): హాతవే, మెకిన్లీ, మిన్నెసోటా విశ్వవిద్యాలయం, 1943; అవును / కాదు / చెప్పలేను; 10 క్లినికల్ స్కేళ్లు; 1989లో MMPI-2.
రోర్షా సిరామరకల పరీక్ష (Rorschach Inkblot Test): హెర్మన్ రోర్షా, స్విస్ మనోవైద్యుడు, 1921; 10 కార్డులు: 5 నలుపు/బూడిద, 2 నలుపు-ఎరుపు, 3 బహువర్ణ.
TAT = విషయ అవబోధన పరీక్ష (Thematic Apperception Test): హెన్రీ ముర్రే, క్రిస్టియానా మోర్గాన్, హార్వర్డ్, 1935; 31 కార్డులు (30 చిత్రాలు + 1 ఖాళీ కార్డు); ప్రతి చిత్రం గురించి వ్యక్తి ఒక కథ చెబుతారు; ముర్రే ప్రామాణిక సెట్‌లో రెండు సెషన్లలో ఇచ్చే 20 కార్డులు ఉండేవి, నేటి క్లినిషియన్లు తరచూ తక్కువ (8 నుంచి 12) వాడతారు.
CAT = శిశు అవబోధన పరీక్ష (Children's Apperception Test): లియోపోల్డ్ బెల్లాక్ (సోన్యా బెల్లాక్‌తో), 1949; జంతువుల బొమ్మలతో 10 కార్డులు, సుమారు 3 నుంచి 10 ఏళ్ల పిల్లలకు.
వాక్య పూరణ (sentence completion): అసంపూర్ణ వాక్యాలను ("నాకు ... అంటే భయం") స్వేచ్ఛగా పూర్తి చేయాలి; బాగా ప్రసిద్ధమైనది: రాటర్ ఇన్‌కంప్లీట్ సెంటెన్సెస్ బ్లాంక్ (Rotter Incomplete Sentences Blank, 1950, 40 వాక్యాలు).
పద సాహచర్య పరీక్ష (word association test): గాల్టన్ ప్రారంభించారు, జంగ్ దీనిని క్లినికల్ సాధనంగా మార్చారు; దీని రూపకర్తగా జంగ్ పేరే చెబుతారు (2019 HWO) (100 ఉద్దీపన పదాలు; ఆలస్యమైన లేదా విచిత్రమైన జవాబులు "మనోగ్రంథులను" (complexes) సూచిస్తాయి).
ప్రక్షేపణ పద్ధతులు (projective methods) అనే పదాన్ని ఎల్.కె. ఫ్రాంక్ (1939) సృష్టించారు; ఈ భావన ఫ్రాయిడ్ చెప్పిన ప్రక్షేపణ (projection) అనే రక్షక తంత్రం నుంచి వచ్చింది.

వివరణ

1. గుర్తుపెట్టుకోవాల్సిన ముఖ్య నిర్వచనాలు

ఆలోచనాపరుడు	నిర్వచనంలో ముఖ్య భావన
ఆల్‌పోర్ట్	మనోశారీరక వ్యవస్థల గతిశీల వ్యవస్థీకరణ, ప్రత్యేక సర్దుబాటు
జె.బి. వాట్సన్	దీర్ఘ పరిశీలనలో కనిపించే కార్యకలాపాల మొత్తం; అలవాట్ల మొత్తం
మోర్టన్ ప్రిన్స్	సహజ ప్రవృత్తులు, సంపాదించుకున్న ప్రవృత్తుల మొత్తం
ఐసెంక్	శీలం, స్వభావం, బుద్ధి, శరీర నిర్మాణాల స్థిరమైన వ్యవస్థీకరణ

2. రకాల విధానం, లక్షణ విధానం పోలిక

అంశం	రకాల విధానం	లక్షణ విధానం
ప్రమాణం	వర్గం (అంతర్ముఖుడు, పిక్నిక్)	కోణం (ఒక లక్షణం ఎక్కువ లేదా తక్కువ)
మనుషులను	కొన్ని పెట్టెల్లో ఉంచుతుంది	అనేక మాపనులపై స్థానం ఇస్తుంది
బలం	సరళం, సులభంగా అర్థమవుతుంది	వివరణాత్మకం, కొలవదగినది
బలహీనత	అతిగా సరళీకరిస్తుంది; చాలా మంది మిశ్రమ రకాలు	పొడవైన జాబితాలు, సంపూర్ణ వ్యక్తి తక్కువగా కనిపిస్తాడు

3. రకాన్ని, లక్షణాన్ని ఐసెంక్ కలిపారు. ఆయన ఒక సోపాన క్రమం (hierarchy) నిర్మించారు: విశిష్ట ప్రతిస్పందనలు → అలవాటైన ప్రతిస్పందనలు → లక్షణాలు → రకాలు (అధి-లక్షణాలు). ఆయన రెండు కోణాలు పాత నాలుగు స్వభావాలకూ సరిపోతాయి:

చతుర్థాంశం	పాత స్వభావం
స్థిర + బహిర్ముఖ	సాంగ్వైన్
అస్థిర + బహిర్ముఖ	కోలెరిక్
అస్థిర + అంతర్ముఖ	మెలాంకలిక్
స్థిర + అంతర్ముఖ	ఫ్లెగ్మాటిక్

బహిర్ముఖతను ఆయన తక్కువ స్థాయి కార్టికల్ ఉద్రేకంతో (cortical arousal) ముడిపెట్టారు: బహిర్ముఖులు ఉద్దీపనను వెతుకుతారు, అంతర్ముఖులు అతిగా ఉండే ఉద్దీపనను తప్పించుకుంటారు.

4. బిగ్ ఫైవ్, సరళమైన మాటల్లో

కారకం	ఎక్కువ స్కోరు వచ్చినవారు	తక్కువ స్కోరు వచ్చినవారు
అనుభవాలకు సుముఖత	జిజ్ఞాస, ఊహాశక్తి	ఆచరణాత్మకం, సంప్రదాయబద్ధం
బాధ్యతాయుత స్వభావం	వ్యవస్థీకృతం, స్వయం క్రమశిక్షణ	నిర్లక్ష్యం, ఆవేశపూరితం
బహిర్ముఖత	కలుపుగోలు, దృఢ నిశ్చయం, మాటకారి	మౌనం, ఒదిగి ఉండటం
అంగీకార స్వభావం	దయ, నమ్మకం, సహకారం	విమర్శనాత్మకం, పోటీతత్వం
మానసిక అస్థిరత	ఆందోళన, మూడ్‌లు మారడం	ప్రశాంతం, ఉద్వేగ స్థిరత్వం

లూయిస్ గోల్డ్‌బర్గ్ "బిగ్ ఫైవ్" అనే పేరు పెట్టారు (1981). బహిర్ముఖతలోని ఆరు భాగాలు (NEO-PI-R): ఆత్మీయత, కలుపుగోలుతనం, దృఢ నిశ్చయ ప్రవర్తన, చురుకుదనం, ఉత్తేజం కోరడం, సానుకూల భావోద్వేగాలు.

5. వ్యక్తిత్వాన్ని నిర్ణయించే అంశాలు. జీవసంబంధమైనవి: అనువంశికత, శరీర నిర్మాణం, నాడీ వ్యవస్థ, వినాళ గ్రంథులు (endocrine glands; థైరాయిడ్: శక్తి స్థాయి; అడ్రినల్: అత్యవసర ప్రతిస్పందనలు; పిట్యూటరీ: "ప్రధాన గ్రంథి"; బీజ గ్రంథులు: లైంగిక లక్షణాలు). పర్యావరణ సంబంధమైనవి: కుటుంబం (మొదటిది, అత్యంత బలమైనది), పాఠశాల, ఉపాధ్యాయులు, తోటివారు, సంస్కృతి, ప్రసార మాధ్యమాలు, ఆర్థిక హోదా. వికాసం లాగే వ్యక్తిత్వం కూడా రెండింటి ఫలితం.

6. ఇతర విధానాలు, ఒక్కో వాక్యంలో. మనోవిశ్లేషణ (ఫ్రాయిడ్: అచేతనం, ఇడ్-అహం-సూపర్ ఇగో, రక్షక తంత్రాలు); నయా ఫ్రాయిడియన్లు (జంగ్, ఆడ్లర్, హార్నీ, ఎరిక్సన్); మానవతావాద (కార్ల్ రోజర్స్: స్వీయ భావన, క్లయింట్ కేంద్రిత; మాస్లో: స్వీయ వాస్తవీకరణ); సామాజిక–జ్ఞానాత్మక (బండూరా: స్వయం సమర్థత, ఒక నిర్దిష్ట సందర్భంలో విజయం సాధించగలనన్న వ్యక్తి నమ్మకం; రాటర్: నియంత్రణ స్థానం (locus of control), అంతర్గత, బాహ్య).

7. ప్రక్షేపణ, అప్రక్షేపణ పరీక్షల పోలిక

అంశం	ప్రక్షేపణ	అప్రక్షేపణ
ఉద్దీపన	అస్పష్టం, నిర్దిష్ట రూపం లేనిది	స్పష్టమైన, నిర్దిష్ట ప్రశ్నలు
ఉద్దేశం	వ్యక్తికి తెలియకుండా దాగి ఉంటుంది	వ్యక్తికి తెలుసు
బయటపెట్టేది	అచేతన అవసరాలు, సంఘర్షణలు	చేతన, స్వయంగా చెప్పుకున్న లక్షణాలు
స్కోరింగ్	వ్యక్తినిష్ఠం, శిక్షణ పొందిన క్లినిషియన్ అవసరం	వస్తునిష్ఠం, వేగవంతం, తరచూ సామూహికం

ప్రక్షేపణ పరీక్షల్లో నటించడం కష్టం, కానీ వాటి విశ్వసనీయత తక్కువ; సమగ్ర జాబితాలు విశ్వసనీయమైనవి, స్కోర్ చేయడం సులభం, కానీ వాటిలో నటించవచ్చు, నిజాయతీగా, చదువుకున్నవారు ఇచ్చే జవాబులు అవసరం.

8. ఇతర మాపన సాధనాలు.

నిర్ధారణ మాపనులు: పరిశీలకుడు ఒక లక్షణాన్ని ఒక మాపనిపై (సంఖ్యాత్మక, గ్రాఫిక్, వర్ణనాత్మక) నిర్ధారిస్తాడు. దోషాలు: పరివేష ప్రభావం (halo effect; ఒక మంచి లేదా చెడ్డ లక్షణం మిగిలిన అన్ని నిర్ధారణలకు రంగు పులుముతుంది; ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ పేరు పెట్టారు, 1920), ఉదారత / మెతకతన దోషం (generosity / leniency error), కేంద్ర ధోరణి దోషం (అంచులను తప్పించడం).
సన్నివేశ పరీక్షలు: ఏర్పాటు చేసిన నిజ సన్నివేశంలో ప్రవర్తన; హార్ట్‌షోర్న్, మే (శీల విద్య పరిశోధన (Character Education Inquiry), 1928) పిల్లల నిజాయతీని ఇలా పరీక్షించారు.
ముఖాముఖి (నిర్మిత / అనిర్మిత), వ్యక్తి చరిత్ర, ఆత్మకథ, సంఘటనా రికార్డులు, పరిశీలన (భాగస్వామ్య / భాగస్వామ్యేతర).
ఇతర సమగ్ర జాబితాలు: వుడ్‌వర్త్ పర్సనల్ డేటా షీట్ (Woodworth Personal Data Sheet; 1917-19, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సైనికుల కోసం: మొదటి వ్యక్తిత్వ సమగ్ర జాబితా); బెల్ సర్దుబాటు సమగ్ర జాబితా (Bell's Adjustment Inventory; ఇల్లు, ఆరోగ్యం, సామాజిక, ఉద్వేగ సర్దుబాటు); MBTI (మైయర్స్–బ్రిగ్స్ టైప్ ఇండికేటర్, జంగ్ రకాల ఆధారంగా); NEO-PI (బిగ్ ఫైవ్); CPI (కాలిఫోర్నియా సైకలాజికల్ ఇన్వెంటరీ, గఫ్).
ఇతర ప్రక్షేపణ సాధనాలు: మనిషి బొమ్మ గీయడం (Draw-a-Person; కరెన్ మాకోవర్), ఇల్లు–చెట్టు–మనిషి (House-Tree-Person; జాన్ బక్), రోసెన్‌జ్వైగ్ చిత్ర–నిరాశ అధ్యయనం (Rosenzweig Picture-Frustration Study), హోల్ట్జ్‌మన్ సిరామరకల పద్ధతి (Holtzman Inkblot Technique; 45 కార్డులు).

9. రక్షక తంత్రాలు

తంత్రం	ఏం జరుగుతుంది	ఉదాహరణ
అణచివేత	బాధాకర జ్ఞాపకాన్ని స్పృహ నుంచి బయటికి నెట్టడం	భయపెట్టిన సంఘటనను మరచిపోవడం
తిరోగమనం	అంతకుముందు దశకు, చిన్నపిల్లల ప్రవర్తనకు వెళ్లడం	తమ్ముడు పుట్టాక 7 ఏళ్ల బాలుడు మళ్లీ వేలు చీకడం
హేతుబద్ధీకరణ	బాగా వినిపించే తప్పుడు కారణం చెప్పడం	అందని ద్రాక్ష పుల్లన
ప్రక్షేపణ	తన లోపాలను, కోరికలను ఇతరుల్లో చూడడం	మోసం చేసేవాడు అందరూ మోసగాళ్లే అనడం
స్థానభ్రంశం	భావాలను సురక్షితమైన లక్ష్యం వైపు మళ్లించడం	ఆఫీసులో తిట్లు తిని ఇంట్లో అరవడం
ఉదాత్తీకరణ	ఆవేశాన్ని గౌరవనీయ కార్యంగా మార్చడం	దూకుడును బాక్సింగ్, ఫుట్‌బాల్‌లోకి మళ్లించడం
ప్రతిచర్యా నిర్మాణం	అసలు భావానికి వ్యతిరేకంగా ప్రవర్తించడం	ఇష్టం లేని వ్యక్తితో అతి తీయగా ఉండడం
నిరాకరణ	వాస్తవాన్ని ఒప్పుకోకపోవడం	"నాకు జబ్బు లేదు"
పరిహారం	ఒక బలహీనతను మరో రంగంలో భర్తీ చేసుకోవడం	ఆటల్లో వెనుకబడి చదువులో రాణించడం
తాదాత్మ్యీకరణ	మెచ్చిన వ్యక్తి లక్షణాలను స్వీకరించడం	సినిమా హీరోను అనుకరించడం

10. లావాదేవీ విశ్లేషణ (ఎరిక్ బెర్న్). కెనడాలో పుట్టి అమెరికాలో పనిచేసిన మనోవైద్యుడు బెర్న్ ట్రాన్సాక్షనల్ అనాలిసిస్ ఇన్ సైకోథెరపీ (Transactional Analysis in Psychotherapy, 1961), గేమ్స్ పీపుల్ ప్లే (Games People Play, 1964) రాశారు. లావాదేవీ (transaction) సామాజిక సంభాషణలోని ఒక యూనిట్: ఒకరి నుంచి ఉద్దీపన, మరొకరి నుంచి ప్రతిస్పందన.

అహం స్థితి	మూలం	ఎలా కనిపిస్తుంది
పేరెంట్ (తల్లిదండ్రి)	తల్లిదండ్రులు, పెద్దలు నేర్పినది	నియమాలు, "ఇలా చేయాలి", విమర్శ (విమర్శించే పేరెంట్) లేదా సంరక్షణ (పోషించే పేరెంట్)
అడల్ట్ (వయోజన)	వర్తమానంలో సొంత తర్కం	వాస్తవాలు, ప్రశ్నలు, ప్రశాంత సమస్యా పరిష్కారం
చైల్డ్ (శిశువు)	బాల్యం నుంచి వచ్చిన భావాలు	సరదా, కుతూహలం, భయం (స్వేచ్ఛా చైల్డ్) లేదా విధేయత, అలగడం (సర్దుకున్న చైల్డ్)

లావాదేవీల రకాలు: పూరక (complementary; ఏ అహం స్థితిని ఉద్దేశించారో దాని నుంచే జవాబు వస్తుంది; సంభాషణ సాఫీగా సాగుతుంది), అడ్డు (crossed; ఊహించని స్థితి నుంచి జవాబు; సంభాషణ ఆగిపోతుంది), గూఢ (ulterior; బహిరంగ సందేశం కింద దాగిన సందేశం; ఆటలకు (games) ఆధారం).
గుర్తింపు స్పర్శలు (strokes): గుర్తింపు యూనిట్లు (ప్రశంస, చిరునవ్వు, శ్రద్ధ); అందరికీ అవసరం. జీవన పటకథ (life script): బాల్యంలోనే నిర్ణయించుకున్న జీవిత ప్రణాళిక.
జీవన స్థానాలు (life positions; బెర్న్; థామస్ హారిస్ ఐయామ్ ఓకే – యూఆర్ ఓకే (I'm OK – You're OK, 1967) ద్వారా ప్రసిద్ధి): నేను బాగున్నాను – నువ్వు బాగున్నావు (I'm OK – You're OK; ఆరోగ్యకరం), నేను బాగున్నాను – నువ్వు బాగాలేవు, నేను బాగాలేను – నువ్వు బాగున్నావు, నేను బాగాలేను – నువ్వు బాగాలేవు.
పాఠశాల, వసతి గృహంలో: ఉపాధ్యాయుడు లేదా వార్డెన్ అడల్ట్ నుంచి అడల్ట్‌కు మాట్లాడాలి; సర్దుకున్న లేదా తిరుగుబాటు చేసే చైల్డ్‌ను రెచ్చగొట్టే తిట్టే పేరెంట్ ధోరణిని మానాలి; సానుకూల గుర్తింపు స్పర్శలు ఇవ్వాలి; "నేను బాగున్నాను – నువ్వు బాగున్నావు" వైపు నడిపించాలి.

11. రోజర్స్ స్వీయ సిద్ధాంతం. స్వీయ భావన (self-concept) అంటే వ్యక్తి తన గురించి ఆలోచించేది, భావించేది అంతా; వాస్తవ స్వీయం (real self) అతను ఉన్నట్లు, ఆదర్శ స్వీయం (ideal self) అతను కావాలనుకున్నట్లు. స్వీయ భావనకూ అనుభవానికీ మధ్య అనుగుణ్యత (congruence; వాస్తవ స్వీయం ఆదర్శ స్వీయానికి దగ్గరగా ఉండడం) మంచి సర్దుబాటును ఇస్తుంది; అననుగుణ్యత ఆందోళనను తెస్తుంది. తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుల నుంచి బేషరతు సానుకూల ఆదరణ (unconditional positive regard) స్వీయ విలువను పెంచి, వ్యక్తిని సంపూర్ణంగా పనిచేసే వ్యక్తిగా (fully functioning) మారుస్తుంది. మాస్లో: అవసరాలు శారీరక, భద్రత, ప్రేమ, గౌరవం నుంచి ఆత్మసాక్షాత్కారం (self-actualisation) వరకు పెరుగుతాయి. స్కిన్నర్: వ్యక్తిత్వం పునర్బలనంతో రూపొందిన నేర్చుకున్న ప్రతిస్పందనల సమితి.

12. రోర్షా స్కోరింగ్ ఒక్క చూపులో. జవాబులను స్థానం (మొత్తం మరక W, పెద్ద భాగం D, చిన్న భాగం Dd, తెల్లని ఖాళీ S), నిర్ణాయకాలు (ఆకారం, రంగు, చలనం, ఛాయ), విషయం (మనిషి, జంతువు, వస్తువు), సాధారణ, మౌలిక జవాబుల ఆధారంగా స్కోర్ చేస్తారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "ప్రధాన లక్షణాలు అంటే అందరికీ ఉండే 5 నుంచి 10 లక్షణాలు." ✓ అవి కేంద్రీయ లక్షణాలు; ప్రధాన లక్షణం వ్యక్తిని ప్రత్యేకంగా నిలిపే ఒకే ఆధిపత్య లక్షణం.
✗ "ఉపరితల, మూల లక్షణాలు ఆల్‌పోర్ట్‌వి." ✓ అవి కాటెల్‌వి; ప్రధాన, కేంద్రీయ, గౌణ లక్షణాలు ఆల్‌పోర్ట్‌వి.
✗ "అంతర్ముఖుడు, బహిర్ముఖుడు అనే పేర్లు మొదట ఐసెంక్ పెట్టారు." ✓ జంగ్ (1921) పెట్టారు; ఐసెంక్ బహిర్ముఖతను ఒక కోణంగా కొలిచారు.
✗ "పిక్నిక్, అస్తెనిక్, అథ్లెటిక్ షెల్డన్ రకాలు." ✓ అవి క్రెష్మర్ రకాలు; ఎండోమార్ఫ్, మీసోమార్ఫ్, ఎక్టోమార్ఫ్ షెల్డన్ రకాలు.
✗ "కోలెరిక్ నల్ల పిత్తం నుంచి వస్తుంది." ✓ కోలెరిక్ = పసుపు పిత్తం; మెలాంకలిక్ = నల్ల పిత్తం.
✗ "స్వభావాన్ని కుటుంబం నుంచి నేర్చుకుంటాం." ✓ స్వభావం చాలావరకు అనువంశికం; శీలం సంపాదించుకునేది.
✗ "MMPI = మిన్నెసోటా మల్టిపుల్ పర్సనాలిటీ ఇన్వెంటరీ." ✓ మల్టిఫేసిక్ (బహుళదశ); ఇది అప్రక్షేపణ పరీక్ష.
✗ "రోర్షా పరీక్షలో 20 (లేదా 31) కార్డులు ఉంటాయి." ✓ 10 సిరామరకల కార్డులు; 31 అనేది TAT (ఒక ఖాళీ కార్డుతో కలిపి).
✗ "CAT లో పిల్లల చిత్రాలు ఉంటాయి." ✓ అసలు CAT లో జంతువుల బొమ్మలు ఉంటాయి.
✗ "అహం ఆనంద సూత్రంపై పనిచేస్తుంది." ✓ ఇడ్ = ఆనంద సూత్రం; అహం = వాస్తవతా సూత్రం; సూపర్ ఇగో = నైతిక సూత్రం.
✗ "'అందని ద్రాక్ష పుల్లన' ప్రక్షేపణ." ✓ అది హేతుబద్ధీకరణ; ప్రక్షేపణ = తన లోపాలను ఇతరుల్లో చూడడం.
✗ "లావాదేవీ విశ్లేషణను కార్ల్ రోజర్స్ ప్రవేశపెట్టారు." ✓ ఎరిక్ బెర్న్ (పేరెంట్, అడల్ట్, చైల్డ్); రోజర్స్ = క్లయింట్ కేంద్రిత చికిత్స.
✗ "ఛాయ అంటే సామాజిక ముసుగు." ✓ పర్సోనా = ముసుగు; ఛాయ = చీకటి, జంతు పార్శ్వం.
✗ "MAT ఒక ప్రక్షేపణ పరీక్ష." ✓ TAT, CAT, రోర్షా ప్రక్షేపణ పరీక్షలు; MAT కాదు (2019 HWO).
✗ "దృఢ నిశ్చయ ప్రవర్తన అంగీకార స్వభావానికి గుర్తు." ✓ అది బహిర్ముఖతలో ఒక భాగం.
✗ "నిర్ధారణ మాపనులు, సమగ్ర జాబితాలు ప్రక్షేపణ పద్ధతులు." ✓ అవి అప్రక్షేపణ పద్ధతులు; ప్రక్షేపణ పరీక్షలు అస్పష్ట ఉద్దీపనలను వాడతాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

పర్సోనా = ముసుగు; ఆల్‌పోర్ట్: గతిశీల వ్యవస్థీకరణ, మనోశారీరక వ్యవస్థలు, ప్రత్యేక సర్దుబాటు.
హిప్పోక్రేటిస్: సాంగ్వైన్ (రక్తం), కోలెరిక్ (పసుపు పిత్తం), మెలాంకలిక్ (నల్ల పిత్తం), ఫ్లెగ్మాటిక్ (శ్లేష్మం).
క్రెష్మర్: పిక్నిక్, అస్తెనిక్, అథ్లెటిక్; షెల్డన్: ఎండో-, మీసో-, ఎక్టోమార్ఫ్.
జంగ్: అంతర్ముఖుడు, బహిర్ముఖుడు (1921), సామూహిక అచేతనం, ఆదిరూపాలు (ఛాయ = జంతు పార్శ్వం), పద సాహచర్యం.
ఆల్‌పోర్ట్: ప్రధాన (ప్రత్యేకత), కేంద్రీయ, గౌణ; కాటెల్: 16 PF, మూల, ఉపరితల లక్షణాలు.
ఐసెంక్: E, N, P; బిగ్ ఫైవ్: OCEAN (బాధ్యతాయుత స్వభావం = ఆవేశ నియంత్రణ, లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన).
ఫ్రాయిడ్: ఇడ్ (ఆనందం), అహం (వాస్తవం), సూపర్ ఇగో (నైతికత); తిరోగమనం, హేతుబద్ధీకరణ (అందని ద్రాక్ష పుల్లన).
ప్రక్షేపణ: రోర్షా 1921 (10 కార్డులు), TAT 1935 ముర్రే-మోర్గాన్ (31 కార్డులు), CAT 1949 బెల్లాక్ (10, జంతువులు), వాక్య పూరణ, పద సాహచర్యం.
అప్రక్షేపణ: MMPI 1943 హాతవే-మెకిన్లీ, 16 PF, EPQ, MBTI, నిర్ధారణ మాపనులు.
లావాదేవీ విశ్లేషణ: ఎరిక్ బెర్న్, పేరెంట్–అడల్ట్–చైల్డ్, నేను బాగున్నాను–నువ్వు బాగున్నావు; స్వభావం అనువంశికం; ఆల్‌పోర్ట్: పరిపక్వ వ్యక్తిత్వం.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. ఆల్‌పోర్ట్ వైయక్తిక (idiographic) దృక్పథం. అందరికీ వర్తించే సాధారణ నియమాల (nomothetic) కంటే ప్రతి వ్యక్తి ప్రత్యేకతకే (idiographic study) ఆల్‌పోర్ట్ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ఆయన క్రియాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని (functional autonomy) కూడా వివరించారు: ఒక ప్రేరణతో (డబ్బు సంపాదన) మొదలైన అలవాటు తర్వాత దానికదే కొనసాగుతుంది (పని పట్ల ప్రేమ). సామాన్య లక్షణాలను (common traits; ఒక సంస్కృతిలో అందరూ పంచుకునేవి) వ్యక్తిగత ప్రవృత్తుల (personal dispositions; ఒక వ్యక్తికే ప్రత్యేకమైనవి) నుంచి వేరు చేశారు.

2. కాటెల్ మూడు దత్తాంశ ఆధారాలు. L-దత్తాంశం (జీవిత రికార్డులు, ఇతరుల నిర్ధారణలు), Q-దత్తాంశం (ప్రశ్నావళులు), T-దత్తాంశం (వస్తునిష్ఠ పరీక్షలో ప్రవర్తన). ఈ మూడింటి కారక విశ్లేషణ 16 మూల లక్షణాలను ఇచ్చింది.

3. బిగ్ ఫైవ్ ఎందుకు నిలిచింది. అవే ఐదు కారకాలు వేర్వేరు భాషల్లో, నిర్ధారణ ఆధారాల్లో, సంస్కృతుల్లో మళ్లీ మళ్లీ కనిపిస్తాయి; వయోజనుల్లో అవి చాలావరకు స్థిరం; నిజ జీవిత ఫలితాలను ముందుగా సూచిస్తాయి (బాధ్యతాయుత స్వభావం పాఠశాల, ఉద్యోగ పనితీరును సూచిస్తుంది). ఐదు విస్తృత కారకాలు సూక్ష్మ లక్షణాలను వదిలేస్తాయని, అవి కేవలం వర్ణనలే కానీ వివరణలు కావని విమర్శకులు అంటారు.

4. TAT వెనుక ఉన్న ముర్రే అవసరం–ఒత్తిడి సిద్ధాంతం. లోపలి అవసరాలు (సాధన, అనుబంధం, ఆధిపత్యం) బయటి ఒత్తిడిని (press; పర్యావరణంలోని శక్తులు) ఎదుర్కోవడం వల్ల ప్రవర్తన ఏర్పడుతుందని ముర్రే భావించారు. TAT కథలను కథానాయకుడి అవసరాలు, అతనిపై పనిచేసే ఒత్తిడి ఆధారంగా స్కోర్ చేస్తారు. డేవిడ్ మెక్‌క్లెలాండ్ తర్వాత TAT తరహా చిత్రాలతో సాధన అవసరాన్ని (need for achievement, n-Ach) కొలిచారు.

5. మాపనం పరిమితులు. ప్రతి పద్ధతికీ లోపాలు ఉన్నాయి: స్వయంగా చెప్పే నివేదికలపై సామాజిక ఆమోద కాంక్ష (social desirability), నటన ప్రభావం ఉంటుంది; ప్రక్షేపణ స్కోరింగ్ క్లినిషియన్‌పై ఆధారపడుతుంది; నిర్ధారణల్లో పరివేష ప్రభావం ఉంటుంది. మంచి విధానం అనేక పద్ధతులను కలిపి వాడుతుంది; ముఖ్యంగా పిల్లల విషయంలో ఒకే స్కోరును జాగ్రత్తగా చూడాలి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.