సంస్కృతి, సాంస్కృతిక వెనుకబాటు, సామాజిక మార్పు

ముఖ్య వాస్తవాలు

సంస్కృతి, ప్రామాణిక నిర్వచనం: ఇ.బి. టైలర్, ప్రిమిటివ్ కల్చర్ (Primitive Culture, 1871): సమాజ సభ్యుడిగా మనిషి సంపాదించుకునే జ్ఞానం, నమ్మకాలు, కళలు, నీతి, చట్టం, ఆచారాలు, అలవాట్ల "సంక్లిష్ట సమగ్రం" (complex whole).
గుర్తించాల్సిన ఇతర నిర్వచనాలు:
- హెర్స్కోవిట్స్: సంస్కృతి పర్యావరణంలో మనిషి సృష్టించిన భాగం;
- బీర్‌స్టెడ్: సమాజ సభ్యులుగా మనం ఆలోచించేది, చేసేది, కలిగి ఉండేది సంస్కృతి;
- మాలినోవ్‌స్కీ: సంస్కృతి మానవ అవసరాలను తీర్చే సాధనం (ప్రకార్యవాద దృష్టి);
- డి.ఎన్. మజుందార్ (టి.ఎన్. మదన్‌తో): సంస్కృతి అంటే సంప్రదాయం, సంభాషణ ద్వారా సామాజికంగా అందే భౌతిక, అభౌతిక మానవ విజయాల మొత్తం;
- BRAOU (బ్యాంక్స్ ఆధారంగా): సమాజపు సంపూర్ణ జీవన విధానం: భాష, ఆచారాలు, విలువలు, నియమాలు, పనిముట్లు, సాంకేతికతలు, సంస్థలు.
డి.ఎన్. మజుందార్ *రేసెస్ అండ్ కల్చర్స్ ఆఫ్ ఇండియా* (Races and Cultures of India, 1944) రాశారు (2025లో అడిగారు). టి.బి. బాటొమోర్ సోషియాలజీ: ఎ గైడ్ టు ప్రాబ్లమ్స్ అండ్ లిటరేచర్ (Sociology: A Guide to Problems and Literature, 1962) రాశారు.
సంస్కృతికి రెండు భాగాలు:
- భౌతిక: పనిముట్లు, భవనాలు, యంత్రాలు, సాంకేతికత;
- అభౌతిక: భావనలు, విలువలు, నమ్మకాలు, ఆచారాలు, చట్టాలు, భాష.
లక్షణాలు: సంస్కృతి నేర్చుకునేది (వారసత్వంగా జన్యుపరంగా రాదు), పంచుకునేది, అందించబడేది (ప్రధానంగా భాష, సంభాషణ ద్వారా), సంచితమయ్యేది, మారేది, ప్రతి సమాజంలో భిన్నమైనది.
సంస్కృతి స్వీకరణ (enculturation): పుట్టినప్పటి నుండి వ్యక్తి తన సొంత సంస్కృతిని వ్యక్తిత్వంలో ఇముడ్చుకోవడం (2025 కీ). ఈ పదం ఎం.జె. హెర్స్కోవిట్స్‌దిగా చెబుతారు (మ్యాన్ అండ్ హిజ్ వర్క్స్, Man and His Works, 1948).
పర సంస్కృతి స్వీకరణ (acculturation): రెండు భిన్న సంస్కృతులు నిరంతర సంపర్కంలో ఉన్నప్పుడు ఒకటి మరొకదాని లక్షణాలను స్వీకరించడం వల్ల వచ్చే మార్పు (రెడ్‌ఫీల్డ్, లింటన్, హెర్స్కోవిట్స్, 1936 ప్రామాణిక మెమోరాండం).
సమ్మిళితం (assimilation): చివరి దశ; ఒక సమూహం మరో సంస్కృతిలో కలిసిపోయి తన ప్రత్యేక గుర్తింపును కోల్పోవడం.
సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (APPSC: సాంస్కృతిక ఆలస్యం): డబ్ల్యూ.ఎఫ్. ఆగ్‌బర్న్, సోషల్ చేంజ్ విత్ రెస్పెక్ట్ టు కల్చర్ అండ్ ఒరిజినల్ నేచర్ (Social Change with Respect to Culture and Original Nature, 1922). సాంకేతికత, భౌతిక సంస్కృతి వేగంగా ముందుకు వెళ్తాయి; అభౌతిక సంస్కృతి (ఆచారాలు, నైతికత, చట్టాలు) నెమ్మదిగా మారి వెనుకబడుతుంది. ఆ అంతరమే వెనుకబాటు (2025 కీ). దీనికి నేరుగా సంబంధం ఉన్నది నెమ్మదిగా జరిగే సామాజిక మార్పు (2025 కీ).
అనుకూల సంస్కృతి (adaptive culture; ఆగ్‌బర్న్): కొత్త భౌతిక పరిస్థితులకు సర్దుకుపోవాల్సిన అభౌతిక సంస్కృతి భాగం; వెనుకబడేది ఈ భాగమే.
సాంస్కృతిక మార్పుకు ఆగ్‌బర్న్ నాలుగు ప్రక్రియలు: ఆవిష్కరణ, సంచయనం, వ్యాప్తి, సర్దుబాటు (invention, accumulation, diffusion, adjustment).
వ్యాప్తి: ఒక సాంస్కృతిక లక్షణం ఒక సమూహం లేదా సమాజం నుండి మరొకదానికి విస్తరించడం (వాణిజ్యం, వలస, ఆక్రమణ, ప్రసార మాధ్యమాలు, విద్య ద్వారా). సాంస్కృతిక మార్పుకు అత్యంత ముఖ్యమైన కారకం (2025 కీ); ఆవిష్కరణ / నవకల్పన అంతర్గత మూలం. ఏ సంస్కృతిలోనైనా చాలా భాగం అరువు తెచ్చుకున్నదేనని రాల్ఫ్ లింటన్ అంచనా వేశారు.
సామాజిక మార్పు (మెకైవర్, పేజ్, సొసైటీ): సామాజిక సంబంధాలలో, సమాజ నిర్మాణంలో మార్పు. సాంస్కృతిక మార్పు: విస్తృతమైనది; భావనలు, విలువలు, కళలు, సాంకేతికతలో మార్పు. కింగ్స్లీ డేవిస్: సామాజిక మార్పు సాంస్కృతిక మార్పులో ఒక భాగం.
సామాజిక మార్పు సార్వత్రికం (ఏ సమాజమూ స్థిరంగా ఉండదు), కానీ ప్రతి మార్పూ ప్రగతి కాదు.
భారతీయ పదాలు (ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్): సంస్కృతీకరణ (Sanskritisation; దిగువ కులం ఉన్నత కుల ఆచారాలను అనుకరించడం; తొలిసారి రిలీజియన్ అండ్ సొసైటీ అమాంగ్ ది కూర్గ్స్ ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా, Religion and Society among the Coorgs of South India, 1952లో వాడారు), పాశ్చాత్యీకరణ (Westernisation; సుమారు 150 ఏళ్ల బ్రిటిష్ పాలనలో వచ్చిన మార్పు); రెండింటినీ సోషల్ చేంజ్ ఇన్ మోడర్న్ ఇండియా (Social Change in Modern India, 1966)లో వివరించారు.
విద్య, సంస్కృతి: విద్య సంస్కృతిని పరిరక్షిస్తుంది, అందిస్తుంది, సుసంపన్నం చేస్తుంది, శుద్ధి చేస్తుంది (పరిరక్షక, ఎంపిక విధులు), మార్పు తెస్తుంది (సృజనాత్మక లేదా ప్రగతిశీల విధి). విద్య సామాజిక మార్పుకు కారణమూ, ఫలితమూ.
డ్యూయీ: "విద్య సామాజిక ప్రగతికి, సంస్కరణకు మౌలిక పద్ధతి" (education is the fundamental method of social progress and reform; మై పెడగాజిక్ క్రీడ్, My Pedagogic Creed, 1897); పాఠశాల ఒక చిన్న / పిండ దశలోని సమాజం (ది స్కూల్ అండ్ సొసైటీ, The School and Society, 1899).
కొఠారి కమిషన్ (1964-66) విద్యను సామాజిక మార్పుకు ప్రధాన సాధనంగా చూస్తుంది; దాని నివేదిక ఇలా మొదలవుతుంది: "భారతదేశ భవిష్యత్తు ఇప్పుడు ఆమె తరగతి గదుల్లో రూపుదిద్దుకుంటోంది." (The destiny of India is now being shaped in her classrooms.)
యునెస్కో సాంస్కృతిక వైవిధ్యంపై సార్వత్రిక ప్రకటన (UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity, 2001): ప్రకృతికి జీవవైవిధ్యం ఎంత అవసరమో మానవాళికి సాంస్కృతిక వైవిధ్యం అంతే అవసరం; అది మానవాళి ఉమ్మడి వారసత్వం.

వివరణ

1. భౌతిక, అభౌతిక సంస్కృతి ఉదాహరణలతో.

భాగం	ఉదాహరణలు	మార్పు వేగం
భౌతిక	మొబైల్ ఫోన్, ట్రాక్టర్, ఆనకట్ట, ముద్రిత పుస్తకం	వేగంగా
అభౌతిక	వరకట్న ఆచారం, కుల నియమాలు, కుటుంబ విలువలు, చట్టాలు	నెమ్మదిగా
ఆగ్‌బర్న్ "అనుకూల సంస్కృతి"	కొత్త భౌతిక వస్తువులకు సర్దుకుపోవాల్సిన అభౌతిక సంస్కృతి భాగం	వెనుకబడుతుంది

రెండు భాగాలూ వ్యక్తిత్వాన్ని మలుస్తాయి; సంస్కృతి జెండర్ పాత్రలను, వృత్తి పాత్రలను కూడా మలుస్తుంది; కానీ ప్రతి వ్యక్తికీ అది వేర్వేరు వ్యక్తుల ద్వారా అందుతుంది కాబట్టి దాని ప్రభావం అందరిపై ఒకేలా ఉండదు (BRAOU).
వైగోట్స్కీ: పిల్లవాడి వ్యక్తిగత వికాసానికి సంస్కృతే ప్రధాన నిర్ణాయకం.
ప్రతి సంస్కృతిలో (జాతి, భాష, వర్గం, మతం లేదా ప్రాంతం ఆధారంగా) ఉపసంస్కృతులు ఉంటాయి; అవి ఉమ్మడి లక్షణాలను పంచుకుంటాయి.

2. సాధారణ ఉదాహరణల్లో సాంస్కృతిక వెనుకబాటు.

మొబైల్ ఫోన్లు, ఇంటర్నెట్ ప్రతి గ్రామానికీ చేరాయి, కానీ గోప్యత, సైబర్ నైతికత, ఆన్‌లైన్ భద్రత నియమాలు ఏళ్ల తర్వాత వచ్చాయి.
అల్ట్రాసౌండ్ గర్భస్థ శిశువు లింగాన్ని తెలుసుకోవడాన్ని సులభం చేసింది; లింగ ఎంపికకు వ్యతిరేకంగా చట్టం, వైఖరులు నెమ్మదిగా వచ్చాయి.
కొత్త వ్యవసాయ యంత్రాలు వచ్చినా భూ చట్టాలు, ఉమ్మడి కుటుంబ అలవాట్లు పాతవిగానే ఉన్నాయి.
పాఠశాలల్లో: ఉద్యోగ మార్కెట్, సాంకేతికత మారుతున్నాయి, కానీ పాఠ్యప్రణాళిక, పాఠ్యపుస్తకాలు, పరీక్షా పద్ధతులు నెమ్మదిగా మారుతాయి (పాఠ్యప్రణాళిక వెనుకబాటు). సంస్కరణ కమిషన్లు ఈ అంతరాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.
అభౌతిక భాగం అందుకునే వరకు ఉండే కాలాన్ని ఆగ్‌బర్న్ అసమర్థ సర్దుబాటు (maladjustment) కాలంగా చూశారు; కొత్త సాంకేతికత రాగానే అంతరం మూసుకుపోదు.

3. సంస్కృతి స్వీకరణ, సామాజికీకరణ, పర సంస్కృతి స్వీకరణ: తేడాలు.

పదం	ఎవరు, ఏమిటి	ఉదాహరణ
సంస్కృతి స్వీకరణ	పిల్లవాడు తన సొంత సంస్కృతిని నేర్చుకోవడం	తెలుగు పిల్లవాడు సంక్రాంతి ఆచారాలు, మాతృభాష నేర్చుకోవడం
సామాజికీకరణ	వ్యక్తి సమాజ సభ్యుడిగా ఉండటం నేర్చుకోవడం (సామాజిక నియమాలు, పాత్రలు)	వరుసలో వేచి ఉండటం, పెద్దల మాట వినడం నేర్చుకోవడం
పర సంస్కృతి స్వీకరణ	రెండు సంస్కృతుల మధ్య సంపర్కం, లక్షణాల స్వీకరణ	నగర వసతి గృహంలోని గిరిజన పిల్లవాడు పట్టణ దుస్తులు, ఆహారపు అలవాట్లు అలవరచుకోవడం
సమ్మిళితం	పూర్తిగా కలిసిపోవడం, పాత గుర్తింపు పోవడం	సొంత భాషను ఇక వాడని వలసదారులు

సామాజికీకరణ సామాజిక పాత్రలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది; సంస్కృతి స్వీకరణ తన సమూహపు సంస్కృతికి ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది. రెండూ ఒకదానితో ఒకటి కలుస్తాయి.

4. సాంస్కృతిక మార్పుకు మూలాలు.

కనుగొనడం (discovery): ఇప్పటికే ఉన్నా తెలియని దాన్ని కనుగొనడం (అగ్ని, కొత్త భూభాగం, ప్రకృతి నియమం).
ఆవిష్కరణ (invention): తెలిసిన వాటిని కలిపి కొత్తదాన్ని సృష్టించడం (చక్రం, ముద్రణ యంత్రం, కొత్త బోధనా పద్ధతి). ఆగ్‌బర్న్, నిమ్‌కాఫ్ ఆవిష్కరణలను భౌతిక, సామాజిక (పంచాయతీ, సహకార సంఘం వంటి కొత్త సంస్థ) అని విభజించారు; లింటన్ మౌలిక ఆవిష్కరణలను మెరుగుపరిచే ఆవిష్కరణల నుండి వేరు చేశారు.
వ్యాప్తి: బయటి నుండి స్వీకరించడం (పాశ్చాత్య దేశాలకు యోగా విస్తరించడం; భారతీయ పాఠశాలల్లో ఇంగ్లీష్). ఏ సంస్కృతిలోనైనా చాలా లక్షణాలు వ్యాప్తి ద్వారానే వస్తాయి; అందుకే పాఠ్యపుస్తకాలు దీన్ని సాంస్కృతిక మార్పుకు అత్యంత ముఖ్యమైన కారకం అంటాయి.
సంచయనం: పాతవి పోయే వేగం కంటే కొత్త లక్షణాలు చేరే వేగం ఎక్కువ; కాబట్టి సంస్కృతి పెరుగుతుంది.
సర్దుబాటు: సంస్కృతిలోని భాగాలు ఒకదానికొకటి అనుగుణంగా మారతాయి; నెమ్మదైన సర్దుబాటు వెనుకబాటుగా కనిపిస్తుంది.
ఆగ్‌బర్న్ ప్రక్రియల్లో లేనిది: సమ్మిళితం (అది సంస్కృతుల సంపర్క ఫలితం).

5. సామాజిక మార్పు కారకాలు (పాఠ్యపుస్తక జాబితా).

కారకం	ఎలా పనిచేస్తుంది	ఉదాహరణ
భౌగోళిక (భౌతిక)	శీతోష్ణస్థితి, భూకంపాలు, వరదలు, కరవు వలసను, కొత్త అలవాట్లను తప్పనిసరి చేస్తాయి	తుఫాను దెబ్బతిన్న తీర గ్రామాలు లోతట్టుకు తరలడం
జనాభా సంబంధ	జనాభా పెరుగుదల, వయస్సు, లింగ నిష్పత్తి	పాఠశాలలు, ఉద్యోగాలపై ఒత్తిడి; పెరుగుతున్న వృద్ధులు
సాంకేతిక	యంత్రాలు, రవాణా, ప్రసార మాధ్యమాలు (వెబ్లెన్, ఆగ్‌బర్న్)	ట్రాక్టర్లు, మొబైల్ ఫోన్లు, ఇంటర్నెట్
ఆర్థిక	యాజమాన్యం, వృత్తులు (మార్క్స్ దీనికి మొదటి స్థానం ఇచ్చారు)	జజ్మానీ బంధాల స్థానంలో కూలి శ్రమ
సాంస్కృతిక, సైద్ధాంతిక	కొత్త విలువలు, మతం, సంస్కరణోద్యమాలు	బాల్య వివాహాలకు వ్యతిరేకంగా సామాజిక సంస్కరణ
రాజకీయ, న్యాయ	చట్టాలు, రాజ్యాంగం, ప్రభుత్వ విధానం	అంటరానితనం రద్దు (అధికరణం 17), విద్యాహక్కు చట్టం (RTE Act) 2009
విద్యా సంబంధ	అక్షరాస్యత, కొత్త జ్ఞానం, విమర్శనాత్మక ఆలోచన	బాలికల చదువు వివాహ వయస్సును పెంచడం

6. సామాజిక మార్పు సిద్ధాంతాలు.

రకం	ఆలోచనాపరుడు	కీలక భావన లేదా పుస్తకం
పరిణామ (రేఖీయ)	కామ్టే (Comte); హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్; ఎల్.హెచ్. మోర్గాన్	మూడు దశలు (దైవిక, అధిభౌతిక, ప్రత్యక్ష); సరళం నుండి సంక్లిష్టం, "సమర్థులదే మనుగడ" (survival of the fittest); అనాగరికత → అర్ధ నాగరికత → నాగరికత
చక్రీయ	ఓస్వాల్డ్ స్పెంగ్లర్; ఆర్నాల్డ్ టాయిన్‌బీ	ది డిక్లైన్ ఆఫ్ ది వెస్ట్ (The Decline of the West, 1918), నాగరికతల ఉత్థాన పతనాలు; ఎ స్టడీ ఆఫ్ హిస్టరీ (A Study of History), "సవాలు, ప్రతిస్పందన"
చక్రీయ	పి.ఎ. సొరోకిన్; విల్‌ఫ్రెడో పరేటో	సోషల్ అండ్ కల్చరల్ డైనమిక్స్ (Social and Cultural Dynamics, 1937–41), ఇంద్రియ, భావాత్మక, ఆదర్శవాద సంస్కృతులు; శ్రేష్ఠవర్గాల ప్రసరణ
సంఘర్షణ / ఆర్థిక	కార్ల్ మార్క్స్	వర్గ పోరాటం; ఉత్పత్తి విధానం (ఆర్థిక పునాది) మార్పును నడిపిస్తుంది

సాంకేతిక నిర్ణయవాదం: వెబ్లెన్, ఆగ్‌బర్న్ (సాంకేతికతే మార్పును నడిపిస్తుంది).

7. సంస్కృతిని పరిరక్షించేదిగా, మార్చేదిగా విద్య.

ప్రతి సమాజం తన సంస్థల (కుటుంబం, పాఠశాల) నుండి రెండు పనులు ఆశిస్తుంది: తన సంస్కృతిని కొనసాగించడం, సామాజిక మార్పుకు తోడ్పడటం (BRAOU).
పరిరక్షక విధి: వారసత్వాన్ని పరిరక్షిస్తుంది, తర్వాతి తరానికి అందిస్తుంది (భాష, విలువలు, పండుగలు, కళలు), సమాజాన్ని స్థిరంగా ఉంచుతుంది. BRAOU పాఠశాలను "సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల రక్షకుడు" అంటుంది.
ఎంపిక / శుద్ధి విధి: మంచిని నిలుపుకొని హానికర ఆచారాలను (మూఢనమ్మకాలు, అంటరానితనం, వరకట్నం) వదిలేస్తుంది.
సృజనాత్మక / ప్రగతిశీల విధి: కొత్త జ్ఞానాన్ని చేరుస్తుంది, శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందిస్తుంది, మారుతున్న ప్రపంచానికి పిల్లలను సిద్ధం చేస్తుంది; విద్య సామాజిక మార్పుకు కారకం (సాధనం).
సమైక్యతా విధి: భిన్న సంస్కృతులను దగ్గర చేస్తుంది (భిన్నత్వంలో ఏకత్వం), జాతీయ సమైక్యతకు వారధి.
ద్విముఖ సంబంధం: విద్య సామాజిక మార్పుకు కారణమూ, ఫలితమూ. సమాజం మారినప్పుడు (పరిశ్రమలు, ప్రజాస్వామ్యం) పాఠశాల వ్యవస్థ కూడా మారుతుంది.
BRAOU: సంస్కృతి విస్తృతమైన పదం, విద్య దానికి పునాది; సామాజిక వారసత్వాన్ని కొత్త తరానికి అందించడం ద్వారా గతంతో కొనసాగింపు నిలుస్తుంది.
సామాజికశాస్త్ర దృష్టిలో విద్య ఒక సాంస్కృతిక ప్రక్రియ (2025).

8. సాంస్కృతిక వైవిధ్యం (BRAOU, యూనిట్ 7).

సాంస్కృతిక వైవిధ్యం: ఒక ప్రాంతంలో లేదా సంస్థలో ఉన్న సంస్కృతుల వైవిధ్యం, లేదా ఒకే సమాజంలోని సమూహాల మధ్య తేడాలు.
యునెస్కో ప్రకటన (2001) వైవిధ్యం నుండి సాంస్కృతిక బహుళత్వం వైపు సాగుతుంది, వైవిధ్యాన్ని అభివృద్ధికి ఒక కారకంగా చూస్తుంది, మానవ హక్కులను ఉల్లంఘించడానికి వైవిధ్యాన్ని ఎప్పుడూ సాకుగా వాడరాదని చెబుతుంది.
ప్రపంచ సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని ప్రపంచీకరణ తగ్గిస్తుంది; ఒక సమాజంలోని వైవిధ్యాన్ని వలస పెంచుతుంది.
BRAOU ఉటంకించిన యునెస్కో అంకెలు: సుమారు 96% భాషలను ప్రపంచ జనాభాలో 4% మాత్రమే మాట్లాడుతారు; సగటున ప్రతి రెండు వారాలకు ఒక భాష అంతరిస్తుంది.
సాంస్కృతిక బహుళత్వం: సమూహాలు తమ గుర్తింపులను నిలుపుకుంటూ సమాన గౌరవంతో కలిసి జీవించడం; భిన్నత్వంలో ఏకత్వం అనే భారతీయ ఆదర్శం.

9. సంస్కృతుల సంపర్కానికి సంబంధించిన పదాలు.

పదం	అర్థం	సంబంధిత పేరు
స్వజాతి కేంద్రితవాదం	ఇతర సంస్కృతులను తన సంస్కృతి ప్రమాణాలతో అంచనా వేసి, తనదే గొప్పదనుకోవడం	డబ్ల్యూ.జి. సమ్నర్, ఫోక్‌వేస్ (Folkways, 1906)
సాంస్కృతిక సాపేక్షవాదం	ఒక సంస్కృతిని దాని సొంత దృష్టితో అర్థం చేసుకోవడం	ఫ్రాంజ్ బోవాస్
సాంస్కృతిక దిగ్భ్రాంతి	కొత్త సంస్కృతిలోకి వెళ్లినప్పుడు కలిగే గందరగోళం (పట్టణ వసతి గృహంలో గిరిజన పిల్లవాడు)	కలెర్వో ఓబర్గ్
మహా సంప్రదాయం / చిన్న సంప్రదాయం	శాస్త్రీయ, లిఖిత సంస్కృతి vs జానపద గ్రామ సంస్కృతి	రాబర్ట్ రెడ్‌ఫీల్డ్; మెకిమ్ మారియట్ (సార్వత్రికీకరణ, స్థానికీకరణ, 1955)

ఉపసంస్కృతి: ప్రధాన సంస్కృతిలో ఒక సమూహానికి చెందిన సొంత రూపం. ప్రతిసంస్కృతి: ప్రధాన విలువలను బహిరంగంగా తిరస్కరించే సమూహం (థియోడర్ రోజాక్, 1969).
సార్వత్రికీకరణ (universalisation; మారియట్): స్థానిక ఆచారాలు పైకి మహా సంప్రదాయంలోకి ప్రవహించడం; స్థానికీకరణ (parochialisation): మహా సంప్రదాయం కిందికి దిగి స్థానిక రూపాలు పొందడం.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సంస్కృతి స్వీకరణ అంటే మరో సంస్కృతిని నేర్చుకోవడం." ✓ సంస్కృతి స్వీకరణ = సొంత సంస్కృతిని నేర్చుకోవడం; పర సంస్కృతి స్వీకరణ = సంపర్కం ద్వారా మరో సంస్కృతి నుండి స్వీకరించడం.
✗ "సాంస్కృతిక వెనుకబాటు అంటే అభౌతిక సంస్కృతి వేగంగా మారడం." ✓ భౌతిక సంస్కృతి వేగంగా మారుతుంది; అభౌతిక భాగం వెనుకబడుతుంది.
✗ "సాంస్కృతిక వెనుకబాటు భావనను సొరోకిన్ లేదా మెకైవర్ ఇచ్చారు." ✓ డబ్ల్యూ.ఎఫ్. ఆగ్‌బర్న్, 1922.
✗ "సాంస్కృతిక వెనుకబాటు అధిక వేగంతో జరిగే మార్పుకు సంబంధించినది." ✓ ఇది ఆచారాలు, విలువలు, చట్టాలలో నెమ్మదైన మార్పును సూచిస్తుంది.
✗ "పాఠ్యపుస్తకాల్లో సాంస్కృతిక మార్పుకు ప్రధాన కారకం నవకల్పన." ✓ సాధారణంగా కీ వ్యాప్తి (బయటి నుండి తీసుకోవడం); ఆవిష్కరణ అంతర్గత మూలం.
✗ "రేసెస్ అండ్ కల్చర్స్ ఆఫ్ ఇండియా ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్ లేదా బాటొమోర్ రచన." ✓ డి.ఎన్. మజుందార్ (1944). శ్రీనివాస్: సంస్కృతీకరణ, ఆధిపత్య కులం; బాటొమోర్: సామాజికశాస్త్ర గైడ్ (1962).
✗ "కనుగొనడం, ఆవిష్కరణ ఒకటే." ✓ కనుగొనడం ఉన్నదాన్ని కనుగొంటుంది; ఆవిష్కరణ తెలిసిన భాగాలతో కొత్తదాన్ని సృష్టిస్తుంది.
✗ "స్వజాతి కేంద్రితవాదం పదాన్ని మార్క్స్ సృష్టించారు." ✓ డబ్ల్యూ.జి. సమ్నర్, ఫోక్‌వేస్ (1906).
✗ "వలస ఒక సమాజంలోని వైవిధ్యాన్ని తగ్గిస్తుంది." ✓ వలస దాన్ని పెంచుతుంది; ప్రపంచీకరణ ప్రపంచ వైవిధ్యాన్ని తగ్గిస్తుంది.
✗ "సామాజిక మార్పు, సాంస్కృతిక మార్పు ఒకటే; ప్రతి మార్పూ ప్రగతే." ✓ సామాజిక మార్పు = సామాజిక సంబంధాలలో మార్పు, సాంస్కృతిక మార్పులో ఒక భాగం (కింగ్స్లీ డేవిస్); మార్పు ఎప్పుడూ ప్రగతి కాదు.

త్వరిత పునశ్చరణ

టైలర్ 1871 "సంక్లిష్ట సమగ్రం"; హెర్స్కోవిట్స్: పర్యావరణంలో మనిషి సృష్టించిన భాగం; బీర్‌స్టెడ్: ఆలోచించేది, చేసేది, కలిగి ఉండేది.
మజుందార్: రేసెస్ అండ్ కల్చర్స్ ఆఫ్ ఇండియా (1944); సంస్కృతి = మానవ విజయాల మొత్తం.
భౌతిక (వేగం) vs అభౌతిక (నెమ్మది); ఆగ్‌బర్న్ సాంస్కృతిక వెనుకబాటు, 1922; అనుకూల సంస్కృతి వెనుకబడుతుంది.
ఆగ్‌బర్న్ ప్రక్రియలు: ఆవిష్కరణ, సంచయనం, వ్యాప్తి, సర్దుబాటు.
వ్యాప్తి = బయటి నుండి తీసుకోవడం; సాంస్కృతిక మార్పుకు కీలక కారకం (2025).
సంస్కృతి స్వీకరణ (సొంత సంస్కృతి, హెర్స్కోవిట్స్) vs పర సంస్కృతి స్వీకరణ (సంపర్కం) vs సమ్మిళితం.
చక్రీయ: స్పెంగ్లర్, టాయిన్‌బీ, సొరోకిన్, పరేటో; రేఖీయ: కామ్టే, స్పెన్సర్, మోర్గాన్; మార్క్స్: ఆర్థిక.
సంస్కృతీకరణ (1952), పాశ్చాత్యీకరణ: ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్.
విద్య సంస్కృతిని పరిరక్షిస్తుంది, శుద్ధి చేస్తుంది, మారుస్తుంది; మార్పుకు కారణమూ ఫలితమూ.
యునెస్కో 2001: వైవిధ్యం జీవవైవిధ్యమంత అవసరం; కొఠారి: "భారతదేశ భవిష్యత్తు … తరగతి గదుల్లో".

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. ఆగ్‌బర్న్ వాదన సంక్షిప్తంగా. సంస్కృతికి భౌతిక భాగం, అభౌతిక భాగం ఉన్నాయి; అభౌతిక భాగంలో అనుకూల సంస్కృతి (చట్టాలు, ఆచారాలు, సంస్థలు) కొత్త భౌతిక పరిస్థితులకు సర్దుకుపోవాలి. ప్రజలు కొత్త విలువలను ప్రతిఘటించడం, స్వార్థ ప్రయోజనాలు పాతదాన్ని సమర్థించడం, అవసరాన్ని గుర్తించడానికి అనుకూల సంస్కృతికి సమయం పట్టడం వల్ల సర్దుబాటు ఆలస్యంగా వస్తుంది. ఆగ్‌బర్న్ సొంత ఉదాహరణ: అమెరికాలో ఫ్యాక్టరీ యంత్రాలు, పారిశ్రామిక ప్రమాదాలు విస్తరించిన తర్వాత కార్మికుల నష్టపరిహార చట్టాలు రావడానికి పట్టిన సమయం.

2. సాంస్కృతిక వెనుకబాటుపై విమర్శ.

భౌతిక భాగమే ఎప్పుడూ ముందుంటుందని, సంస్కృతి వెనుక వస్తుందని ఇది భావిస్తుంది; కొన్నిసార్లు భావనలే ముందుంటాయి (కొత్త మతం లేదా రాజ్యాంగం సాంకేతికతను, ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించగలదు).
భౌతిక, అభౌతిక విభజన స్పష్టంగా ఉండదు: ఒక యంత్రంలో భావనలు ఇమిడి ఉంటాయి.
వెనుకబాటు "ఎంత" ఉందో కొలవడం కష్టం.

3. మానవశాస్త్రంలో వ్యాప్తి సంప్రదాయాలు.

బ్రిటిష్ (అతివాద) వ్యాప్తివాదులు: జి. ఇలియట్ స్మిత్, డబ్ల్యూ.జె. పెర్రీ ప్రపంచ సంస్కృతిలో చాలా భాగం ప్రాచీన ఈజిప్టు నుండి వచ్చిందని చెప్పారు.
జర్మన్-ఆస్ట్రియన్ సంస్కృతి-వలయ (కుల్టుర్‌క్రైస్, Kulturkreis) సంప్రదాయం: ఎఫ్. గ్రేబ్నర్, డబ్ల్యూ. ష్మిత్.
అమెరికన్ చారిత్రక సంప్రదాయం: ఫ్రాంజ్ బోవాస్, ఆయన శిష్యులు సంస్కృతి ప్రాంతాల్లోని వ్యాప్తిని అధ్యయనం చేశారు.
ఆధునిక దృష్టి: వ్యాప్తి ఎంపికతో కూడినది; సమాజం తన అవసరాలకు సరిపోయేదాన్ని స్వీకరించి, దారిలో దాన్ని మార్చుకుంటుంది (ఉదాహరణకు భారతీయ పాఠశాలల్లో మాతృభాషతో పాటు అవకాశాల భాషగా ఇంగ్లీష్).

4. ఉపాధ్యాయులు, సాంస్కృతిక మార్పు. ఉపాధ్యాయుడు సంస్కృతిని అందించేవాడు, మార్పుకు కారకుడు కూడా: పిల్లవాడి ఇంటి భాషను, సంస్కృతిని వారధిగా వాడతాడు (సాంస్కృతికంగా సంబంధిత బోధన, culturally responsive teaching), విజ్ఞానశాస్త్రం ద్వారా మూఢనమ్మకాలను సరిదిద్దుతాడు, ప్రజాస్వామ్య విలువలకు ఆదర్శంగా ఉంటాడు. థియోడర్ బ్రామెల్డ్ పునర్నిర్మాణవాదం (reconstructionism) ఇంకా ముందుకు వెళ్తుంది: పాఠశాల సమాజాన్ని కొత్త సామాజిక క్రమం వైపు నడిపించాలి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.