విద్యా సమాజ శాస్త్రం, సామాజికీకరణ

ముఖ్య వాస్తవాలు

"మానవుడు సంఘజీవి" (Man is a social animal): అరిస్టాటిల్. సామాజికీకరణ అధ్యాయాన్ని పాఠ్యపుస్తకాలు ఈ మాటతో మొదలుపెడతాయి: సమూహంలో జీవిస్తేనే మనిషి మనిషిగా మారతాడు.
సోషియాలజీ = లాటిన్ సోషియస్ (socius: సహచరుడు, సమాజం) + గ్రీకు లోగోస్ (logos: అధ్యయనం, శాస్త్రం).
ఆగస్ట్ కామ్టే (Comte, 1798–1857), ఫ్రెంచ్: 1838లో "సోషియాలజీ" అనే పదాన్ని సృష్టించారు (Course of Positive Philosophy; మొదట దీన్ని "సామాజిక భౌతికశాస్త్రం" (social physics) అన్నారు); సామాజికశాస్త్ర పితామహుడు; ప్రత్యక్షవాదం (positivism); త్రిదశా నియమం (law of three stages): దైవిక → అధిభౌతిక → ప్రత్యక్ష (శాస్త్రీయ).
ఎమిల్ దుర్ఖీం (1858–1917), ఫ్రెంచ్: విద్యా సమాజ శాస్త్ర (sociology of education) పితామహుడు; 1902 నుండి సోర్బోన్‌లో విద్యాశాస్త్రం బోధించారు (1906 నుండి ప్రొఫెసర్). విద్య = పెద్దతరం చేసే "యువతరం పద్ధతిబద్ధమైన సామాజికీకరణ" (methodical socialisation of the young generation; ఎడ్యుకేషన్ అండ్ సోషియాలజీ).
- పుస్తకాలు: ది డివిజన్ ఆఫ్ లేబర్ ఇన్ సొసైటీ (The Division of Labour in Society, 1893), ది రూల్స్ ఆఫ్ సోషియలాజికల్ మెథడ్ (The Rules of Sociological Method, 1895), స్యూసైడ్ (Suicide, 1897), ది ఎలిమెంటరీ ఫార్మ్స్ ఆఫ్ రిలీజియస్ లైఫ్ (The Elementary Forms of Religious Life, 1912), ఎడ్యుకేషన్ అండ్ సోషియాలజీ (Education and Sociology, 1922), మోరల్ ఎడ్యుకేషన్ (Moral Education, 1925) (నైతిక విద్య).
లెస్టర్ ఎఫ్. వార్డ్, డైనమిక్ సోషియాలజీ (Dynamic Sociology, 1883): సామాజిక ప్రగతికి విద్యే ప్రధాన సాధనం.
జాన్ డ్యూయీ, ది స్కూల్ అండ్ సొసైటీ (The School and Society, 1899): పాఠశాల ఒక "పిండ దశలోని సముదాయం" (embryonic community; చిన్న పరిమాణంలోని సమాజం).
ఇ. జార్జ్ పేన్: విద్యా సమాజ శాస్త్ర (educational sociology) పితామహుడు; ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ సోషియాలజీ (Principles of Educational Sociology, 1928); జర్నల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ సోషియాలజీ (Journal of Educational Sociology, 1927) ప్రారంభించారు; 1963లో దాని పేరు సోషియాలజీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్‌గా మారింది.
డబ్ల్యూ.బి. బ్రూకోవర్, ఎ సోషియాలజీ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (A Sociology of Education, 1955); ఎ.కె.సి. ఒట్టవే, ఎడ్యుకేషన్ అండ్ సొసైటీ (Education and Society, 1953): పాఠశాల యువతకు ప్రత్యేక బోధన కోసం సమాజం రూపొందించిన ఒక "సామాజిక ఆవిష్కరణ" (social invention).
విద్య ఒక సామాజిక ప్రక్రియ (సమూహాల్లో పరస్పర చర్య ద్వారా జరుగుతుంది), ఒక సాంస్కృతిక ప్రక్రియ (సంస్కృతిని పరిరక్షిస్తుంది, అందిస్తుంది, నవీకరిస్తుంది). 2025 హెచ్‌డబ్ల్యూఓ (HWO) ప్రశ్నపత్రం "సాంస్కృతిక ప్రక్రియ" అని కీ ఇచ్చింది.
సంస్కృతి స్వీకరణ (enculturation): సొంత సంస్కృతిని ఇముడ్చుకోవడం (పదం ఎం.జె. హెర్స్కోవిట్స్ది). పర సంస్కృతి స్వీకరణ (acculturation): సంపర్కం ద్వారా మరో సంస్కృతి లక్షణాలను స్వీకరించడం.
సాంస్కృతిక వెనుకబాటు (cultural lag): డబ్ల్యూ.ఎఫ్. ఆగ్‌బర్న్ (1922): భౌతిక సంస్కృతి (సాంకేతికత) అభౌతిక సంస్కృతి (ఆచారాలు, విలువలు, చట్టాలు) కంటే వేగంగా మారుతుంది. వివరాలు: EDU-SO-02.
సామాజికీకరణ: వ్యక్తి సమూహపు నియమాలు, విలువలు, పాత్రలను నేర్చుకొని సామాజిక జీవిగా మారే జీవితకాల ప్రక్రియ. 2019 హెచ్‌డబ్ల్యూఓ ప్రశ్నపత్రం: పిల్లవాడు తన కుటుంబం, సంస్కృతి నియమాలు, ప్రమాణాలు, విలువలను అలవరచుకునే ప్రక్రియ = సామాజికీకరణ (పరిపక్వత, అనుకరణ, నిబంధనం కాదు).
- కింబాల్ యంగ్: సామాజికీకరణ వ్యక్తిని సామాజిక, సాంస్కృతిక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టి, దాని సమూహాల్లో సభ్యుడిని చేసి, దాని నియమాలు, విలువలను అంగీకరించేలా చేస్తుంది.
- ఆగ్‌బర్న్, నిమ్‌కాఫ్: వ్యక్తి సమూహపు నియమాలకు అనుగుణంగా నడుచుకోవడం నేర్చుకునే ప్రక్రియ.
నాలుగు యంత్రాంగాలు (BRAOU): అనుకరణ, సూచన, గుర్తింపు, భాష.
నాలుగు రకాలు (BRAOU): ప్రాథమిక (పూర్వ బాల్యం, కుటుంబం), ద్వితీయ (పాఠశాల, సహవయస్కులు, పని, ప్రసార మాధ్యమాలు), ముందస్తు (anticipatory; చేరాలనుకునే సమూహపు పద్ధతులను ముందే నేర్చుకోవడం; ఆర్.కె. మెర్టన్), పునః సామాజికీకరణ (సైన్యం, జైలు, మఠం). ఇతర గ్రంథాలు వయోజన / వికాస సామాజికీకరణను కూడా చేరుస్తాయి.
ఆర్విల్ జి. బ్రిమ్ జూనియర్: సామాజికీకరణ జీవితకాలం సాగుతుంది; వయోజన సామాజికీకరణ బాల్య సామాజికీకరణ కంటే భిన్నమైనది.
సి.హెచ్. కూలీ (Cooley, 1864–1929): హ్యూమన్ నేచర్ అండ్ ది సోషల్ ఆర్డర్ (Human Nature and the Social Order, 1902) లో దర్పణ స్వీయం (looking-glass self); సోషల్ ఆర్గనైజేషన్ (Social Organization, 1909) లో ప్రాథమిక సమూహం (primary group); ప్రాథమిక సమూహం "మానవ స్వభావానికి నర్సరీ". మనిషిలో మానవ స్వభావం సమాజ సభ్యుడిగా అభివృద్ధి చెందుతుంది (2025).
జి.హెచ్. మీడ్ (1863–1931): స్వీయం = "I" (సహజ, స్వతఃస్ఫూర్తి భాగం) + "me" (ఇతరుల వైఖరులను లోపలికి తీసుకున్న భాగం); దశలు అనుకరణ (సన్నాహక) → ఆట (play) → క్రీడ (game); జనరలైజ్డ్ అదర్ (generalised other); మైండ్, సెల్ఫ్ అండ్ సొసైటీ (Mind, Self and Society, 1934, ఆయన మరణానంతరం ప్రచురితం).
సామాజికీకరణ కారకాలు (BRAOU చెప్పే ఏడు): కుటుంబం, పాఠశాల, సముదాయం-సంస్కృతి, సహవయస్క సమూహం, మతం, పనిస్థలం, ప్రసార మాధ్యమాలు.
- కుటుంబం: మొదటి, అత్యంత ముఖ్యమైన కారకం, "మొదటి పాఠశాల" (2025), వ్యక్తికీ సమాజానికీ మధ్య "ప్రసార వారధి" (transmission belt).
- పనిస్థలం: వయోజనులకు ప్రధాన కారకం. ప్రసార మాధ్యమాలు: "సామాజిక శక్తి సాధనాలు".
క్రియాశీల (ద్విముఖ) సాధనాలు: కుటుంబం, పాఠశాల, సముదాయం, రాజ్యం, మతం; నిష్క్రియాత్మక (ఏకముఖ): పత్రికలు, రేడియో, టెలివిజన్, సినిమా, గ్రంథాలయం. 2025 ప్రశ్నపత్రం ప్రజా గ్రంథాలయాన్ని నిష్క్రియాత్మక సాధనంగా (APPSC: నిష్క్రియాత్మక ప్రతినిధి సంస్థ) కీలో ఇచ్చింది.
నియత (formal) సాధనం = నిర్ణీత స్థలం, సమయం, లక్ష్యం, పాఠ్యప్రణాళిక, శిక్షణ పొందిన ఉపాధ్యాయులు (పాఠశాల); అనియత (informal) = ప్రణాళిక లేని, తరచూ అచేతనంగా జరిగే అభ్యసనం (కుటుంబం, ఆట సమూహం, సముదాయం).
బ్రౌన్ వర్గీకరణ: నియత (formal), అనియత (informal), వాణిజ్యపర (రేడియో, టీవీ, సినిమా, నాటకశాల, పత్రికలు; లాభం కోసం నడిచేవి), అవాణిజ్యపర (సంక్షేమ, సేవా సంస్థలు).
పాఠశాల అప్పగించిన విధి (delegated function; 2019, APPSC: అప్పగించబడినపని): ఇతర సాధనాలు చేయకుండా వదిలేసిన పనిని చేయడం.
ఇవాన్ ఇలిచ్, డీస్కూలింగ్ సొసైటీ (Deschooling Society, 1971): సమాజాన్ని పాఠశాల బంధం నుండి విముక్తం చేయాలి; నిర్బంధ పాఠశాలలకు బదులు అనియత (informal) అభ్యసన జాలాల ద్వారా నేర్చుకోవడం (2019లో అడిగారు).

వివరణ

1. విద్యా సమాజ శాస్త్రం (educational sociology) vs విద్యా సమాజ శాస్త్రం (sociology of education).

అంశం	విద్యా సమాజ శాస్త్రం (educational sociology)	విద్యా సమాజ శాస్త్రం (sociology of education)
స్వభావం	అనువర్తిత, ఆచరణాత్మక, ప్రమాణాత్మక	శాస్త్రీయ, విశ్లేషణాత్మక, వర్ణనాత్మక
లక్ష్యం	పాఠశాలలను, బోధనను మెరుగుపరచడానికి సామాజికశాస్త్రాన్ని వినియోగించడం	విద్యను ఒక సామాజిక సంస్థగా అర్థం చేసుకోవడం
ఎవరు	విద్యావేత్తలు, ఉపాధ్యాయులు	సామాజికశాస్త్రవేత్తలు
కాలం, పేర్లు	1910లు–1950లు; వార్డ్, డ్యూయీ, పేన్	1950లు–60ల నుండి; బ్రూకోవర్, ఒట్టవే; మూలాలు దుర్ఖీంలో

రెండింటి పరిధి: సమాజం, సంస్కృతి, సామాజిక మార్పుతో విద్యకు సంబంధం; పాఠశాల ఒక సామాజిక వ్యవస్థగా; ఉపాధ్యాయుడు, విద్యార్థి పాత్రలు; వర్గం, కులం, జెండర్, అవకాశాలు; విద్య, సామాజిక చలనశీలత, ప్రజాస్వామ్యం, ఆధునికీకరణ.
దుర్ఖీం దృష్టి: ప్రతి సమాజం తనకు అవసరమైన రకం మనిషిని తయారుచేసుకుంటుంది; సమాజం, పిల్లవాడి సొంత పరిసరాలు కోరే శారీరక, మేధో, నైతిక స్థితులను విద్య పిల్లవాడిలో సృష్టిస్తుంది. కాబట్టి విద్య ఒక సామాజిక వాస్తవం (social fact); అది సమాజం నుండి సమాజానికి, యుగం నుండి యుగానికి మారుతుంది.
టి.పి. నన్ పాఠశాలను కేవలం వాస్తవాలు నేర్చుకునే చోటుగా కాక, విశాల ప్రపంచానికి అత్యంత శాశ్వత విలువ ఉన్న కృత్యాల్లో యువతకు శిక్షణ ఇచ్చే చోటుగా చూశారు.

2. విద్య ఒక సామాజిక, సాంస్కృతిక ప్రక్రియ.

సామాజిక ప్రక్రియ: ఇది పరస్పర చర్య ద్వారానే జరుగుతుంది (తల్లిదండ్రులు-పిల్లలు, ఉపాధ్యాయుడు-విద్యార్థి, సహవయస్కులు); సామాజిక గుణాలను (సహకారం, సహనం, నాయకత్వం) పెంపొందిస్తుంది; సామాజిక పాత్రలకు పిల్లవాడిని సిద్ధం చేస్తుంది. డ్యూయీ: విద్య జీవితానికి సన్నాహం కాదు, జీవితమే.
సాంస్కృతిక ప్రక్రియ: సంస్కృతి నేర్చుకునేది, వారసత్వంగా జన్యుపరంగా వచ్చేది కాదు. సంస్కృతి పట్ల విద్యకు మూడు విధులు:
- దాన్ని పరిరక్షించడం (సంప్రదాయాలు, భాష, విలువలను నిలపడం);
- ఒక తరం నుండి మరో తరానికి అందించడం (సాంస్కృతిక వారసత్వం);
- దాన్ని నవీకరించడం (కాలం చెల్లిన భాగాలను తొలగించడం, కొత్త జ్ఞానాన్ని చేర్చడం, సాంస్కృతిక మార్పుకు సర్దుకుపోవడానికి, సాంస్కృతిక వెనుకబాటును తగ్గించడానికి సహాయపడటం).
సామాజిక దూరం (social distance; బోగార్డస్ స్కేలుతో కొలిచే భావన, 1925): వేర్వేరు సమూహాల సభ్యుల మధ్య సాన్నిహిత్యం లేదా విముఖత స్థాయి. విద్య దీన్ని తగ్గించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది. వివరాలు: EDU-SO-03.

3. సామాజికీకరణ: అది ఏమిటి, ఏది కాదు (BRAOU).

సాంఘికత (sociality) ఒక గుణం (సామాజికంగా ఉండటం); సామాజికీకరణ ఒక ప్రక్రియ; సామ్యవాదం (socialism) సమాజం ఎలా వ్యవస్థీకృతం కావాలో చెప్పే ఒక సిద్ధాంతం.
పరిపక్వత (maturation) శారీరక, రసాయనిక (జీవ సంబంధ) వికాసం, దానిపై మనిషికి నియంత్రణ చాలా తక్కువ; సామాజికీకరణ ఇతరులతో పరస్పర చర్య ద్వారా నేర్చుకునేది.
పుట్టినప్పుడు శిశువు కేవలం ఒక జీవ సంబంధ ప్రాణి; సామాజికీకరణ దాన్ని సామాజిక వ్యక్తిగా మారుస్తుంది.
మూడు అంశాలు: వ్యక్తి భౌతిక, మానసిక వారసత్వం, అతడు పుట్టిన పరిసరాలు, ఈ రెండింటి పరస్పర చర్య నుండి పుట్టే సంస్కృతి.
నాలుగు లక్ష్యాలు: (1) ఆవేశాల నియంత్రణ, మనస్సాక్షి పెరుగుదల; (2) పాత్రలకు, వాటి నిర్వహణకు సన్నద్ధత; (3) అర్థ వనరులను (దేనికి విలువ ఇవ్వాలో) పెంపొందించడం; (4) సామాజిక జీవితంలో పనిచేయడానికి వ్యక్తిని సిద్ధం చేయడం.
ప్రభావాలు: వ్యక్తికి నైపుణ్యాలు, అలవాట్లు ఇచ్చి భాగస్వామ్యాన్ని సాధ్యం చేస్తుంది; సమాజానికి, సభ్యులు దాని నియమాలను అంగీకరించేలా చేసి, తరతరాలుగా సామాజిక, సాంస్కృతిక జీవితాన్ని నిరంతరంగా ఉంచుతుంది.
మనిషిగా మారడానికి సామాజికీకరణ అవసరమని అడవి పిల్లలు (feral children) చూపుతారు: మిడ్నాపూర్ (బెంగాల్, 1920) "తోడేలు పిల్లలు" కమల, అమల, కింగ్స్లీ డేవిస్ అధ్యయనం చేసిన ఒంటరిగా పెరిగిన పిల్లలు అన్నా, ఇసబెల్‌లకు మాట, సామాజిక ప్రవర్తన లేవు.

4. నాలుగు యంత్రాంగాలు.

యంత్రాంగం	అర్థం	గమనిక
అనుకరణ	ఇతరుల చర్యలను నకలు చేయడం	మీడ్: "మరొకరి చర్యలను లేదా పాత్రలను స్పృహతో స్వీకరించడం"
సూచన	తార్కిక ఆధారం లేకపోయినా ఒక సందేశాన్ని నమ్మకంతో అంగీకరించడం	పెద్దల కంటే పిల్లలు సూచనకు ఎక్కువగా లొంగుతారు
గుర్తింపు	తన అవసరాలు తీర్చే వ్యక్తులతో పిల్లవాడు ఏకత్వం అనుభవించి, వారిలా ప్రవర్తించడం	తండ్రిని ఆదర్శంగా తీసుకునే బాలుడు
భాష	సామాజిక పరస్పర చర్యకు మాధ్యమం	సాంస్కృతిక ప్రసారానికి ప్రధాన వాహనం; మాతృభాష ముందు వస్తుంది

ఇతర గ్రంథాలు నిబంధనం (conditioning), బహుమతి-శిక్ష, పాత్ర పోషణ, సానుభూతి, సహకారాన్ని కూడా చేరుస్తాయి.

5. సామాజికీకరణ రకాలు.

రకం	ఎక్కడ, ఎప్పుడు	ఉదాహరణ
ప్రాథమిక	కుటుంబం, తొలి సంవత్సరాలు	భాష, మంచీ చెడుల తొలి భావనలు
ద్వితీయ	కుటుంబం బయట, జీవితాంతం	కొత్త తరగతి, కొత్త ఉద్యోగం, కొత్త ఊరు
ముందస్తు (మెర్టన్)	సమూహంలో చేరకముందే, రిహార్సల్‌లా	డాక్టర్ కావాలనుకునే అమ్మాయి వైద్యుల తీరును అనుకరించడం
పునః సామాజికీకరణ	పాత పద్ధతులు వదిలి కొత్తవి స్వీకరించడం	సైన్యంలో చేరడం, జైలు, మత మార్పిడి

ద్వితీయ సామాజికీకరణ ప్రాథమిక సామాజికీకరణ కంటే చిన్న మార్పులు తెస్తుంది, జీవితాంతం కొనసాగుతుంది.
పునః సామాజికీకరణ సంపూర్ణ సంస్థల్లో (total institutions; ఎర్వింగ్ గాఫ్‌మన్, అసైలమ్స్, Asylums, 1961) అత్యంత తీవ్రంగా జరుగుతుంది: జైళ్లు, సైనిక శిబిరాలు, మానసిక ఆసుపత్రులు, ఇక్కడ ఒకే అధికారం రోజువారీ జీవితమంతటినీ నియంత్రిస్తుంది.

6. స్వీయం అభివృద్ధి.

ఆలోచనాపరుడు	భావన	కీలక పదాలు
సి.హెచ్. కూలీ	ఇతరులు మనల్ని ఎలా చూస్తారో దాని ప్రతిబింబమే స్వీయం	దర్పణ స్వీయం, ప్రాథమిక సమూహం
జి.హెచ్. మీడ్	ఇతరుల పాత్రలను తీసుకోవడం ద్వారా స్వీయం పెరుగుతుంది	"I", "me", ఆట, క్రీడ, జనరలైజ్డ్ అదర్
సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్	వ్యక్తిత్వానికి మూడు భాగాలు; సమాజం సూపర్ ఇగోగా ప్రవేశిస్తుంది	ఇడ్, అహం, సూపర్ ఇగో
ఎరిక్ ఎరిక్సన్	జీవితమంతా ఎనిమిది మనోసామాజిక దశలు	నమ్మకం – అపనమ్మకం … సమగ్రత – నిస్పృహ

కూలీ మూడు సోపానాలు: (1) ఇతరులకు మనం ఎలా కనిపిస్తామో ఊహిస్తాం; (2) ఆ రూపాన్ని వారు ఎలా అంచనా వేస్తారో ఊహిస్తాం; (3) గర్వం లేదా సిగ్గు (స్వీయ భావన) అనుభవిస్తాం. కాబట్టి స్వీయం "ఇతరుల అవగాహనల ప్రతిబింబం" (2025), పుట్టుకతో స్థిరమైనది కాదు.
కూలీ ప్రాథమిక సమూహం: చిన్నది, ముఖాముఖి, సన్నిహితం, దీర్ఘకాలికం (కుటుంబం, ఆట సమూహం, పొరుగు). ద్వితీయ సమూహం పెద్దది, నియత (formal), లక్ష్య ఆధారితం (కార్యాలయం, రాజకీయ పార్టీ).
మీడ్ దశలు: అనుకరణ / సన్నాహక (అర్థం లేకుండా అనుకరించడం, 3 ఏళ్ల లోపు); ఆట (ఒక ముఖ్యమైన ఇతరుడి పాత్రను తీసుకోవడం: "టీచర్" లేదా "అమ్మ" ఆట ఆడటం); క్రీడ (క్రికెట్‌లోలాగా ఒకేసారి అనేక పాత్రలను తీసుకోవడం, ఇది నియమాలు నేర్పుతుంది; పిల్లవాడు మొత్తం సమూహపు ఉమ్మడి అంచనాలైన జనరలైజ్డ్ అదర్ (generalised other) భావనను ఏర్పరచుకుంటాడు).
ఫ్రాయిడ్: ఇడ్ ఆనంద సూత్రాన్ని, అహం వాస్తవతా సూత్రాన్ని అనుసరిస్తాయి; సూపర్ ఇగో తల్లిదండ్రులు, సమాజం నియమాల నుండి ఏర్పడిన అంతరాత్మ.

7. సామాజికీకరణ సాధనాలు, విద్యా సాధనాలు.

సాధనం	రకం	పిల్లవాడికి ఇచ్చేది
కుటుంబం	ప్రాథమిక, క్రియాశీల, అనియత (informal)	భాష, అలవాట్లు, ప్రేమ, విలువలు, జెండర్ పాత్రలు, గుర్తింపు
పాఠశాల	ద్వితీయ, క్రియాశీల, నియత (formal)	జ్ఞానం, క్రమశిక్షణ, పౌరసత్వం, సాధన
సహవయస్క సమూహం	ప్రాథమిక, క్రియాశీల, అనియత (informal)	సమానత్వం, సహకారం, నాయకత్వం, యువ సంస్కృతి
సముదాయం, పొరుగు	క్రియాశీల, అనియత (informal)	ఆచారాలు, పండుగలు, సామాజిక నియమాలు
మతం	క్రియాశీల, అనియత (informal)	నైతిక నియమావళి, వస్త్రధారణ, మర్యాదలు, మంచీ చెడుల భావన
పనిస్థలం	ద్వితీయ (వయోజనులు)	నైపుణ్యాలు, పని విలువలు, గుర్తింపు, హోదా
రాజ్యం	క్రియాశీల, నియత (formal; చట్టాలు)	హక్కులు, విధులు, నిర్బంధ పాఠశాల విద్య, పౌర నియమాలు
ప్రసార మాధ్యమాలు (పత్రికలు, రేడియో, టీవీ, సినిమా, ఇంటర్నెట్)	నిష్క్రియాత్మక, అనియత (informal)	సమాచారం, ఆదర్శ వ్యక్తులు, విశాల ప్రపంచ దృష్టి
గ్రంథాలయం, మ్యూజియం	నిష్క్రియాత్మక	స్వీయ అధ్యయనం, సంస్కృతి, జీవితకాల అభ్యసనం

కుటుంబం: అత్యంత పురాతన సంస్థ, మిగిలినవన్నీ దాని నుండే పుట్టాయి; ఫ్రోబెల్, పెస్టాలోజీ ఇంటిని మొదటి పాఠశాలగా, తల్లిని మొదటి ఉపాధ్యాయురాలిగా చూశారు. BRAOU చెప్పే ఐదు విధులు: సామాజికీకరణ, పర సంస్కృతి స్వీకరణ, తానొక సభ్యుడిననే భావన, మత విశ్వాసాన్ని అందించడం, నైతిక అభ్యసనం. ఇది బహుమతి-శిక్షను, అనియత (informal) సామాజిక నియంత్రణను వాడుతుంది.
పాఠశాల: గ్రీకు స్కోలే (skholē), "విరామం" నుండి వచ్చిన పదం. ఒక ప్రత్యేక వాతావరణం, సమాజపు సరళీకృత, శుద్ధి చేసిన, సమతుల్య రూపం (డ్యూయీ); ఇది పిల్లవాడి ప్రపంచాన్ని కుటుంబం దాటి విస్తరిస్తుంది.
- BRAOU చెప్పే పాఠశాల విధులు: సమగ్ర వికాసం; సంస్కృతి ప్రసారం, సుసంపన్నత; సామాజిక సామర్థ్యం; ఉన్నత విలువలు (సత్యం, శివం, సుందరం); పాఠశాల తదనంతర సర్దుబాటు (బ్రౌన్: పాఠశాల ప్రత్యక్ష బాధ్యత); వృత్తి శిక్షణ; జాతీయ సమైక్యత; అంతర్జాతీయ అవగాహన; నాయకత్వ శిక్షణ; తల్లిదండ్రులకు అవగాహన; ఇతర సాధనాల సమన్వయం.
- డ్యూయీ: జీవనాన్ని ఏర్పరిచే వృత్తులను క్రమబద్ధంగా నేర్చుకోవడానికి పిల్లలు పాఠశాలకు వెళ్తారు.
సహవయస్క సమూహం: సమాన వయసు సభ్యులు; స్వేచ్ఛాయుత, సహజ పరస్పర చర్య; సమానుల తొలి సమూహం; పిల్లవాడు పెరిగేకొద్దీ దీని ప్రభావం తల్లిదండ్రుల ప్రభావాన్ని మించిపోతుంది (కౌమార దశలో అత్యంత బలం); సహవయస్కుల ప్రమాణాలు కుటుంబ ప్రమాణాలకు భిన్నంగా ఉన్నప్పుడు సంఘర్షణ పుడుతుంది.
సముదాయం: ఆగ్‌బర్న్, నిమ్‌కాఫ్: పరిమిత ప్రాంతంలోని సామాజిక జీవితపు మొత్తం వ్యవస్థ. లక్షణాలు: ప్రాంతం, జనాభా, 'మనం' అనే భావన, సహకారం, ఉమ్మడి వారసత్వం, సేవా సంస్థలు. విద్యలో దాని పాత్ర: పాఠశాలలు ఏర్పాటు, 6–14 ఏళ్లకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య, లక్ష్యాల నిర్ధారణ, విద్యపై నియంత్రణ, పాఠ్యప్రణాళిక, సమాన అవకాశాలు, వృత్తి విద్య.
ప్రసార మాధ్యమాలు: పదే పదే బహిర్గతం ద్వారా అభిప్రాయాలను మలిచే శక్తిమంతమైన నిష్క్రియాత్మక సాధనం; ఏకముఖం; మాధ్యమ అక్షరాస్యత అవసరం. భారతీయ విద్యలో: రేడియో, టీవీ, సినిమాలు, సీసీటీవీ (CCTV), సైట్ (SITE, 1975), ఇన్‌శాట్ (INSAT), మల్టీమీడియా, వార్తాపత్రికలు. డెలర్స్ నివేదిక (లెర్నింగ్: ది ట్రెజర్ విదిన్, Learning: The Treasure Within, 1996) కంప్యూటర్లు, ఇంటర్నెట్‌ను చేర్చింది.
గ్రంథాలయం: తరచూ "ప్రజల విశ్వవిద్యాలయం" అంటారు; జీవితకాల అభ్యసనానికి ఉచిత, స్వచ్ఛంద సాధనం.
పేన్: సమాజంలో పనిచేసే ప్రతి విద్యా సాధనాల సమూహం సామాజిక సర్దుబాటును మలుస్తుంది, సామాజిక నియంత్రణకు తోడ్పడుతుంది.

8. ఆప్షన్లలో వచ్చే పాఠశాల విధులు.

విధి	అర్థం
పరిరక్షక	వారసత్వాన్ని కాపాడి అందిస్తుంది
ఎంపిక	విద్యార్థులను పాత్రలకు వర్గీకరిస్తుంది; సంస్కృతిలో మంచిని ఉంచి హానికరమైనదాన్ని వదిలేస్తుంది
సంరక్షక	నిర్ణీత గంటల పాటు పిల్లల బాగోగులు చూస్తుంది
అప్పగించిన	ఇతర సాధనాలు (ఇల్లు, సముదాయం) చేయకుండా వదిలేసిన పనిని చేస్తుంది (2019 కీ)

9. నియత (formal), అనియత (informal), నియతేతర (non-formal) సాధనాలు. నియత (formal) = ప్రణాళికాబద్ధం, నిర్ణీత పాఠ్యప్రణాళిక, సమయం, సర్టిఫికెట్లతో (పాఠశాల, కళాశాల, విశ్వవిద్యాలయం). అనియత (informal) = యాదృచ్ఛికం, జీవితకాలం, ప్రణాళిక లేనిది (కుటుంబం, సముదాయం, సహవయస్కులు, ప్రసార మాధ్యమాలు). నియతేతర (non-formal) = ప్రణాళికాబద్ధమే కానీ సరళమైనది (ఓపెన్ స్కూళ్లు, దూరవిద్య, వయోజన విద్యా కేంద్రాలు). వివరాలు: EDU-FN-01.

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

భారతదేశంలో గ్రంథాలయ ఉద్యమం మొదలైన తొలి ప్రాంతాల్లో ఆంధ్ర ఒకటి: అయ్యంకి వెంకట రమణయ్య నాయకత్వంలోని ఆంధ్ర దేశ గ్రంథాలయ సంఘం (విజయవాడ, 1914) గ్రామ గ్రంథాలయాలను, పఠన మందిరాలను వయోజన అభ్యసన కేంద్రాలుగా ఏర్పాటు చేసింది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం, 1960 (Andhra Pradesh Public Libraries Act, 1960) గ్రంథాలయ సెస్సుతో నిధులు పొందే జిల్లా గ్రంథాలయ సంస్థల చట్టబద్ధ వ్యవస్థను సృష్టించింది; ఇది మద్రాస్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం, 1948 (Madras Public Libraries Act, 1948; భారతదేశంలో మొదటిది, ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్‌తో కలిసి రూపొందించినది) ను అనుసరించింది.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "'సోషియాలజీ' పదాన్ని హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్ సృష్టించారు." ✓ ఆగస్ట్ కామ్టే, 1838 (APPSC 2025 కీ దగ్గరి ఆప్షన్ అయిన 1837ను ఇచ్చింది; ప్రామాణిక గ్రంథాలు 1838 అంటాయి).
✗ "దుర్ఖీం విద్యా సమాజ శాస్త్ర (educational sociology) పితామహుడు." ✓ దుర్ఖీం = విద్యా సమాజ శాస్త్రం (sociology of education); జార్జ్ పేన్ = విద్యా సమాజ శాస్త్రం (educational sociology).
✗ "విద్యా సమాజ శాస్త్రం (educational sociology) కేవలం సిద్ధాంతం." ✓ అది అనువర్తితం; శాస్త్రీయ, విశ్లేషణాత్మకమైనది విద్యా సమాజ శాస్త్రం (sociology of education).
✗ "కుటుంబ నియమాలు, విలువలను అలవరచుకునే ప్రక్రియ పరిపక్వత." ✓ అది సామాజికీకరణ; పరిపక్వత జీవ సంబంధ వికాసం.
✗ "దర్పణ స్వీయం భావనను మీడ్ ఇచ్చారు." ✓ కూలీ ఇచ్చారు (హ్యూమన్ నేచర్ అండ్ ది సోషల్ ఆర్డర్, 1902); మీడ్ "I", "me", జనరలైజ్డ్ అదర్ ఇచ్చారు.
✗ "గ్రంథాలయం, పత్రికలు క్రియాశీల సాధనాలు." ✓ అవి నిష్క్రియాత్మక సాధనాలు (ఏకముఖం); కుటుంబం, పాఠశాల, సముదాయం, రాజ్యం, మతం క్రియాశీల సాధనాలు.
✗ "ఇతర సాధనాలు వదిలేసిన పనిని చేయడం సంరక్షక విధి." ✓ అది అప్పగించిన విధి (సంరక్షక విధి = పిల్లల బాగోగులు చూడటం).
✗ "డీస్కూలింగ్ సొసైటీ ఫ్రీర్ / డ్యూయీ పుస్తకం." ✓ ఇవాన్ ఇలిచ్ (1971).
✗ "సామాజిక ఉదాసీనత = సమూహాల మధ్య విముఖత." ✓ అది సామాజిక దూరం (APPSC 2025 కీ "సామాజిక ఉదాసీనత" (social apathy) అని ముద్రించింది; ప్రామాణిక పదం సామాజిక దూరం).
✗ "సామాజికీకరణ బాల్య దశతో ముగుస్తుంది." ✓ అది జీవితకాలం సాగుతుంది (బ్రిమ్; ద్వితీయ, ముందస్తు, పునః సామాజికీకరణ).

త్వరిత పునశ్చరణ

అరిస్టాటిల్: మానవుడు సంఘజీవి; కామ్టే: "సోషియాలజీ" 1838, త్రిదశా నియమం.
దుర్ఖీం: విద్యా సమాజ శాస్త్రం (sociology of education); విద్య = యువతరం పద్ధతిబద్ధమైన సామాజికీకరణ.
పేన్: విద్యా సమాజ శాస్త్ర (educational sociology) పితామహుడు; ఒట్టవే: పాఠశాల ఒక సామాజిక ఆవిష్కరణ.
విద్య: సామాజిక ప్రక్రియ + సాంస్కృతిక ప్రక్రియ (పరిరక్షించడం, అందించడం, నవీకరించడం).
యంత్రాంగాలు: అనుకరణ, సూచన, గుర్తింపు, భాష.
రకాలు: ప్రాథమిక, ద్వితీయ, ముందస్తు (మెర్టన్), పునః సామాజికీకరణ.
కూలీ: దర్పణ స్వీయం (1902), ప్రాథమిక సమూహం (1909); మీడ్: "I", "me", జనరలైజ్డ్ అదర్.
కుటుంబం = మొదటి పాఠశాల, ప్రసార వారధి; పనిస్థలం = వయోజన కారకం; మాధ్యమాలు = సామాజిక శక్తి.
క్రియాశీల: కుటుంబం, పాఠశాల, సముదాయం, రాజ్యం, మతం; నిష్క్రియాత్మక: ప్రసార మాధ్యమాలు, గ్రంథాలయం.
పాఠశాల అప్పగించిన విధి (2019); ఇలిచ్, డీస్కూలింగ్ సొసైటీ (1971).

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. విద్యపై ప్రకార్యవాద, సంఘర్షణ, పరస్పర చర్యావాద దృక్పథాలు.

ప్రకార్యవాదం (దుర్ఖీం, పార్సన్స్): విద్య ఉమ్మడి విలువలను అందిస్తుంది, సామాజిక సంఘీభావాన్ని నిర్మిస్తుంది, ప్రతిభ ఆధారంగా వ్యక్తులను పాత్రల్లోకి వర్గీకరిస్తుంది. టాల్కాట్ పార్సన్స్, "ది స్కూల్ క్లాస్ యాజ్ ఎ సోషల్ సిస్టమ్" (The School Class as a Social System, 1959): పాఠశాల పిల్లవాడిని కుటుంబ విలువల నుండి సాధన విలువల వైపు నడిపిస్తుంది.
*సంఘర్షణ (మార్క్సిస్ట్; బౌల్స్, గింటిస్, స్కూలింగ్ ఇన్ క్యాపిటలిస్ట్ అమెరికా, Schooling in Capitalist America, 1976, "అనురూపతా సూత్రం"; బోర్దియో సాంస్కృతిక మూలధనం):* పాఠశాలలు వర్గ అసమానతను పునరుత్పత్తి చేస్తాయి.
గుప్త పాఠ్యప్రణాళిక (hidden curriculum; ఫిలిప్ జాక్సన్, లైఫ్ ఇన్ క్లాస్‌రూమ్స్, Life in Classrooms, 1968): సిలబస్ నుండి కాక పాఠశాల దినచర్యల నుండి నేర్చుకునే విలువలు, అలవాట్లు.
పరస్పర చర్యావాదం (కూలీ, మీడ్): తరగతి గదిలో పరస్పర చర్యలోనే అర్థాలు ఏర్పడతాయి; ఉపాధ్యాయుడు పెట్టే ముద్రలు, అంచనాలు విద్యార్థుల స్వీయ చిత్రాలను మలుస్తాయి (స్వయంగా నెరవేర్చుకొనే ప్రవచనం).
డీస్కూలింగ్ (ఇలిచ్): నిర్బంధ పాఠశాలలు సంస్థలపై ఆధారపడేలా చేస్తాయి; వాటి బదులు ఆయన "అభ్యసన జాలాలను" (learning webs) ప్రతిపాదించారు.
హెచ్‌డబ్ల్యూఓ అభ్యర్థులకు: సంక్షేమ వసతి గృహం స్వయంగా ద్వితీయ సామాజికీకరణ సాధనం; ఇంటికి దూరంగా ఉన్న ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ పిల్లలకు కుటుంబం నిర్వర్తించే రోజువారీ పాత్రలో చాలా భాగాన్ని ఇది భర్తీ చేస్తుంది.

2. ఆప్షన్లుగా తరచూ వచ్చే సంబంధిత పదాలు.

పదం	అర్థం	సంబంధిత పేరు
సామాజిక నియంత్రణ	సమాజం క్రమాన్ని నిలిపే సాధనాలు	ఇ.ఎ. రాస్, సోషల్ కంట్రోల్ (Social Control, 1901)
అంతః సమూహం / బాహ్య సమూహం, జానపద రీతులు, నైతిక రీతులు	"మనం" vs "వారు"; రోజువారీ జీవిత ఆచారాలు	డబ్ల్యూ.జి. సమ్నర్, ఫోక్‌వేస్ (Folkways, 1906)
సంస్కృతీకరణ	దిగువ కులాలు ఉన్నత కుల ఆచారాలను అనుసరించడం	ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్
సామాజిక చలనశీలత	సామాజిక స్థాయిలో పైకి లేదా కిందికి కదలిక	సొరోకిన్

డి.ఎన్. మజుందార్ రేసెస్ అండ్ కల్చర్స్ ఆఫ్ ఇండియా (Races and Cultures of India) రాశారు; ఆగ్‌బర్న్, నిమ్‌కాఫ్ పాఠ్యపుస్తకం ఎ హ్యాండ్‌బుక్ ఆఫ్ సోషియాలజీ (A Handbook of Sociology) రాశారు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.