జనాభా విద్య, కుటుంబ జీవన విద్య

ముఖ్య వాస్తవాలు

అర్థం, మూలం

• జనాభా విద్య జనాభా పెరుగుదలకు సంబంధించిన సమస్యను, దాని పరిష్కారాన్ని మనకు వివరిస్తుంది (2019 కీ). కుటుంబ నియంత్రణ ద్వారా జనాభా నియంత్రణకు సమాజంలోని అన్ని వర్గాల చైతన్యీకరణ (conscientisation) అవసరం; అది విద్య చేయాల్సిన పని (2019 కీ).
• "జనాభా విద్య" అనే పదాన్ని స్లోన్ ఆర్. వేలాండ్ (Sloan R. Wayland; టీచర్స్ కాలేజ్, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం) 1960ల ప్రారంభంలో ప్రవేశపెట్టారని చెబుతారు.
• "జనాభా, కుటుంబ విద్య" (Population and Family Education)పై యునెస్కో ఆసియా ప్రాంతీయ కార్యశాల, బ్యాంకాక్, 1970: విస్తృతంగా వాడే నిర్వచనం ఇచ్చింది: కుటుంబం, సముదాయం, దేశం, ప్రపంచం యొక్క జనాభా పరిస్థితిని అధ్యయనం చేసి, దాని పట్ల హేతుబద్ధమైన, బాధ్యతాయుతమైన వైఖరులు, ప్రవర్తన పెంపొందించే విద్యా కార్యక్రమం. 2025 కీ: జనాభా విద్య, కుటుంబ నియంత్రణపై యునెస్కో సమావేశం బ్యాంకాక్‌లో జరిగింది.
• జనాభా విద్య, కుటుంబ నియంత్రణ (family planning) లేదా లైంగిక విద్య (sex education) ఒకటి కాదు: ఇది విస్తృతమైనది, విద్యాపరమైనది, విలువల ఆధారితమైనది (వాస్తవాలనే కాదు, వైఖరులను, నిర్ణయాలను రూపొందిస్తుంది); పాఠశాలలో గర్భనిరోధక పద్ధతులను బోధించదు.

అంతర్జాతీయ మైలురాళ్లు

• 1954: మొదటి ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రపంచ జనాభా సదస్సు (UN World Population Conference), రోమ్ (జనాభా సమస్యలపై ప్రపంచ దృష్టిని ఆకర్షించింది; 2022 కీ).
• 1965: రెండో ప్రపంచ జనాభా సదస్సు, బెల్‌గ్రేడ్.
• 1974: ప్రపంచ జనాభా సదస్సు, బుకారెస్ట్; ప్రపంచ జనాభా కార్యాచరణ ప్రణాళిక (World Population Plan of Action); ప్రపంచ జనాభా సంవత్సరం. భారత ప్రతినిధి డాక్టర్ కరణ్ సింగ్: "అభివృద్ధే ఉత్తమ గర్భనిరోధకం."
• 1984: జనాభాపై అంతర్జాతీయ సదస్సు, మెక్సికో సిటీ.
• 1994: ఐసీపీడీ (ICPD, జనాభా, అభివృద్ధిపై అంతర్జాతీయ సదస్సు), కైరో: హక్కుల ఆధారిత కార్యాచరణ కార్యక్రమం; జనాభా లక్ష్యాల నుంచి పునరుత్పత్తి ఆరోగ్యం, హక్కులు, మహిళా సాధికారత వైపు మార్పు.
• యూఎన్‌ఎఫ్‌పీఏ: 1969లో ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా కార్యకలాపాల నిధి (UN Fund for Population Activities)గా ఏర్పడింది; 1987లో ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా నిధి (UN Population Fund)గా పేరు మారింది, సంక్షిప్త నామం అదే. భారతదేశంలో 1974లో పని ప్రారంభించింది (2025 కీ).
• ప్రపంచ జనాభా దినోత్సవం (World Population Day): జూలై 11 (యూఎన్‌డీపీ (UNDP) పాలక మండలి, 1989; 1987 జూలై 11 నాటి "500 కోట్ల దినం" (Day of Five Billion) ప్రేరణ). ప్రపంచ జనాభా 2022 నవంబర్ 15న 8 బిలియన్లు (800 కోట్లు) దాటింది (ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనా).

జనాభా వాస్తవాలు

• మాల్థస్ (Malthus), యాన్ ఎస్సే ఆన్ ది ప్రిన్సిపుల్ ఆఫ్ పాపులేషన్ (An Essay on the Principle of Population, 1798): జనాభా గుణశ్రేఢి నిష్పత్తిలో, ఆహారం అంకశ్రేఢి నిష్పత్తిలో పెరుగుతాయి; నివారణ నిరోధాలు (preventive checks: నైతిక సంయమనం, ఆలస్య వివాహం), సానుకూల నిరోధాలు (positive checks: కరవు, వ్యాధి, యుద్ధం).
• ఒక ప్రాంత జనాభా పెరుగుదల జననాలు, మరణాలు, వలసలపై ఆధారపడుతుంది.
• జనాభా పరివర్తన (demographic transition): అధిక జనన, మరణ రేట్లు → మరణ రేటు తగ్గుతుంది, జనన రేటు అధికంగానే ఉంటుంది (జనాభా విస్ఫోటనం, population explosion) → జనన రేటు తగ్గుతుంది → రెండూ తక్కువ.
• మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (టీఎఫ్‌ఆర్, TFR): ఒక మహిళ తన పునరుత్పత్తి కాలంలో కనే పిల్లల సగటు సంఖ్య; ప్రతిస్థాపన స్థాయి (replacement level) సుమారు 2.1. ఎన్‌ఎఫ్‌హెచ్‌ఎస్-5 (NFHS-5, 2019-21): భారతదేశ టీఎఫ్‌ఆర్ సుమారు 2.0 (ఎన్‌ఎఫ్‌హెచ్‌ఎస్-1 1992-93లో).
• జనగణన 2011: జనాభా సుమారు 121 కోట్లు; దశాబ్ద వృద్ధి 17.7%; లింగ నిష్పత్తి 943 (ప్రతి 1,000 మంది పురుషులకు స్త్రీలు); జనసాంద్రత చ.కి.మీ.కు 382. 2023లో భారతదేశం చైనాను దాటి అత్యధిక జనాభా గల దేశమైంది (ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనా).
• జనాభా లాభాంశం (demographic dividend): విద్య, ఉపాధి పొందిన పెద్ద పని వయస్సు జనాభా వల్ల వచ్చే వృద్ధి ప్రయోజనం.

భారతదేశం

• కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం: 1952 (మొదటి ప్రణాళిక); జాతీయ కార్యక్రమం ప్రారంభించిన మొదటి దేశం భారతదేశం. చిన్న కుటుంబ నియమం (small family norm) నినాదం: "హమ్ దో, హమారే దో".
• జనాభా విద్య: మూడో పంచవర్ష ప్రణాళిక (1961-66)లో ప్రారంభం (2025 కీ).
• కొఠారి కమిషన్ (Kothari Commission, 1964-66) జనాభా పెరుగుదల, దాని ప్రభావాల గురించి బోధించాలని సిఫార్సు చేసింది; జనాభా విద్యపై జాతీయ సదస్సు (National Seminar on Population Education), బొంబాయి, 1969; ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ ఒక జనాభా విద్యా సెల్ (Population Education Cell)ను ఏర్పాటు చేసింది.
• జాతీయ జనాభా విద్యా ప్రాజెక్టు (ఎన్‌పీఈపీ, NPEP): 1980లో ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ, రాష్ట్రాల ఎస్‌సీఈఆర్‌టీ (SCERT)ల ద్వారా యూఎన్‌ఎఫ్‌పీఏ సహకారంతో ప్రారంభమైంది.
• ఎన్‌పీఈ 1986 (NPE, జాతీయ విద్యా విధానం): "చిన్న కుటుంబ నియమం పాటించడం" మూల పాఠ్యప్రణాళిక (core curriculum) అంశాలలో ఒకటి.
• జాతీయ జనాభా విధానం (National Population Policy) 1976 (1976 ఏప్రిల్, ఆరోగ్య మంత్రి కరణ్ సింగ్):
  • కనీస వివాహ వయస్సు బాలికలకు 18 (15 నుంచి), బాలురకు 21 (18 నుంచి) కి పెంపు (2022 కీ); బాల్య వివాహ నిరోధక (సవరణ) చట్టం, 1978 (Child Marriage Restraint (Amendment) Act, 1978) ద్వారా అమలైంది.
  • లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల సీట్లను 1971 జనగణన ఆధారంగా 2001 వరకు స్తంభింపజేయడం (42వ రాజ్యాంగ సవరణ); తర్వాత 2026 వరకు పొడిగింపు (84వ సవరణ, 2001). 42వ సవరణ "జనాభా నియంత్రణ, కుటుంబ నియంత్రణ"ను ఉమ్మడి జాబితాలో (Concurrent List) కూడా చేర్చింది.
  • స్త్రీ విద్యకు ప్రాధాన్యం, కుటుంబ నియంత్రణ శస్త్రచికిత్సల (sterilisation)కు నగదు ప్రోత్సాహకాలు, పాఠ్యప్రణాళికలో జనాభా విద్య; రాష్ట్రాలకు కేంద్ర సహాయంలో 8% కుటుంబ నియంత్రణ పనితీరుతో ముడిపెట్టడం.
• 1977: జనతా ప్రభుత్వ విధానం; కార్యక్రమం పేరు కుటుంబ సంక్షేమం (Family Welfare)గా మారింది, దానిని స్వచ్ఛందం చేశారు.
• జాతీయ జనాభా విధానం 2000 (ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ నేతృత్వంలోని నిపుణుల బృందం ముసాయిదా, 1994): టీఎఫ్‌ఆర్ 2010 నాటికి ప్రతిస్థాపన స్థాయి (2.1)కి; 2045 నాటికి స్థిర జనాభా; 14 జాతీయ సామాజిక-జనాభా లక్ష్యాలు (శిశు మరణాల రేటు (IMR) 1,000కి 30 కంటే తక్కువ, మాతృ మరణాల రేటు (MMR) లక్షకు 100 కంటే తక్కువ, 14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత నిర్బంధ విద్య, బడి మానేసేవారు 20% కంటే తక్కువ, బాలికల వివాహం 18కి ముందు కాకూడదు, వీలైతే 20 తర్వాత). ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన జాతీయ జనాభా కమిషన్ (National Commission on Population) (2000 మే). వివరాలు: ECO-HD-04.
• వివాహం, లింగ నిష్పత్తిపై చట్టాలు: శారదా చట్టం (బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం), 1929 (మొదట బాలికలకు 14, బాలురకు 18); బాల్య వివాహాల నిషేధ చట్టం, 2006 (Prohibition of Child Marriage Act; బాలికలకు 18, బాలురకు 21; బాల్య వివాహం, వివాహ సమయంలో బాలుడు/బాలికగా ఉన్న పక్షం కోరితే రద్దు చేయదగినది); పీసీ-పీఎన్‌డీటీ చట్టం (PC-PNDT Act), 1994 గర్భస్థ శిశువు లింగ నిర్ధారణను నిషేధిస్తుంది; బేటీ బచావో బేటీ పఢావో: 2015, పానిపట్‌లో ప్రారంభం.

కుటుంబ జీవన విద్య, కౌమార విద్య

• కుటుంబ జీవన విద్య: అభ్యాసకులను కుటుంబ పాత్రలు, ఆరోగ్యకరమైన సంబంధాలు, బాధ్యతాయుత పితృత్వం/మాతృత్వం, గృహ నిర్వహణ, విలువలు, శరీరం, పునరుత్పత్తి గురించి వయస్సుకు తగిన జ్ఞానానికి సిద్ధం చేస్తుంది. లైంగిక విద్య దానిలో ఒక భాగం.
• కుటుంబ పరిమాణం, పాత్రలపై పిల్లవాడి మొదటి వైఖరులను కుటుంబమే రూపొందిస్తుంది; పాఠశాల దానికి తోడ్పడుతుంది.
• కౌమార దశ (adolescence): 10-19 ఏళ్లు (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ, WHO); జి. స్టాన్లీ హాల్ (G. Stanley Hall): "ఒత్తిడి, ఉద్రేకాల దశ" (storm and stress) (Adolescence, 1904).
• కౌమార విద్యా కార్యక్రమం (Adolescence Education Programme, AEP): ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ, విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (అప్పటి మానవ వనరుల అభివృద్ధి శాఖ), నాకో (NACO), యూఎన్‌ఎఫ్‌పీఏ కలిసి, 2005; జీవన నైపుణ్యాల (life skills) పై ఆధారపడింది.
• జీవన నైపుణ్యాలు: ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (1990లు) పేర్కొన్న 10 ప్రధాన నైపుణ్యాలు: ఆత్మావగాహన (self-awareness), సహానుభూతి (empathy), విమర్శనాత్మక ఆలోచన, సృజనాత్మక ఆలోచన, నిర్ణయ సామర్థ్యం, సమస్యా పరిష్కారం, ప్రభావవంతమైన సంభాషణ, వ్యక్తుల మధ్య సంబంధాలు, ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, భావోద్వేగాలను ఎదుర్కోవడం.
• రాష్ట్రీయ కిశోర్ స్వాస్థ్య కార్యక్రమ్ (ఆర్‌కేఎస్‌కే, RKSK): 2014, ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ, వయస్సు 10-19. ఆయుష్మాన్ భారత్ కింద పాఠశాల ఆరోగ్య, శ్రేయస్సు కార్యక్రమం (School Health and Wellness Programme): 2020, ప్రతి పాఠశాలలో ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు ఆరోగ్య, శ్రేయస్సు రాయబారులు (Health and Wellness Ambassadors)గా.