APPSC Paper I · Hindu Philosophy and Temple System · Temple Agamas
శైవ, శాక్త ఆగమాలు, శాఖలు
శైవ ఆలయాలు 28 శైవ ఆగమాలను (Saiva Agamas; 10 శివభేద + 18 రుద్రభేద) అనుసరిస్తాయి. సిలబస్ శైవాన్ని ఇలా విభజిస్తుంది: స్మార్తులు (Smarta; అద్వైతం, పంచాయతనం), ఆది శైవులు (Adi Saiva; శివుని ఐదు ముఖాల నుండి పుట్టిన వంశపారంపర్య ఆలయ అర్చకులు), వీరశైవులు, వారి జంగమలు (బసవేశ్వరుడు, ఇష్టలింగం), కాపాలికులు (Kapalika; కపాలం ధరించే సన్యాసులు); వీటితో పాటు ఆరాధ్య, పాశుపత, కాలాముఖ శాఖలు ఉన్నాయి. దేవిని ఆరాధించే శాక్తేయం (Shakteya) 64 తంత్రాలను అనుసరిస్తుంది.
- APPSC Paper I
- 17 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
సాధారణంగా ఆగమాలు.
- ఆగమాలు ఆలయ, పూజా శాస్త్రాలు; దేవతే వెల్లడించిందని నమ్మకం. మూడు వర్గాలు: వైష్ణవ (వైఖానస, పాంచరాత్ర), శైవ, శాక్త (తంత్రాలు).
- ఆగమానికి నాలుగు పాదాలు (భాగాలు): జ్ఞాన / విద్య (సిద్ధాంతం), యోగ (ధ్యానం), క్రియ (ఆలయ నిర్మాణం, విగ్రహాలు, ఆచారాలు), చర్య (ఆచరణ, పూజ).
- ప్రతిమాలక్షణం (విగ్రహాల తయారీ నియమాలు), ఆలయ నిర్మాణం, ఉత్సవాలు వేదాల నుండి కాదు, ఆగమాల నుండి వచ్చాయి.
28 శైవ ఆగమాలు (శైవాగమాలు, సిద్ధాంత ఆగమాలు).
- సదాశివుడు తన ఐదు ముఖాల (సద్యోజాత, వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన) నుండి బోధించాడని చెబుతారు.
- 10 శివభేద (శైవ) ఆగమాలు: కామికం, యోగజం, చింత్యం, కారణం, అజితం, దీప్తం, సూక్ష్మం, సహస్రం, అంశుమాన్, సుప్రభేదం.
- 18 రుద్రభేద (రౌద్ర) ఆగమాలు: విజయం, నిశ్వాసం, స్వాయంభువం, అనలం (ఆగ్నేయం), వీరం, రౌరవం, మకుటం, విమలం, చంద్రజ్ఞానం, ముఖబింబం, ప్రోద్గీతం, లలితం, సిద్ధం, సంతానం, సర్వోక్తం, పారమేశ్వరం, కిరణం, వాతులం.
- ఒక్కోదానికి అనుబంధ ఉపాగమాలు ఉన్నాయి (సంప్రదాయం ప్రకారం మొత్తం సుమారు 207).
- కామికం మొదటిది, ఆలయ ఆచారాలలో ఎక్కువగా వాడేది. రౌరవం శైవ ఆగమం (2026లో అడిగారు). వీరశైవులు ఎక్కువగా ఉదహరించేది వాతులాగమం.
సిలబస్‌లో పేర్కొన్న శాఖలు.
| శాఖ | ముఖ్య భావన | స్థాపకుడు / గ్రంథం | చిహ్నం లేదా పదం |
|---|---|---|---|
| స్మార్తులు | అద్వైతం; దేవతలందరూ ఒకే పరబ్రహ్మ రూపాలు | ఆదిశంకరులు (షణ్మత స్థాపనాచార్యులు) | పంచాయతన పూజ |
| ఆది శైవులు | శివుని ఐదు ముఖాల నుండి పుట్టినవారు; ఆగమ క్రతువులపై ప్రత్యేక హక్కు | కామికం, ఇతర ఆగమాలు | శివాచార్యులు, గురుక్కళ్ |
| వీరశైవులు | శివుడు ఒక్కడే; శరీరంపై లింగం; కులం కన్నా భక్తి | బసవ (బసవేశ్వరుడు), 12వ శ. | ఇష్టలింగం, లింగాయత్ |
| జంగమ | వీరశైవుల పూజారి వర్గం, "కదిలే లింగం" | వీరశైవ సంప్రదాయం | జంగమ, అయ్య |
| కాపాలికులు | భైరవుని తీవ్ర సన్యాసులు | మహావ్రతం | కపాలం = పుర్రె (భిక్షాపాత్ర) |
| పాశుపతులు | పేరున్న అతి ప్రాచీన శైవ శాఖ; పశుపతిగా శివుడు | లకులీశుడు; పాశుపత సూత్రం | పశువు, పతి, పాశం |
| కాలాముఖులు | లకులీశ-పాశుపత శాఖ; ఆలయాలు, మఠాల నిర్వహణ | కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలం | బళ్లిగావి, శ్రీశైలం |
| కాశ్మీర శైవం | అద్వైత శైవం; శివుని గుర్తింపు | వసుగుప్తుడు, అభినవగుప్తుడు | ప్రత్యభిజ్ఞ |
| శాక్తేయం | సర్వోన్నత దేవి (శక్తి) | తంత్రాలు; దేవీ భాగవతం | శ్రీచక్రం, శక్తి పీఠం |
స్మార్తులు, పంచాయతనం.
- స్మార్తులు శంకరుల అద్వైత వేదాంతాన్ని అనుసరిస్తారు; ఏ ఒక్క దేవతా సర్వోన్నతం కాదు, అందరూ ఒకే పరబ్రహ్మ రూపాలు.
- పంచాయతన పూజ: ఒకే పీఠంపై ఐదుగురు దేవతలు: శివుడు, విష్ణువు, అంబిక (దేవి), గణేశుడు, సూర్యుడు. పూజించేవారి ఇష్టదైవం (ఇష్ట దైవం) మధ్యలో, మిగిలిన నలుగురు నాలుగు మూలల్లో ఉంటారు.
- అయ్యప్ప, భైరవుడు, కార్తికేయుడు (స్కందుడు), హనుమంతుడు పంచాయతనంలో లేరు (2023లో అడిగారు: అయ్యప్ప).
- షణ్మతాలు (ఆరు మార్గాలు) కుమారుడు / స్కందుడిని కలుపుతాయి: శైవ, వైష్ణవ, శాక్త, గాణాపత్య, సౌర, కౌమార.
ఆది శైవులు.
- "తొట్టతొలి శైవం"; శివాలయాల మూల అర్చక పరంపర.
- కామికం మొదలైన ఆగమాల ప్రకారం ఆది శైవులు బ్రహ్మ నుండి కాక పరమశివుని ఐదు ముఖాల నుండి జన్మించారు; అందువల్ల శివాలయాలలో ఆగమ పూజలు, ప్రతిష్ఠలు చేసే అర్హత వారికే ఉంది.
వీరశైవులు (లింగాయత్‌లు).
- బసవ: కల్యాణ రాజధానిగా పాలించిన కలచురి రాజు బిజ్జలుని మంత్రి; 12వ శతాబ్దంలో ఈ మతానికి విస్తృత ప్రచారం కల్పించాడు (సంప్రదాయం దీనికన్నా ప్రాచీనమైనది); కన్నడంలో వచనాలు రచించాడు; అనుభవ మంటపాన్ని (అధ్యక్షుడు అల్లమ ప్రభువు) నిర్మించాడు. ఇతర శరణులు: అక్క మహాదేవి, చెన్నబసవుడు.
- సిద్ధాంతం: శక్తి విశిష్టాద్వైతం; సర్వోన్నత ప్రామాణిక గ్రంథం: సిద్ధాంత శిఖామణి.
- కుల వ్యవస్థను, వైదిక కర్మకాండను తిరస్కరిస్తారు; భక్తికే ప్రాధాన్యం ఇస్తారు.
- ఇష్టలింగం: శరీరంపై ఎప్పుడూ ధరించే చిన్న లింగం, అరచేతిలో ఉంచి పూజిస్తారు.
- పంచాచార్యులు (ఐదు పీఠాలు): రేవణారాధ్యులు (రంభాపురి), మరుళారాధ్యులు (ఉజ్జయిని), ఏకోరామారాధ్యులు (కేదారనాథ్), పండితారాధ్యులు (శ్రీశైలం), విశ్వారాధ్యులు (కాశీ).
పాశుపతులు, కాలాముఖులు.
- పాశుపతులు: పశుపతిగా శివుడు; లకులీశుడు దీన్ని వ్యవస్థీకరించాడు; గ్రంథం పాశుపత సూత్రం, దానిపై కౌండిన్యుని పంచార్థ భాష్యం.
- కాలాముఖులు: లకులీశ-పాశుపత సంప్రదాయానికి దగ్గరి శాఖ; కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో కర్ణాటక, దక్కన్‌లో బలపడింది; కేంద్రాలు శ్రీశైలం, బళ్లిగావి.
శాక్తేయం.
- గ్రంథాలు: తంత్రాలు (సంప్రదాయం ప్రకారం 64), దేవీ భాగవతం, కాళికా పురాణం, దేవీ ఉపనిషత్తులు, దేవీ మాహాత్మ్యం (దుర్గా సప్తశతి, 700 శ్లోకాలు, మార్కండేయ పురాణంలో), లలితా సహస్రనామం (బ్రహ్మాండ పురాణంలో), సౌందర్యలహరి (శంకరులు రచించినట్లు చెబుతారు).
- శ్రీ కులం: దక్షిణ భారతం; లలితా త్రిపురసుందరి; శ్రీచక్రం / శ్రీమేరువు; ఈ ఉపాసనే శ్రీవిద్య.
- కాళీ కులం: ఉత్తర, తూర్పు భారతం; కాళి, చండి, దుర్గ వంటి ఉగ్ర రూపాలు; తాంత్రిక క్రతువులు.
- నవదుర్గలు = 9, సప్తమాతృకలు = 7, అష్టాదశ శక్తి పీఠాలు = 18.
- శక్తి పీఠాలు: దక్షుని యజ్ఞం తర్వాత సతీదేవి శరీర భాగాలు పడిన స్థలాలు; సాధారణ లెక్క 51 (2023లో అడిగారు), అష్టాదశ జాబితాలో 18.
- గ్రామదేవతలు (గ్రామాన్ని కాపాడే దేవతలు, శక్తి స్థానిక రూపాలు): పోలేరమ్మ, మైసమ్మ, ఎల్లమ్మ, పెద్దమ్మ.
వివరణ
శైవ సిద్ధాంతం, 28 ఆగమాల వెనుక ఉన్న సిద్ధాంతం.
- మూడు సత్యాలు: పతి (శివుడు), పశువు (బద్ధుడైన జీవుడు), పాశం (బంధాలు).
- మూడు బంధాలు (మలాలు): ఆణవం (పరిమిత ఆత్మ అనే భావన), కర్మ, మాయ.
- శివుని అనుగ్రహంతో దీక్ష ద్వారా విముక్తి లభిస్తుంది: సమయ, విశేష, నిర్వాణ దీక్షలు, అర్చకులయ్యేవారికి ఆచార్యాభిషేకం.
- తమిళ ప్రాంతంలో సిద్ధాంతం 63 నాయనార్ల కీర్తనలపై (తిరుమురై) కూడా ఆధారపడుతుంది; వారి జీవిత చరిత్రలు సెక్కిళార్ రచించిన పెరియ పురాణంలో ఉన్నాయి.
పంచాయతనం: శిలలు, భూతాలు.
- వాడే సహజ శిలలు: శివునికి బాణలింగం (నర్మదా), విష్ణువుకు సాలగ్రామం (గండకి), అంబికకు స్వర్ణముఖి శిల, గణేశునికి శోణభద్ర శిల, సూర్యునికి స్ఫటికం.
- ఈ ఐదుగురిని పంచభూతాలకు అధిపతులుగా కూడా చూస్తారు; తనలోని భూతాలలో భగవంతుడిని చూడటమే అంతరార్థం. ప్రామాణిక శ్లోకం ఇచ్చే జతలు:
| దేవత | భూతం |
|---|---|
| విష్ణువు | ఆకాశం |
| అంబిక | అగ్ని |
| సూర్యుడు | వాయువు |
| శివుడు | పృథ్వి (భూమి) |
| గణేశుడు | జలం |
ఆది శైవులు.
- శివుని ఐదు ముఖాలతో ముడిపడిన ఐదుగురు గోత్ర ఋషుల (కౌశిక, కశ్యప, భరద్వాజ, గౌతమ, అగస్త్య) వంశం వారని చెబుతారు.
- దీక్ష పొందిన ఆది శైవ శివాచార్యులు మాత్రమే మూలలింగాన్ని తాకి అంతరంగ పూజ చేయవచ్చు; ఇతరులు చేస్తే ఉపద్రవాలు వస్తాయని నమ్మకం. బిరుదు: శివాచారియార్ / గురుక్కళ్.
- ఆది శైవులు సంస్కృత ఆగమ పూజా విధానాన్ని వాడతారు; వీరశైవ జంగమ తన సొంత ఆచారాలను పాటిస్తాడు, అతనికి ఆలయం అవసరం లేదు.
ఆరాధ్య శైవులు: నాలుగు త్రయాలు.
- ఆంధ్రలో బలంగా ఉన్న శైవ పరంపర; వీరశైవులకు దగ్గరగా ఉన్నా వైదిక కర్మలను పాటిస్తుంది. పన్నెండు మంది ఆచార్యులను నాలుగు త్రయాలుగా చెబుతారు:
| త్రయం | సభ్యులు |
|---|---|
| సిద్ధ త్రయం | రేవణ సిద్ధుడు, మరుళ సిద్ధుడు, ఏకోరామ సిద్ధుడు |
| ఆచార్య త్రయం | శ్రీకంఠాచార్యుడు, హరదత్తాచార్యుడు, భాస్కరాచార్యుడు |
| ఆరాధ్య త్రయం | ఉద్భటారాధ్యుడు, వేమనారాధ్యుడు, విశ్వారాధ్యుడు (కోటిపల్లి ఆరాధ్యుడు అని కూడా) |
| పండిత త్రయం | శ్రీపతి పండితుడు, శివలెంక మంచన, మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు |
- పండిత త్రయం ఆంధ్రలో ఆరాధ్య శైవాన్ని వ్యాప్తి చేసింది. మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడి జీవితాన్ని పాల్కురికి సోమనాథుడు పండితారాధ్య చరిత్రలో వర్ణించాడు.
వీరశైవ ఆచారాలు.
- ఇష్టలింగానికి భిన్నమైనవి స్థావర లింగం (ఆలయంలో స్థిరంగా ఉన్నది), జంగమ (సజీవంగా సంచరించే గురువు). స్థిరమైన ఆలయ లింగం కన్నా సంచరించే భక్తుడిని వీరశైవులు గొప్పగా భావిస్తారు.
- జంగమలు ఈ సముదాయానికి గురువులు, పూజారులు: దీక్ష ఇస్తారు, శివధర్మాన్ని బోధిస్తారు.
- అష్టావరణాలు (ఎనిమిది రక్షణలు): గురువు, లింగం, జంగమ, పాదోదకం, ప్రసాదం, విభూతి, రుద్రాక్ష, మంత్రం.
- పంచాచారాలు (ఐదు నియమాలు): లింగాచారం, సదాచారం, శివాచారం, భృత్యాచారం, గణాచారం.
- షట్‌స్థలం (ఆరు దశలు): భక్త, మహేశ, ప్రసాది, ప్రాణలింగి, శరణ, ఐక్య.
ఐదు పంచాచార్య పీఠాలు.
| ఆచార్యుడు | పీఠం | స్థలం |
|---|---|---|
| రేవణారాధ్యులు (రేణుక) | వీర సింహాసనం | రంభాపురి (బాళెహొన్నూరు) |
| మరుళారాధ్యులు (దారుక) | సద్ధర్మ సింహాసనం | ఉజ్జయిని (కర్ణాటక) |
| ఏకోరామారాధ్యులు | వైరాగ్య సింహాసనం | కేదారనాథ్ |
| పండితారాధ్యులు | సూర్య సింహాసనం | శ్రీశైలం |
| విశ్వారాధ్యులు | జ్ఞాన సింహాసనం | కాశీ |
ప్రాచీన సన్యాసి శాఖలు.
- రామానుజుల శ్రీభాష్యం తాను విమర్శించే నాలుగు శైవ శాఖలను పేర్కొంటుంది: కాపాల (కాపాలికులు), కాలాముఖ, పాశుపత, శైవ.
- కాపాలికులు: మనిషి పుర్రెను భిక్షాపాత్రగా (కపాలం) వాడేవారు, పుర్రె అమర్చిన దండాన్ని (ఖట్వాంగం) ధరించేవారు; శ్మశానాలలో నివసించేవారు, భస్మం పూసుకునేవారు, కొన్నిసార్లు దిగంబరులుగా తిరిగేవారు, మద్యం, మాంసం నైవేద్యంగా అర్పించేవారు, భైరవుని పూజించేవారు; వారి వ్రతం మహావ్రతం. అవైదికం, ఇప్పుడు దాదాపు అంతరించింది. భవభూతి నాటకం మాలతీమాధవం ఒక కాపాలికుడిని చూపిస్తుంది.
- పాశుపతులు: పతి = భగవంతుడు, పశువు = బంధంలో ఉన్న జీవుడు; పశుపతి అనుగ్రహంతో అజ్ఞానం, కర్మ బంధాల నుండి విముక్తుడైన జీవుడు దుఃఖం అంతమైన స్థితిని (దుఃఖాంతం) పొందుతాడు. ఆచారాలు: భస్మధారణ, జపం, ధ్యానం, యోగం, తపస్సు. కొన్ని పురాణాలు శివావతారంగా చెప్పే లకులీశుడికి (నకులీశుడు) నలుగురు శిష్యులు: కుశికుడు, గార్గ్యుడు, కౌరుష్యుడు, మైత్రేయుడు. కౌండిన్యుడు వ్యాఖ్యాత, శిష్యుడు కాదు.
- కాలాముఖులు: "నల్ల ముఖం గలవారు"; సుమారు 8వ శతాబ్దం నుండి శాసనాలలో కనిపిస్తారు; కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో వృద్ధి చెందారు; వారి ఆచార్యులు ఆలయాలు, మఠాలు, విద్యా కేంద్రాలు నడిపారు, వేదాలు, ఆగమాలు, న్యాయ శాస్త్రంలో పండితులు; తర్వాత ఇతర శైవ వర్గాలలో కలిసిపోయారు.
- వారణాసిలోని అఘోరీలను కాపాలిక శైలికి తర్వాతి వారసులుగా భావిస్తారు.
కాశ్మీర శైవం.
- వసుగుప్తుడు శివసూత్రాలను పొందాడు; సోమానందుడు శివదృష్టి రచించాడు; ఉత్పలదేవుడు ఈశ్వర ప్రత్యభిజ్ఞా కారిక రచించాడు; అభినవగుప్తుడు తంత్రాలోకం రచించాడు; క్షేమరాజు ప్రత్యభిజ్ఞాహృదయం రచించాడు.
- ప్రత్యభిజ్ఞ = "గుర్తింపు": జీవుడు తానే శివుడని గుర్తించడం. అద్వైతం (త్రిక). 2023లో అడిగారు: ప్రత్యభిజ్ఞ శాస్త్రం కాశ్మీర శైవానికి చెందినది.
శాక్తేయ ఆరాధన.
- సృష్టి, స్థితి, లయలకు శక్తే కారణం; బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులు ఆమె శక్తితోనే తమ పనులు చేస్తారు.
- పంచమకారాలు (వామాచారంలోని ఐదు 'మ'కారాలు): మద్యం, మాంసం, మత్స్యం, ముద్ర, మైథునం; దక్షిణాచారం (కుడి మార్గం) వీటి స్థానంలో ప్రతీకలను వాడుతుంది.
- సప్తమాతృకలు (ఏడుగురు మాతృకలు, దేవతల శక్తులు): బ్రాహ్మి, మహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, ఇంద్రాణి, చాముండ.
- నవదుర్గలు, దేవీ కవచం క్రమంలో, నవరాత్రులలో పాడ్యమి నుండి నవమి వరకు రోజుకొకరు:
| రోజు | రూపం | గుర్తు |
|---|---|---|
| 1 | శైలపుత్రి | పర్వతరాజు (హిమవంతుడు) కుమార్తె; వృషభ వాహనం; త్రిశూలం, పద్మం |
| 2 | బ్రహ్మచారిణి | తపస్సు చేస్తున్న కన్య; జపమాల, కమండలం |
| 3 | చంద్రఘంట | నుదుటిపై గంట ఆకారపు అర్ధచంద్రుడు; సింహ వాహనం |
| 4 | కూష్మాండ | చిరునవ్వుతో బ్రహ్మాండాన్ని సృష్టించింది; ఎనిమిది భుజాలు, అందుకే అష్టభుజాదేవి |
| 5 | స్కందమాత | స్కందుని తల్లి, అతడిని ఒడిలో ఉంచుకుంటుంది |
| 6 | కాత్యాయని | కాత్యాయన మహర్షి కుమార్తె; మహిషాసుర మర్దిని; గోపికల కాత్యాయని వ్రతం (భాగవత పురాణం) |
| 7 | కాళరాత్రి | అత్యంత ఉగ్ర రూపం; గాడిద వాహనం; శుభం ఇస్తుంది కనుక శుభంకరి |
| 8 | మహాగౌరి | తపస్సు తర్వాత స్వచ్ఛమైన తెల్లని రూపం; వృషభ వాహనం |
| 9 | సిద్ధిధాత్రి | అష్టసిద్ధులను (అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశిత్వ, వశిత్వ) ఇచ్చేది |
- నవరాత్రి / దసరా ప్రధాన శాక్త ఉత్సవం; దేవీ మాహాత్మ్యం మహిషాసురుడు, చండ-ముండులు, శుంభ-నిశుంభులు, రక్తబీజుడి కథలను చెబుతుంది.
- శక్తి పీఠాల కథ: దక్షుని యజ్ఞంలో సతీదేవి దేహత్యాగం చేసింది; ఆ దేహంతో శివుడు తిరుగుతుండగా విష్ణువు సుదర్శన చక్రం దాన్ని ఖండించింది; ఒక్కో భాగం పడిన స్థలం ఒక పీఠమైంది.
- గ్రామదేవతలను ఆగమ వ్యవస్థకు బయట జాతరలతో, తరచుగా బ్రాహ్మణేతర పూజారులు పూజిస్తారు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం
- శ్రీశైలం (మల్లికార్జున స్వామి, భ్రమరాంబ) ఒక జ్యోతిర్లింగం, ఒక శక్తి పీఠం కూడా; వీరశైవ సూర్య సింహాసన పీఠానికి (పండితారాధ్యులు) స్థానం, ప్రాచీన కాలాముఖ కేంద్రం.
- తెలుగు శైవ కవులు: పాల్కురికి సోమనాథుడు తెలుగు ద్విపద ఛందస్సులో బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర రచించాడు; మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు ముగ్గురు తెలుగు శైవ కవులలో ఒకడు (సోమనాథుడు, నన్నెచోడుడితో పాటు), ఆరాధ్య పండిత త్రయంలో కూడా ఒకడు.
- తెలుగు రాష్ట్రాలలో అష్టాదశ శక్తి పీఠాలు: శ్రీశైలం (భ్రమరాంబ), ద్రాక్షారామం (మాణిక్యాంబ), పిఠాపురం (పురుహూతిక), అలంపూర్ (జోగులాంబ, ఇప్పుడు తెలంగాణ).
- పంచాయతనంలో అంబికకు వాడే స్వర్ణముఖి శిలకు శ్రీకాళహస్తి పక్కగా ప్రవహించే స్వర్ణముఖి నది పేరు వచ్చింది.
- ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రామదేవతలు: గంగమ్మ (తిరుపతి జాతర), పోలేరమ్మ, పెద్దమ్మ, కనక మహాలక్ష్మి (విశాఖపట్నం), పైడితల్లి (విజయనగరం, సిరిమాను ఉత్సవం).
- ఇంద్రకీలాద్రిపై ఉన్న విజయవాడ కనకదుర్గ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రధాన శాక్త ఆలయం; దాని అతి పెద్ద ఉత్సవం దసరా నవరాత్రులు.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "శైవ ఆగమాలు 18." ✓ 28 (10 శివభేద + 18 రుద్రభేద); 18 అనేది రుద్రభేద వర్గం మాత్రమే.
- ✗ "రౌరవాగమం వైష్ణవ ఆగమం." ✓ అది శైవ ఆగమం.
- ✗ "పంచాయతనంలో అయ్యప్ప (లేదా భైరవుడు, లేదా కార్తికేయుడు) ఉంటారు." ✓ శివుడు, విష్ణువు, అంబిక, గణేశుడు, సూర్యుడు. కుమారుడు షణ్మతాలలో మాత్రమే వస్తాడు.
- ✗ "పంచాయతనంలో శివుడు ఆకాశం, విష్ణువు జలం" (కొన్ని గైడ్లు). ✓ ప్రామాణిక శ్లోకం: విష్ణువు–ఆకాశం, అంబిక–అగ్ని, సూర్యుడు–వాయువు, శివుడు–పృథ్వి, గణేశుడు–జలం.
- ✗ "రేవణారాధ్యుల పీఠం కొలనుపాకలో; ఉజ్జయిని అంటే మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయిన్." ✓ వీర సింహాసన పీఠం రంభాపురిలో (కొలనుపాక రేణుకుడు ఆవిర్భవించిన స్థలం); ఉజ్జయిని కర్ణాటకలో ఉంది.
- ✗ "కపాలం అంటే ముఖం (లేదా చేయి)." ✓ కపాలం = పుర్రె, భిక్షాపాత్రగా వాడేవారు.
- ✗ "కౌండిన్యుడు లకులీశుడి శిష్యుడు." ✓ శిష్యులు: కుశికుడు, గార్గ్యుడు, కౌరుష్యుడు, మైత్రేయుడు; కౌండిన్యుడు పంచార్థ భాష్యం రచించాడు.
- ✗ "బసవుడు అద్వైతాన్ని / ద్వైతాన్ని ప్రచారం చేశాడు; బసవుడు కాకతీయుల మంత్రి." ✓ వీరశైవం (శక్తి విశిష్టాద్వైతం); కల్యాణ రాజు బిజ్జలుని మంత్రి.
- ✗ "కూష్మాండ ఒక సప్తమాతృక." ✓ ఆమె నవదుర్గ; సప్తమాతృకలు బ్రాహ్మి, మహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, ఇంద్రాణి, చాముండ.
- ✗ "లలితా సహస్రనామం మార్కండేయ పురాణంలో ఉంది." ✓ అది బ్రహ్మాండ పురాణంలో ఉంది; దేవీ మాహాత్మ్యం మార్కండేయ పురాణంలో ఉంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
- శైవ ఆగమాలు 28 = 10 శివభేద (మొదటిది కామికం) + 18 రుద్రభేద (రౌరవం, వాతులం).
- స్మార్తులు → శంకరులు, అద్వైతం → పంచాయతనం: శివుడు, విష్ణువు, అంబిక, గణేశుడు, సూర్యుడు; ఇష్ట దైవం మధ్యలో.
- ఆది శైవులు = శివుని ఐదు ముఖాల నుండి పుట్టినవారు (కామికం); ఆగమ క్రతువులపై ప్రత్యేక హక్కు.
- ఆరాధ్య త్రయాలు: సిద్ధ, ఆచార్య, ఆరాధ్య, పండిత; పండిత త్రయం = శ్రీపతి, శివలెంక మంచన, మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు.
- వీరశైవులు: బసవ (12వ శ.), శక్తి విశిష్టాద్వైతం, సిద్ధాంత శిఖామణి, ఇష్టలింగం; జంగమ = కదిలే లింగం, పూజారి.
- పంచాచార్యులు: రంభాపురి, ఉజ్జయిని, కేదారనాథ్, శ్రీశైలం (సూర్య సింహాసనం), కాశీ.
- కాపాలికులు: పుర్రె భిక్షాపాత్ర, భైరవుడు; పాశుపతులు: లకులీశుడు, పాశుపత సూత్రం, కౌండిన్యుని పంచార్థ భాష్యం.
- కాలాముఖులు: లకులీశ-పాశుపత శాఖ, కళ్యాణి చాళుక్యులు, బళ్లిగావి, శ్రీశైలం.
- శాక్తేయం: 64 తంత్రాలు, కాళికా పురాణం; శ్రీ కులం (దక్షిణం, లలిత, శ్రీచక్రం), కాళీ కులం (ఉత్తరం, తూర్పు).
- నవదుర్గలు 9 (మొదట శైలపుత్రి, గాడిదపై కాళరాత్రి, చివర సిద్ధిధాత్రి); సప్తమాతృకలు 7; అష్టాదశ పీఠాలు 18.
ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
లోతైన విశ్లేషణ
- "శైవ ఆగమాలు", "శాక్త తంత్రాలు" ఎందుకు ఒకదానితో ఒకటి కలుస్తాయి. రెండూ మంత్రం, దీక్ష, యంత్రం, ఆలయ ఆచారాలను బోధిస్తాయి. తేడా సర్వోన్నత దైవంలో ఉంది: శక్తితో కూడిన శివుడు, లేదా శివునితో కూడిన శక్తి.
- వీరశైవులు, లింగాయత్‌లు. ఈ రెండు పదాలను తరచుగా ఒకే సముదాయానికి వాడతారు. కొందరు ఇప్పుడు వీటిని వేరు చేస్తారు: బసవుని వచన ఉద్యమానికి "లింగాయత్", పాత పంచాచార్య, ఆగమ పరంపరకు "వీరశైవం". పేపర్లు వీరశైవాన్ని శైవంలో ఒక శాఖగా, బసవుడిని దాని ప్రచారకుడిగా పరిగణిస్తాయి.
- శంకరులు, పంచాయతనం. ఐదు (లేదా ఆరు) దేవతలను ఒకే బ్రహ్మం రూపాలుగా పూజించమని చెప్పి శంకరులు మతాల మధ్య కలహాలను అంతం చేశారని సంప్రదాయం. స్మార్తులు విష్ణువును కూడా పూజిస్తున్నా సిలబస్‌లో వారిని శైవం కింద చేర్చడానికి కారణం ఇదే.
- కొలనుపాక. రేణుకుడు (రేవణారాధ్యులు) కొలనుపాకలో (తెలంగాణ) సోమేశ్వర లింగం నుండి ఆవిర్భవించాడని వీరశైవ సంప్రదాయం; ఆయన పీఠం రంభాపురిలో ఉంది.
- వేరుగా ఉండే లెక్కలు. ఉపాగమాలు (సుమారు 207), తంత్రాలు (64), శక్తి పీఠాలు (51, 52, 64 లేదా 108) గ్రంథాన్ని బట్టి మారుతాయి. పరీక్షలో 28 ఆగమాలు, 64 తంత్రాలు, 51 శక్తి పీఠాలు (అష్టాదశ జాబితాలో 18) తీసుకోండి.
మెయిన్స్ రాత
- "ఆలయ పరిపాలనలో శైవ సంప్రదాయాలు" అనే ప్రశ్నకు చట్రం: (1) ఆలయం అనుసరించే ఆగమమే ఎవరు అర్చకులు కావచ్చో, ఆచారాలు ఎలా జరగాలో నిర్ణయిస్తుంది; (2) ఆది శైవ, వీరశైవ ఆలయాలకు వేర్వేరు అర్చక పరంపరలు ఉన్నాయి; (3) సేవలు, ఉత్సవాలు, నియామకాలను నిర్ణయించేటప్పుడు ఈవో (EO) ప్రతి ఆలయ ఆగమాన్ని, ఆచారాన్ని గౌరవించాలి; (4) అనేక ఆలయాలలో పలువురు దేవతలు ఎందుకు ఉంటారో పంచాయతనం, స్మార్త ఆచారం వివరిస్తాయి.
- అనుసంధానం: 28 ఆగమాలు → శైవ సిద్ధాంతం → నాయనార్లు, పెరియ పురాణం; బసవ → వచనాలు → పాల్కురికి సోమనాథుని తెలుగు బసవ పురాణం.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Temple Agamas notes · APPSC Paper I notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.